Θεσσαλονίκη: Ομιλία Οικουμενικού Πατριάρχου στον Ναό της του Θεού Σοφίας

 

Ὁμιλία τῆς Α. Θ. Παναγιότητος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ. κ. Βαρθολομαίου κατά τήν χοροστασίαν εἰς τόν Ἱερόν Καθεδρικόν Ναόν τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας 

(Θεσσαλονίκη, 1 Φεβρουαρίου 2026)

***

Ἱερώτατε Μητροπολῖτα Θεσσαλονίκης, λίαν ἀγαπητέ ἀδελφέ καί συλλειτουργέ τῆς ἡμῶν Μετριότητος κ. Φιλόθεε,

Λοιποί ἅγιοι ἀδελφοί Ἱεράρχαι καί πάντες οἱ τοῦ ἱεροῦ καταλόγου,

Ἐξοχώτατοι, 

Ἐντιμότατοι Ἄρχοντες τοῦ τόπου,

Ἐντιμολογιώτατοι Ἄρχοντες Ὀφφικιάλιοι,

Εὐλογημένε λαέ τοῦ Θεοῦ!

Μέγα τό ἔλεος τοῦ ἀκαταλήπτου καί παντοδυνάμου Κυρίου, ὁ Ὁποῖος ἀξιώνει τήν ἡμετέραν Μετριότητα νά εὑρίσκεται ἐκ τῆς Βασιλίδος τῶν πόλεων εἰς τήν συμβασιλεύουσαν πόλιν τῆς Θεσσαλονίκης, ἐν ἀποκαλύψει καί ἱερουργίᾳ τοῦ μυστηρίου τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας ἐν τῷ ἐνταῦθα Ἱερῷ Σεμνείῳ. Ἡ Σοφία τοῦ Θεοῦ ὡς ἀληθῶς ᾠκοδόμησε τόν ἑαυτῆς οἶκον καί ἐνταῦθα, ὡς ἐν τῇ Πόλει-ἕδρᾳ ἡμῶν τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Μεγάλην Ἐκκλησίαν, ἀλλά καί εἰς πολλάς ἄλλας πόλεις τῆς Βυζαντινῆς κληρουχίας τοῦ γένους τῶν Ρωμαίων, ἐν Αἴνῳ, ἐν Βιζύῃ, ἐν Τραπεζοῦντι, ἐν Νικαίᾳ, ἔνθα μόλις πρό διμήνου εὑρέθημεν συνεορτάζοντες μετά τοῦ Ἐπισκόπου Ρώμης Λέοντος τήν 1700ήν ἐπέτειον ἀπό τῆς συγκλήσεως τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου.

 Ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία δέν εἶναι ἁπλῶς μνημεῖον ἀρχιτεκτονικῆς καί ἱστορίας, ἀλλά ζῶσα μαρτυρία τῆς μεγαλειότητος καί παντοδυναμίας τοῦ Κυρίου. Ὁ προαιώνιος, ὁμοούσιος τῷ Πατρί, Θεός Λόγος εἰσῆλθεν εἰς τήν ἱστορίαν τοῦ κόσμου καί ἐφώτισε τήν Κωνσταντινούπολιν καί τήν Θεσσαλονίκην καί πᾶσαν τήν χώραν τοῦ Βυζαντίου, ὄχι μόνον νά ἀνεγείρῃ ναούς ἐκ λίθων, ἀλλά νά οἰκοδομήσῃ λαούς, συνειδήσεις καί ἱστορίαν σωτηρίας.

 Ἐν τῷ ἱερῷ τούτῳ χώρῳ,  ἐπί αἰῶνας ἀντηχεῖ ἡ προσευχή καί ἡ ὑμνῳδία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας καί ἡ λατρεία τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ, διά τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται περιτράνως ἡ ἀποστολικότης, ἡ μαρτυρικότης καί ἡ οἰκουμενικότης τῆς Ἐκκλησίας μας. Τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία δέν ζῇ ἁπλῶς ἐκ τοῦ παρελθόντος, ἀλλ᾽ ἐμπνέεται ἐξ αὐτοῦ καί μαρτυρεῖ φῶς Χριστοῦ, τό ὁποῖον ἀποκαλύπτει τό παρελθόν, φωτίζει τό παρόν   καί τό μέλλον καί διαλύει ἐρέβη καί σκότη. Αὐτό εἶναι τό φῶς τῆς Σοφίας τοῦ Θεοῦ.

