Παρασκευή 24 Απριλίου 2026

Γαλλία: Η ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στο World Policy Conference [fr-gr]

Sa Toute-Sainteté le Patriarche œcuménique Bartholomée | Entre fragmentation et interdépendance – Repenser la gouvernance mondiale et les politiques mondiales 
(World Policy Conference – Chantilly, 24 avril 2026)

Éminences,

Excellences,

Cher Thierry de Montbrial,

Honorables participants,

Mesdames et Messieurs,

Chers amis,

La communauté mondiale se trouve aujourd’hui à un tournant décisif de son histoire. La construction d’une paix véritable ne peut plus se limiter aux instruments traditionnels de la diplomatie : elle devient une condition absolue de la survie même de notre monde. La question qui nous réunit — celle de la recherche d’un cadre stable et durable de gouvernance mondiale — dépasse largement les arrangements provisoires et les équilibres géopolitiques fluctuants. Elle touche au cœur même de la coexistence humaine.

Car la paix n’est pas simplement un objectif politique parmi d’autres. Elle est l’expression la plus profonde de la communion entre les personnes. Elle est aussi la condition ultime de la préservation de la création face aux forces de fragmentation qui la menacent. Depuis l’origine, l’être humain est habité par une nostalgie irréductible de l’unité.

Et pourtant, la réalité contemporaine semble contredire cette aspiration. Le monde dans lequel nous vivons est marqué par une tension constante entre rapprochement et division. D’un côté, les avancées technologiques et l’interconnexion économique nous ont rapprochés comme jamais auparavant. D’un autre côté, nous assistons à une fragmentation croissante, à la fois géopolitique et géoéconomique se manifestant concrètement par une vulnérabilité accrue des échanges internationaux, par une instabilité des marchés, et par une diminution progressive de la prospérité globale. Le système commercial international, qui pourrait être un instrument de coopération pacifique, tend à se transformer en un ensemble de blocs régionaux parfois antagonistes, structurés autour de puissances dominantes. Dans ce contexte, l’universalité du droit est fragilisée, et le sentiment d’injustice s’accroît.

L’expérience de l’histoire nous enseigne pourtant une vérité fondamentale : seule une cohésion institutionnelle solide peut contenir les forces de désintégration. Après des décennies d’intégration économique mondiale, souvent perçue comme inévitable, nous entrons aujourd’hui dans une phase d’incertitude et de recomposition.

Mais cette crise dépasse largement les dimensions économiques et techniques. Elle révèle une crise plus profonde, une crise spirituelle. Elle met en lumière notre difficulté à reconnaître, dans l’autre — qu’il soit individu ou nation — notre prochain, un partenaire de destinée.

Dans cette perspective, la gouvernance mondiale ne peut être réduite à la gestion des rapports de force. Elle doit être comprise comme un service rendu à l’humanité. Il nous appartient de repenser notre responsabilité envers les générations futures, en concevant la paix non pas comme une simple absence de guerre, mais comme une plénitude de vie.

Le message évangélique demeure, à cet égard, d’une actualité saisissante : « Je vous laisse la paix, je vous donne ma paix » (Jn 24, 17). Ce don ne peut rester une abstraction. Il appelle une traduction concrète dans nos institutions, dans nos politiques publiques, dans notre manière d’organiser la vie commune.

Or, le système actuel de gouvernance mondiale apparaît profondément fragilisé. Malgré la multiplication des organisations internationales, nous ne constatons pas une plus grande unité, mais plutôt une complexification croissante, parfois proche de la fragmentation. Ce réseau d’institutions, s’il n’est pas porté par une vision morale commune, risque de devenir une nouvelle Tour de Babel : une pluralité de voix sans véritable harmonie.

Dès lors, il devient légitime de s’interroger : la diplomatie traditionnelle suffit-elle encore à répondre aux défis contemporains ? Tout semble indiquer qu’un changement de paradigme est nécessaire.

