ΔΙΧΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΣ ή Μια νέα κοινωνική ποινή: «Θα σε διαγράψω από τους φίλους μου!»

Του π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

«Θα σε διαγράψω από τους φίλους μου!» Πριν από λίγα χρόνια, μια τέτοια φράση θα προκαλούσε απορία. Σήμερα ακούγεται σχεδόν καθημερινά. Εκφέρεται με θυμό, με ειρωνεία, με διάθεση εκδίκησης ή απλώς ως δήλωση οριστικής ρήξης. Κι αν η διαγραφή κριθεί ανεπαρκής, ακολουθεί η βαρύτερη «ποινή»: το μπλοκάρισμα. Ο άλλος παύει να υπάρχει. Εξαφανίζεται από την οθόνη μας και, κατά μια παράξενη λογική, επιχειρείται να εξαφανιστεί και από τη ζωή μας.

Πριν από λίγο καιρό, ένας άνθρωπος δημοσίευσε μια σκέψη. Ήρεμη, ευγενική, τεκμηριωμένη. Χωρίς προσβολές και χωρίς χαρακτηρισμούς. Κάποιοι συμφώνησαν, άλλοι διαφώνησαν. Η συζήτηση κράτησε λίγη ώρα και, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντοτε, χάθηκε κάτω από τις επόμενες αναρτήσεις. Την άλλη μέρα παρατήρησε ότι κάποιοι τον είχαν διαγράψει από φίλο. Δύο ή τρεις είχαν προχωρήσει ακόμη περισσότερο: τον είχαν μπλοκάρει.

Στην αρχή τον πείραξε. Ύστερα χαμογέλασε. «Παράξενο… Μια διαφορετική γνώμη στάθηκε αρκετή για να αποδειχθεί πόσο εύθραυστη ήταν αυτή η "φιλία".»

Έκλεισε το κινητό και βγήκε έξω. Ένας γείτονας τον χαιρέτησε εγκάρδια. Στο καφενείο τον περίμενε ένας παλιός φίλος. Στην ενορία κάποιοι άνθρωποι ήθελαν να του μιλήσουν. Τότε κατάλαβε πως οι πραγματικές σχέσεις εξακολουθούν να ζουν εκεί όπου πάντοτε ζούσαν: στη συνάντηση των ανθρώπων.

Η μικρή αυτή ιστορία κρύβει μια μεγάλη αλήθεια. Ζούμε στην εποχή της μεγαλύτερης επικοινωνιακής ευκολίας που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα συνομιλούμε με ανθρώπους χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, ανταλλάσσουμε ιδέες, εικόνες, γνώσεις και εμπειρίες. Τα κοινωνικά δίκτυα πρόσφεραν τεράστιες δυνατότητες. Ένωσαν οικογένειες, έφεραν κοντά φίλους, ανέδειξαν δημιουργούς, έγιναν εργαλεία ενημέρωσης, συνεργασίας και αλληλεγγύης. Όλα αυτά αποτελούν αδιαμφισβήτητα κέρδη.

Μαζί τους, όμως, αναπτύχθηκε και ένας νέος τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο. Η αξία του άρχισε, σχεδόν ανεπαίσθητα, να μετριέται με αριθμούς: πόσα «likes», πόσες καρδιές, πόσα σχόλια, πόσοι ακόλουθοι. Η δημόσια παρουσία μετατρέπεται σε στατιστική και η ανθρώπινη αξία κινδυνεύει να συγχέεται με την ψηφιακή απήχηση.

Κι όμως, όλοι γνωρίζουμε πόσο εύθραυστοι είναι αυτοί οι αριθμοί. Ένα «μου αρέσει» πατιέται από ευγένεια, από συνήθεια, από περιέργεια ή επειδή μια ανάρτηση βρέθηκε τυχαία μπροστά μας. Ένα ουσιαστικό κείμενο μπορεί να περάσει σχεδόν απαρατήρητο, ενώ μια επιφανειακή δημοσίευση να συγκεντρώσει εκατοντάδες αντιδράσεις. Παρ' όλα αυτά, αρκετοί αφήνουν την ψυχική τους διάθεση να εξαρτάται από αυτά τα ψηφιακά σημάδια επιδοκιμασίας. Σαν να μπορεί ένας αλγόριθμος να αποτιμήσει την αξία ενός ανθρώπου.