* * *

Σήμερον ἀνέωκται τό στάδιον τοῦ Τριῳδίου.  Μία  περίοδος  ἐπίσης τῆς Σοφίας τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία καλεῖ εἰς μετάνοιαν, ταπείνωσιν καί πνευματικήν ἐγρήγορσιν. Καί παρουσιάζονται ἐνώπιόν μας δύο συνάνθρωποι, ὁ τελώνης καί ὁ φαρισαῖος, οἱ ὁποῖοι εἰσέρχονται εἰς τόν Ναόν καί προσεύχονται (Λουκ. ιη’, 10-14). Ὁ εἷς δικαιώνεται, ὁ ἕτερος κατακρίνεται. Ὁ Φαρισαῖος εἶχεν ἔργα, νηστείας, ἀρετάς ἐξωτερικάς. Ὑστέρει εἰς ταπείνωσιν. Προσηύχετο, λέγει τό Εὐαγγέλιον, ἀλλά «πρός ἑαυτόν». Δέν ὡμίλει μέ τόν Θεόν, ἀλλά μέ τόν ἐγωϊσμόν του. Ὁ Τελώνης, ἀντιθέτως, οὐδέν εἶχε νά εἴπῃ. Ἁπλῶς ἐν συντριβῇ καρδίας ἐσιώπα. Οὔτε τούς ὀφθαλμούς ἐτόλμα νά ὑψώσῃ πρός τόν οὐρανόν. Μόνον ἐμονολόγει: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Ἡ ταπείνωσις τοῦ ἤνοιξε τόν οὐρανόν. Ἡ ὑπερηφάνεια κατέκρινε τόν Φαρισαῖον. 

Ἰδού, τό πρῶτον δίδαγμα τοῦ Ἱεροῦ Τριωδίου: ὄχι μόνον νηστεία, ὄχι μόνον κατορθώματα, ἀλλά ταπείνωσις. Ἡ νηστεία χωρίς μετάνοιαν καταντᾷ φαρισαϊσμός. Ἡ ἄσκησις ἄνευ συντριβῆς καθίσταται ὑπερηφάνεια. Ἡ ταπείνωσις εἶναι Χάρις, εἶναι σοφία, εἶναι δύναμις, εἶναι εἰρήνη. 

Τό Τριώδιον δέν εἶναι περίοδος θλίψεως, ἀλλά περίοδος ἐπιστροφῆς. Μᾶς καλεῖ νά κατέλθωμεν εἰς τό βάθος τῆς καρδίας μας, νά ἴδωμεν τόν ἑαυτόν μας «ἐνώπιος ἐνωπίῳ». Ὄχι πρός ἀπελπισίαν, ἀλλά πρός ἱλασμόν, διά τοῦ ἐλέους τοῦ παντοδυ-νάμου καί φιλανθρώπου Θεοῦ.

Ὁ Χριστός μᾶς καλεῖ νά εἴμεθα «φῶς τοῦ κόσμου» καί «ἅλας τῆς γῆς». Νά μεταβάλλωμεν τήν πίστιν μας εἰς μαρτυρίαν ζωῆς. Αἱ μεγάλαι μορφαί τῆς Ἐκκλησίας δέν κρύπτονται εἰς τήν σιωπήν τῆς ἱστορίας, ἀλλά λάμπουν εἰς τούς αἰῶνας ὡς λύχνοι ἐπί τῆς λυχνίας.

* * * 

Ἐν τῇ χορείᾳ ταύτῃ τῶν μεγάλων ποιμένων καί φωτιστῶν τῆς Ὀρθοδοξίας συγκαταλέγεται καί ὁ ἐκ τῶν προκατόχων ἡμῶν ἀοίδιμος ἐν Πατριάρχαις Ἰωακείμ Γ´, ὁ καλός ποιμήν τῆς Θεσσαλονίκης, ὁ Ἁγιορείτης κατά τήν ζωήν καί τό φρόνημα, ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης κατά τήν διακονίαν καί τήν θυσιαστι-κήν προσφοράν.