La réforme des institutions internationales s’impose aujourd’hui comme une urgence. En Europe, par exemple, la stabilité économique et sociale exige une adaptation des cadres budgétaires et financiers. À l’échelle globale, les puissances émergentes sont appelées à jouer un rôle plus actif et plus responsable, en dépassant les logiques strictement nationales pour contribuer à une gouvernance plus coopérative.

Mais aucune réforme institutionnelle ne sera véritablement efficace sans une transformation intérieure. L’économie et la politique ne peuvent être dissociées de la condition spirituelle de l’humanité. À cet égard, l’expérience de l’Église orthodoxe offre une perspective précieuse.

À travers la synodalité, l’Église témoigne d’un mode de gouvernance fondé non sur l’imposition, mais sur la communion. Le Saint et Grand Concile réuni en Crète en 2016 a rappelé avec force que l’unité de l’humanité constitue à la fois un don de Dieu et une responsabilité historique. Cette expérience montre qu’il est possible de concilier unité et diversité, autorité et dialogue.

Ce modèle, sans être transposé mécaniquement, peut inspirer une réflexion renouvelée sur la gouvernance mondiale. Car la paix, dans sa réalité la plus profonde, n’est pas un simple accord juridique. Elle est un mode d’existence. Elle suppose un regard transformé, capable de reconnaître en chaque personne l’image de Dieu.

Cependant, les limites du système international actuel restent évidentes. Le Conseil de sécurité des Nations Unies, en particulier, demeure marqué par des équilibres hérités d’un autre temps. Une réforme de ses structures apparaît nécessaire afin de refléter plus justement les réalités contemporaines. Sans une représentation équitable, le sentiment d’injustice ne peut que croître — et l’injustice est toujours un terreau de conflit.

Par ailleurs, de nouveaux défis émergent, qui dépassent les cadres traditionnels de la souveraineté. Le développement de l’intelligence artificielle en est un exemple frappant. Cette technologie ouvre des perspectives considérables, mais elle soulève également des questions éthiques majeures. En l’absence d’un cadre de gouvernance global, le risque est grand de voir s’accentuer les déséquilibres et les dérives.

La crise environnementale constitue sans doute l’un des signes les plus alarmants de notre fragmentation. La dégradation de notre planète, notre «maison commune», engendre des injustices croissantes et alimente des tensions nouvelles. Pollution, dérèglement climatique, épuisement des ressources : ces phénomènes affectent directement les populations les plus vulnérables et provoquent des déplacements massifs.

Depuis plusieurs décennies, le Patriarcat œcuménique ne cesse de rappeler que la protection de l’environnement est indissociable de la paix. L’homme n’est pas le propriétaire absolu de la création, mais son intendant. Il est appelé à en prendre soin avec responsabilité, à la recevoir comme un don, et à la restituer dans une attitude de gratitude.

Mesdames et Messieurs, chers amis,

Face à ces défis, il serait illusoire de se réfugier dans des approches purement technocratiques. Derrière les statistiques et les analyses économiques, il y a des réalités humaines : des vies brisées, des souffrances silencieuses, des peuples déracinés. La fragmentation du monde n’est pas seulement une question de structures. Elle est le reflet d’une crise anthropologique.

Nous sommes ainsi placés devant un choix décisif. Soit nous acceptons la division comme une fatalité, soit nous nous engageons résolument dans la construction d’un ordre mondial fondé sur la solidarité. La conscience de notre interdépendance devient alors essentielle.

La tradition théologique orthodoxe exprime cette réalité à travers le concept de « périchorèse», qui désigne une communion dynamique, une interdépendance vivante. Nul ne peut exister seul. Nul ne peut être sauvé seul. La paix suppose donc un dépassement de l’égoïsme, qu’il soit individuel ou collectif.

L’histoire des nations a trop souvent été marquée par la domination, l’exclusion et la violence. Il est temps d’envisager une autre voie : celle d’une gouvernance inspirée par la justice, la vérité et l’amour. Une gouvernance qui ne soit pas un simple mécanisme de régulation, mais un organisme vivant, au service de la dignité humaine.