Ὁ Ἰωακείμ Γ´ ὁ Μεγαλοπρεπής ἀποτελεῖ μίαν ἐκ τῶν ἐπιφανεστέρων προσωπικοτήτων τῆς  Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος ἀληθῶς ἔγραψεν ἱστορίαν. Ἡ ζωή του ὑπῆρξε μαρτυρία συνειδήσεως καί προσφο-ρᾶς. Σπανία σύζευξις πνευματικότητος καί διοικητικῆς συνέσεως. 

Ἐγεννήθη ἐν Βαφεοχωρίῳ τοῦ Βοσπόρου καί ἀρχιεράτευσε καί ἐν τῆ πόλει ταύτῃ τοῦ Ἁγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου τοῦ Μυροβλύτου, μέ τήν ἀνεκτίμητον πνευματικήν παράδοσιν, ἐτράφη καί ἀνετράφη ἐν τῇ ζωῇ τῆς Ἐκκλησίας, καί ἀπό τῆς νεότητός του ἐπόθησε τήν ἄσκησιν καί τήν ἀφιέρωσιν εἰς τόν Χριστόν. Ἡ καρδία του εἵλκετο πρός τό Ἅγιον Ὅρος, ὅπου ἐγεύθη τήν ἡσυχίαν τοῦ Μυλοποτάμου, περιωρίσθη εἰς τήν προσευχήν, τήν σιγήν, τήν μυστικήν θεολογίαν τῆς Ἐκκλησίας, μεταβαλών τήν ἀδικίαν εἰς πηγήν πνευματικῆς ὠφελείας, καταρτίσεως καί προόδου εἰς τήν ἀρετήν καί τήν ἄσκησιν. 

Ὡς Ἁγιορείτης ἐδιδάχθη ὅτι ἡ ἀληθής δύναμις τοῦ ποιμένος δέν ἔγκειται εἰς τήν ἐξουσίαν, ἀλλά εἰς τήν ταπείνωσιν. Ἐδιδάχθη ὅτι ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου φωτίζεται ὅταν κατέρχεται εἰς τήν καρδίαν, καί ὅτι ἡ Ἐκκλησία οἰκοδομεῖται πρῶτον ἐντός τοῦ ἀνθρώπου. Ἐπανερχόμενος ἐκ τῆς ἡσυχίας εἰς τήν διακονίαν τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ἀοίδιμος Πατριάρχης μετέφερεν εἰς τόν κόσμον τήν σοφίαν τῆς ἐρήμου. Ὡς Ἱεράρχης συνεδύασε τήν μυστικήν θεολογίαν μέ τήν πρακτικήν σοφίαν, τήν ἄσκησιν μέ τήν ποιμαντικήν φροντίδα. 

Κατά τήν Πατριαρχίαν του, εἰς καιρούς δυσχειμέρους καί λίαν κρισίμους διά τό Γένος καί τήν Ὀρθοδοξίαν, ἐστάθη ἀνήρ ὁραματιστής, σοφός, ἀνήρ ἐκκλησιαστικῆς παρρησίας. Ἐμερί-μνησε διά τήν παιδείαν τοῦ Γένους, διά τήν καλλιέργειαν τοῦ κλήρου, διά τό κῦρος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου. Ἐγνώριζεν ὅτι ἡ Ἐκκλησία δέν ζῇ διά νά κυριαρχῇ, ἀλλά διά νά διακονῇ ὅπως ὁ Κύριός της. Δέν ὑπάρχει διά νά ὑψώνῃ τείχη, ἀλλά διά νά ἀνοίγῃ ἀτραπούς σωτηρίας. Δέν ὑπάρχει διά νά διασώζῃ θεσμούς μόνον, ἀλλά διά νά σώζῃ ἀνθρώπους. 

Ὡς Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης ἔφερεν ἐν τῇ καρδίᾳ του τήν μνήμην τῶν Ἁγίων τῆς Μακεδονίας, τοῦ Ἁγίου Δημητρίου τοῦ Μυροβλύτου, τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, τοῦ Ὁσίου Δαβίδ τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ, τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Δεκαπολίτου. Ὡς Ἁγιορείτης ἐτήρει ἀνημμένην  τήν φλόγα τῆς ἀκοιμήτου προσευχῆς. Καί ὡς Οἰκουμενικός Πατριάρχης ἐβάστασε τόν σταυρόν τῆς οἰκουμενικῆς εὐθύνης διά τήν Ἐκκλησίαν, διά τό Γένος, διά τήν εἰρήνην τοῦ κόσμου. 

Διά τοῦτο καί τά ἀποκαλυπτήρια τῆς προτομῆς του πού θά γίνουν ἐντός ὀλίγου, χάρις εἰς τήν πρωτοβουλίαν τῆς ὑμετέρας  φίλης Ἱερότητος, ἀδελφέ ἅγιε Θεσσαλονίκης κύριε Φιλόθεε, δέν ἀποτελοῦν μνήμην καί ἀνάμνησιν, ἀλλά φιλόθεον πρᾶξιν ἐκκλησιαστικῆς συνειδήσεως καί εὐγνωμοσύνης. Πρᾶξιν τιμῆς ὄχι μιᾶς προσωπικότητος ἱερᾶς, ἀλλά τοῦ φρονήματος, τοῦ ἤθους, τῆς πίστεως, τῆς διακονίας,  τοῦ χρέους καί τῆς ὀφειλῆς. 

Ἡ Ἐκκλησία δέν στήνει προτομάς διά νά δοξάζῃ ἀνθρώ-πους. Ὑπομιμνήσκει εἰς τάς γενεάς πρότυπα. Καί ὁ Ἰωακείμ ὁ Γ´ ὑπῆρξε καί παραμένει πρότυπον ποιμένος, πνευματικοῦ πατρός, ὁραματιστοῦ καί μάρτυρος συνειδήσεως.

Ἐν καιροῖς συγχύσεως, ὅπου πολλοί ἀναζητοῦν βεβαιότητα ἄνευ ἀληθείας, καί εἰρήνην ἄνευ Θεοῦ, ἡ μορφή Ἰωακείμ τοῦ Γ´ ὑπομιμνήσκει ὅτι μόνον ἡ Σοφία τοῦ Θεοῦ οἰκοδομεῖ οἶκον στερεόν. Ἡ τοῦ Θεοῦ Σοφία, ἡ οἰκοδομήσασα ἑαυτῇ οἶκον ἐν τῇ Βασιλευούσῃ, ἐν Θεσσαλονίκῃ καί ἐν πάσῃ τῇ χώρᾳ τοῦ Βυζαν-τίου, καλεῖ καί ἡμᾶς σήμερον νά οἰκοδομήσωμεν τόν αὐτῆς οἶκον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν.

* * *

Ἡ πρωτοβουλία τῆς Ἱερότητός σας, ἅγιε Θεσσαλονίκης,  νά στήσετε καί νά ἀποκαλύψετε τήν προτομήν ἑνός προκατόχου σας καί προκατόχου μας, δίδει εἰς τήν ἡμετέραν Μετριότητα τήν εὐκαιρίαν νά ὀμιλήσῃ ἐνώπιόν σας, ἀδελφοί καί τέκνα, ὄχι διά μίαν προτομήν, ἀλλά διά μίαν μαρτυρίαν, τήν στιγμήν κατά τήν ὁποίαν ἕνας νέος κόσμος ἀναδύεται. Ἡ μαρτυρία αὐτή εἶναι ὁ πολιτισμός τῆς Σοφίας τοῦ Θεοῦ, τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας.  Ὁ  πολιτισμός τοῦ σεμνοῦ καί μεγαλοπρεποῦς, τοῦ ἐρασμίου καί γαληνοῦ, πού ἐμποτίζει καί ἁγιάζει τόν ὅλον ἄνθρωπον καί τήν ὅλην δημιουργίαν τοῦ Θεοῦ. Τά πάντα διά τοῦ λόγου καί τῆς σιωπῆς, τοῦ ἔργου καί τοῦ ἤθους τῆς Μητρός μας Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀποκαλύπτουν τήν  ἰδίαν  θεανθρωπίνην  πραγματικότητα. 