Car l’histoire n’est pas déterminée uniquement par les forces économiques ou les rapports de puissance. Elle est aussi façonnée par la liberté humaine : la capacité de choisir, de se convertir, de pardonner et de coopérer.

En ce sens, l’espérance demeure possible. Elle ne repose pas sur une naïveté, mais sur la conviction que l’homme est capable de transformation. Que la division n’est pas une fatalité. Que la paix peut être construite.

Permettez-nous, pour conclure, d’exprimer un souhait. Que nos travaux ne se limitent pas à des analyses, aussi pertinentes soient-elles, mais qu’ils ouvrent des chemins concrets. Que nos réflexions se traduisent en engagements réels. Que notre recherche de la paix devienne une responsabilité partagée.

Que le Dieu de paix et de réconciliation éclaire nos esprits et guide nos décisions. Qu’Il nous donne la sagesse de dépasser nos divisions et le courage d’œuvrer ensemble pour le bien commun.

« Recherchez la charité » (I Co 14, 1), nous dit le saint apôtre Paul. Que cette exhortation devienne notre boussole, dans un monde appelé à redécouvrir, au cœur de ses fractures, la vocation profonde à l’unité.

Je vous remercie de votre attention.

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΑΝΕΠΙΣΗΜΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ:

Μεταξύ κατακερματισμού και αλληλεξάρτησης – Επανεξετάζοντας την παγκόσμια διακυβέρνηση και τις παγκόσμιες πολιτικές
(World Policy Conference – Chantilly, 24 Απριλίου 2026)

Σεβασμιώτατοι,
Εξοχότατοι,
Αγαπητέ κ. Thierry de Montbrial,
Αξιότιμοι σύνεδροι,
Κυρίες και κύριοι,
Αγαπητοί φίλοι,

Η παγκόσμια κοινότητα βρίσκεται σήμερα σε ένα καθοριστικό σταυροδρόμι της ιστορίας της. Η οικοδόμηση μιας αληθινής ειρήνης δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στα παραδοσιακά μέσα της διπλωματίας· καθίσταται απόλυτη προϋπόθεση για την ίδια την επιβίωση του κόσμου μας. Το ερώτημα που μας συγκεντρώνει — αυτό της αναζήτησης ενός σταθερού και διαρκούς πλαισίου παγκόσμιας διακυβέρνησης — υπερβαίνει κατά πολύ τις προσωρινές διευθετήσεις και τις μεταβαλλόμενες γεωπολιτικές ισορροπίες. Αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της ανθρώπινης συνύπαρξης.

Διότι η ειρήνη δεν είναι απλώς ένας πολιτικός στόχος μεταξύ άλλων. Είναι η βαθύτερη έκφραση της κοινωνίας μεταξύ των προσώπων. Είναι επίσης η ύστατη προϋπόθεση για τη διατήρηση της δημιουργίας έναντι των δυνάμεων κατακερματισμού που την απειλούν. Από την απαρχή, ο άνθρωπος φέρει μέσα του μια ακατάλυτη νοσταλγία για την ενότητα.

Και όμως, η σύγχρονη πραγματικότητα φαίνεται να αντιφάσκει προς αυτήν την επιδίωξη. Ο κόσμος στον οποίο ζούμε χαρακτηρίζεται από μια διαρκή ένταση μεταξύ σύγκλισης και διαίρεσης. Από τη μία πλευρά, η τεχνολογική πρόοδος και η οικονομική διασύνδεση μας έχουν φέρει πιο κοντά από ποτέ. Από την άλλη, παρατηρούμε έναν αυξανόμενο κατακερματισμό, τόσο γεωπολιτικό όσο και γεωοικονομικό, που εκδηλώνεται συγκεκριμένα με αυξημένη ευαλωτότητα των διεθνών ανταλλαγών, αστάθεια των αγορών και σταδιακή μείωση της παγκόσμιας ευημερίας. Το διεθνές εμπορικό σύστημα, το οποίο θα μπορούσε να αποτελεί όργανο ειρηνικής συνεργασίας, τείνει να μετασχηματίζεται σε σύνολο περιφερειακών μπλοκ, ενίοτε ανταγωνιστικών, οργανωμένων γύρω από κυρίαρχες δυνάμεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η καθολικότητα του δικαίου αποδυναμώνεται και το αίσθημα αδικίας εντείνεται.

Η ιστορική εμπειρία μας διδάσκει, ωστόσο, μια θεμελιώδη αλήθεια: μόνο μια ισχυρή θεσμική συνοχή μπορεί να συγκρατήσει τις δυνάμεις της αποσύνθεσης. Μετά από δεκαετίες παγκόσμιας οικονομικής ολοκλήρωσης, η οποία συχνά θεωρήθηκε αναπόφευκτη, εισερχόμαστε σήμερα σε μια περίοδο αβεβαιότητας και αναδιάταξης.

Η κρίση αυτή, όμως, υπερβαίνει κατά πολύ τις οικονομικές και τεχνικές της διαστάσεις. Αποκαλύπτει μια βαθύτερη κρίση, μια πνευματική κρίση. Αναδεικνύει τη δυσκολία μας να αναγνωρίσουμε στον άλλον — είτε πρόκειται για άτομο είτε για έθνος — τον πλησίον μας, έναν συνοδοιπόρο στη μοίρα.

Υπό αυτό το πρίσμα, η παγκόσμια διακυβέρνηση δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαχείριση των συσχετισμών ισχύος. Οφείλει να κατανοείται ως διακονία προς την ανθρωπότητα. Καλούμαστε να επανεξετάσουμε την ευθύνη μας έναντι των μελλοντικών γενεών, αντιλαμβανόμενοι την ειρήνη όχι ως απλή απουσία πολέμου, αλλά ως πληρότητα ζωής.

Το ευαγγελικό μήνυμα παραμένει, εν προκειμένω, εξαιρετικά επίκαιρο: «Εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμήν δίδωμι ὑμῖν» (Ἰω. 14, 27). Το δώρο αυτό δεν μπορεί να παραμένει αφηρημένο. Απαιτεί συγκεκριμένη ενσάρκωση στους θεσμούς μας, στις δημόσιες πολιτικές μας, στον τρόπο οργάνωσης της κοινής ζωής.

Ωστόσο, το σημερινό σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης εμφανίζεται βαθιά αποδυναμωμένο. Παρά τον πολλαπλασιασμό των διεθνών οργανισμών, δεν διαπιστώνεται μεγαλύτερη ενότητα, αλλά μάλλον αυξανόμενη πολυπλοκότητα, ενίοτε πλησίον του κατακερματισμού. Το δίκτυο αυτό των θεσμών, εάν δεν στηρίζεται σε ένα κοινό ηθικό όραμα, κινδυνεύει να καταστεί μια νέα Βαβέλ: μια πολλαπλότητα φωνών χωρίς ουσιαστική αρμονία.

Εύλογα, λοιπόν, τίθεται το ερώτημα: επαρκεί πλέον η παραδοσιακή διπλωματία για να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις; Όλα δείχνουν ότι απαιτείται μια αλλαγή παραδείγματος.

Η μεταρρύθμιση των διεθνών θεσμών καθίσταται σήμερα επιτακτική. Στην Ευρώπη, για παράδειγμα, η οικονομική και κοινωνική σταθερότητα απαιτεί προσαρμογή των δημοσιονομικών και χρηματοοικονομικών πλαισίων. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι αναδυόμενες δυνάμεις καλούνται να διαδραματίσουν πιο ενεργό και υπεύθυνο ρόλο, υπερβαίνοντας στενά εθνικές λογικές και συμβάλλοντας σε μια πιο συνεργατική διακυβέρνηση.