Ἡ διάδοσις τῆς Πίστεως ὑπό τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας πραγματοποιεῖται ὡς διάσωσις καί μεταμόρφωσις, ὄχι ὡς κατάκτησις καί ὑποδούλωσις τῶν ἐκχριστιανισθέντων λαῶν τῶν Σλαύων. Ὅταν πίπτῃ ἡ Αὐτοκρατορία, μένει ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ὡς ἐθναρχοῦσα δύναμις τῶν Ὀρθοδόξων λαῶν. Χάνεται ἡ αὐτοκρατορική αἴγλη καί κερδίζεται ἡ εὐλογία τῆς δοκιμασίας. Μυστήριον, τό πῶς ἔκλαυσε, πῶς ἐτραγούδησε τόν πόνον, πῶς ἔκτισε τάς οἰκίας καί τούς Ναούς της, πῶς διωργάνωσε τήν παιδείαν, πῶς ἠγωνίσθη, πῶς ἐθυσιάσθη, κυοφοροῦσα πάντοτε τό σεμνόν, τό μέγα καί ἀληθινόν τοῦ Γένους τῶν Ὀρθοδόξων, πού ἔχει κιβωτόν του τήν  Κωνσταντινουπολίτιδα Ἐκκλησίαν . 

  Ἐν τῇ σημερινῇ πραγματικότητι, ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία διαρκῶς κενοῦται, ταπεινοῦται, μένει κρεμαμένη ἐπί τοῦ σταυροῦ τοῦ χρέους. Καί πορεύεται θείως καί ἱερῶς. Φαίνεται κατά γράμμα ἡ ἀλήθεια τῆς ἄλλης λογικῆς, ἡ τελική δόξα τοῦ πνεύματος, ἡ ὁποία ταυτίζεται μέ τήν ἄκραν ταπείνωσιν· ἡ δύναμις ἡ ὁποία ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται. Καί ἡ Μήτηρ Ἐκκλησία ἀντιλαμβάνεται τόν πόνον τῶν ἀδυνάτων καί συναντιλαμβάνεται ταῖς ἀσθενείαις αὐτῶν.  Εἶναι δεδομένον τό χρέος της καί ὁ τρόπος τῆς ἐκπληρώσεώς του. Δέν ἀνήκει εἰς τόν ἑαυτόν της, ἀλλά εἰς μίαν ἱεράν ἀποστολήν, ὁριζομένην ἀπό τήν μαρτυρίαν τῶν Πατριαρχῶν της. Εἶναι θεϊκῶς ἱερόν καί πανάγιον, ὁ πρῶτος τῇ τάξει μεταξύ τῶν Ὀρθοδόξων Ἐπισκόπων νά εἶναι ἐνδεδυμένος «χλαμύδα κοκκίνην». 

Αὐτῆς τῆς Ἐκκλησίας, τήν ὁποίαν ᾠκοδόμησεν ἀληθῶς, ὡς ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν πραγμάτων, ἡ Σοφία τοῦ Θεοῦ, διάκονος ὑπῆρξε καί ὁ Ἰωακείμ Γ’, τόν ὁποῖον προώρισε καί ἐκάλεσεν ὁ Θεός. Καί τόν ἐδικαίωσε. Καί τόν δοξάζει καί δι᾽ ἑνός ἀνδριάντος, ὡς δίδαγμα καί ὡς μαρτύριον τοῦ τί ἐστι Μεγάλη Ἐκκλησία καί ποῖον τό μεγαλεῖον της, τό ἐκδηλούμενον ὄχι ὑπερηφάνως ὡς καύχημα καί ἐπίτευ-γμα, ἀλλά ὡς δημιουργική ταπείνωσις, ἡ ὁποία ἀντέχει καί  ὁμιλεῖ εὐγλώττως διά τῆς σιωπῆς τῶν ἔργων, καί διδάσκει ἦθος καί ἔθος ἐκκλησιαστικόν, παραδοσιακόν, στοιχοῦσα τοῖς ἴχνεσι τῶν Πατέ-ρων.

Τῇ Σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ καί τῷ ἀπαυγάσματι αὐτῆς, τῇ Μεγάλῃ Ἐκκλησίᾳ, τῇ ἀναδειξάσῃ Ἰωακείμ τόν Γ´, πρέπει «σύνεσις, δόξα, τιμή καί κράτος». Ἀμήν.