Καμία, όμως, θεσμική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να είναι πραγματικά αποτελεσματική χωρίς εσωτερική μεταμόρφωση. Η οικονομία και η πολιτική δεν μπορούν να αποσπασθούν από την πνευματική κατάσταση της ανθρωπότητας. Στο σημείο αυτό, η εμπειρία της Ορθοδόξου Εκκλησίας προσφέρει μια πολύτιμη προοπτική.

Μέσω της συνοδικότητας, η Εκκλησία μαρτυρεί έναν τρόπο διακυβέρνησης που δεν βασίζεται στην επιβολή, αλλά στην κοινωνία. Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος που συνήλθε στην Κρήτη το 2016 υπενθύμισε με έμφαση ότι η ενότητα της ανθρωπότητας αποτελεί συγχρόνως δώρο του Θεού και ιστορική ευθύνη. Η εμπειρία αυτή δείχνει ότι είναι δυνατόν να συνυπάρξουν ενότητα και ποικιλία, αυθεντία και διάλογος.

Το πρότυπο αυτό, χωρίς να μεταφέρεται μηχανιστικά, μπορεί να εμπνεύσει μια ανανεωμένη σκέψη περί παγκόσμιας διακυβέρνησης. Διότι η ειρήνη, στην βαθύτερη πραγματικότητά της, δεν είναι απλώς μια νομική συμφωνία. Είναι τρόπος υπάρξεως. Προϋποθέτει ένα μεταμορφωμένο βλέμμα, ικανό να αναγνωρίζει σε κάθε άνθρωπο την εικόνα του Θεού.

Ωστόσο, τα όρια του σημερινού διεθνούς συστήματος παραμένουν εμφανή. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, ιδίως, φέρει ακόμη τα ίχνη ισορροπιών άλλης εποχής. Η αναμόρφωση της δομής του καθίσταται αναγκαία, ώστε να αντανακλά δικαιότερα τις σύγχρονες πραγματικότητες. Χωρίς δίκαιη εκπροσώπηση, το αίσθημα αδικίας θα εντείνεται — και η αδικία αποτελεί πάντοτε έδαφος συγκρούσεων.

Παράλληλα, αναδύονται νέες προκλήσεις που υπερβαίνουν τα παραδοσιακά πλαίσια της κυριαρχίας. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η τεχνολογία αυτή ανοίγει σημαντικές προοπτικές, αλλά εγείρει και μείζονα ηθικά ζητήματα. Ελλείψει ενός παγκόσμιου πλαισίου διακυβέρνησης, ο κίνδυνος ενίσχυσης ανισορροπιών και εκτροπών είναι μεγάλος.

Η περιβαλλοντική κρίση συνιστά, ίσως, ένα από τα πλέον ανησυχητικά σημεία του κατακερματισμού μας. Η υποβάθμιση του πλανήτη μας, της «κοινής μας οικίας», δημιουργεί αυξανόμενες αδικίες και τροφοδοτεί νέες εντάσεις. Ρύπανση, κλιματική απορρύθμιση, εξάντληση των πόρων: τα φαινόμενα αυτά πλήττουν άμεσα τους πλέον ευάλωτους πληθυσμούς και προκαλούν μαζικές μετακινήσεις.

Επί δεκαετίες, το Οικουμενικό Πατριαρχείο υπογραμμίζει ότι η προστασία του περιβάλλοντος είναι αδιάσπαστα συνδεδεμένη με την ειρήνη. Ο άνθρωπος δεν είναι απόλυτος κύριος της δημιουργίας, αλλά οικονόμος της. Καλείται να τη φροντίζει με ευθύνη, να τη δέχεται ως δώρο και να την αποδίδει με ευχαριστία.

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι,

Ενώπιον αυτών των προκλήσεων, θα ήταν αυταπάτη να καταφύγουμε σε καθαρά τεχνοκρατικές προσεγγίσεις. Πίσω από τα στατιστικά στοιχεία και τις οικονομικές αναλύσεις βρίσκονται ανθρώπινες πραγματικότητες: ζωές κατεστραμμένες, σιωπηλά πάθη, λαοί εκτοπισμένοι. Ο κατακερματισμός του κόσμου δεν είναι μόνο ζήτημα δομών. Είναι αντανάκλαση μιας ανθρωπολογικής κρίσης.

Βρισκόμαστε, έτσι, ενώπιον μιας καθοριστικής επιλογής: είτε θα αποδεχθούμε τη διαίρεση ως μοιραία, είτε θα δεσμευθούμε αποφασιστικά στην οικοδόμηση μιας παγκόσμιας τάξης θεμελιωμένης στην αλληλεγγύη. Η συνείδηση της αλληλεξάρτησής μας καθίσταται τότε ουσιώδης.

Η ορθόδοξη θεολογική παράδοση εκφράζει αυτήν την πραγματικότητα μέσω της έννοιας της «περιχωρήσεως», η οποία δηλώνει μια δυναμική κοινωνία, μια ζώσα αλληλεξάρτηση. Κανείς δεν μπορεί να υπάρξει μόνος. Κανείς δεν μπορεί να σωθεί μόνος. Η ειρήνη προϋποθέτει, συνεπώς, υπέρβαση του εγωισμού, είτε ατομικού είτε συλλογικού.

Η ιστορία των εθνών έχει υπερβολικά συχνά σημαδευτεί από κυριαρχία, αποκλεισμό και βία. Είναι καιρός να αναζητήσουμε μια άλλη οδό: εκείνη μιας διακυβέρνησης εμπνεόμενης από τη δικαιοσύνη, την αλήθεια και την αγάπη. Μιας διακυβέρνησης που δεν θα αποτελεί απλώς μηχανισμό ρύθμισης, αλλά ζωντανό οργανισμό στην υπηρεσία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Διότι η ιστορία δεν καθορίζεται αποκλειστικά από οικονομικές δυνάμεις ή συσχετισμούς ισχύος. Διαμορφώνεται επίσης από την ανθρώπινη ελευθερία: την ικανότητα επιλογής, μεταστροφής, συγχώρησης και συνεργασίας.

Υπό αυτή την έννοια, η ελπίδα παραμένει εφικτή. Δεν στηρίζεται σε αφέλεια, αλλά στην πεποίθηση ότι ο άνθρωπος είναι ικανός μεταμόρφωσης. Ότι η διαίρεση δεν αποτελεί αναπόφευκτη μοίρα. Ότι η ειρήνη μπορεί να οικοδομηθεί.

Επιτρέψτε μας, κλείνοντας, να εκφράσουμε μια ευχή: οι εργασίες μας να μη περιορισθούν σε αναλύσεις, όσο εύστοχες κι αν είναι, αλλά να ανοίξουν συγκεκριμένους δρόμους. Οι σκέψεις μας να μεταφραστούν σε πραγματικές δεσμεύσεις. Η αναζήτησή μας για την ειρήνη να καταστεί κοινή ευθύνη.

Είθε ο Θεός της ειρήνης και της συμφιλιώσεως να φωτίζει τη σκέψη μας και να καθοδηγεί τις αποφάσεις μας. Είθε να μας χαρίζει τη σοφία να υπερβούμε τις διαιρέσεις μας και το θάρρος να εργασθούμε από κοινού για το κοινό καλό.

«Τὴν ἀγάπην διώκετε» (Α΄ Κορ. 14, 1), μας προτρέπει ο άγιος Απόστολος Παύλος. Είθε η προτροπή αυτή να καταστεί πυξίδα μας, σε έναν κόσμο που καλείται να ανακαλύψει εκ νέου, μέσα από τα ρήγματά του, τη βαθύτερη κλήση προς ενότητα.

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.