Ακόμη μεγαλύτερη αλλοίωση αφορά στη λέξη «φίλος». Η ελληνική γλώσσα χάρισε στην ανθρωπότητα μία από τις ωραιότερες λέξεις της. Φίλος είναι εκείνος που χαίρεται με τη χαρά μας, πονά με τον πόνο μας, μας ελέγχει όταν χρειάζεται, μας στηρίζει όταν όλα γύρω μας κλονίζονται. Στα κοινωνικά δίκτυα, όμως, η ίδια λέξη χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια απλή ηλεκτρονική σύνδεση. Έτσι αποκτάμε εκατοντάδες ή και χιλιάδες «φίλους», πολλούς από τους οποίους δεν γνωρίζουμε πραγματικά.

Και τότε εμφανίζεται το μεγάλο παράδοξο. Η «φιλία» αρχίζει και τελειώνει με το ίδιο κουμπί. Μια πολιτική διαφωνία. Μια θεολογική άποψη. Ένα σχόλιο που ενόχλησε. Μια παρεξήγηση. Αρκεί ένα κλικ. «Διαγραφή από φίλο». Κι αν αυτό θεωρηθεί λίγο, ακολουθεί το «block». Ο άλλος αποκλείεται από κάθε δυνατότητα επικοινωνίας. Σαν να επιβάλλεται μια ιδιότυπη ψηφιακή εξορία.

Ασφαλώς υπάρχουν περιπτώσεις όπου η διαγραφή ή ο αποκλεισμός αποτελούν αναγκαία προστασία απέναντι στην παρενόχληση, στη συκοφαντία, στη βία ή στην κακοποίηση. Το ζήτημα δεν βρίσκεται εκεί. Βρίσκεται στη νοοτροπία που μετατρέπει κάθε διαφωνία σε αιτία διαγραφής και κάθε διαφορετική γνώμη σε λόγο αποκλεισμού. Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, εκπαιδευόμαστε να αφαιρούμε από μπροστά μας όποιον μας ενοχλεί, αντί να συνομιλούμε μαζί του. Δημιουργούμε μικρούς ψηφιακούς κόσμους, όπου όλοι συμφωνούν μεταξύ τους και όλοι επιβεβαιώνουν ο ένας τον άλλον. Ο διάλογος συρρικνώνεται και η διαφορετικότητα αντιμετωπίζεται ως απειλή.

Η κοινωνία, όμως, ποτέ δεν οικοδομήθηκε έτσι. Η κοινωνία γεννιέται όταν άνθρωποι διαφορετικοί επιλέγουν να παραμείνουν μαζί. Όταν ακούνε ο ένας τον άλλον. Όταν η διαφωνία γίνεται αφορμή βαθύτερης κατανόησης και όχι διάλυσης της σχέσης.

Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη κρίση της εποχής μας. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία. Είναι ότι το προφίλ κινδυνεύει να πάρει τη θέση του προσώπου. Η αντίδραση υποκαθιστά τη σχέση. Η εικόνα υπερκαλύπτει την ουσία. Το κουμπί γίνεται ισχυρότερο από τον διάλογο.

Η ορθόδοξη παράδοση αντιμετώπισε πάντοτε τον άνθρωπο ως πρόσωπο και ποτέ ως αριθμό. Το πρόσωπο υπάρχει μέσα στη σχέση. Αναπτύσσεται μέσα στην αγάπη, στην ελευθερία, στην κοινωνία με τον άλλον. Γι' αυτό και η Εκκλησία ονομάζει τον εαυτό της «κοινωνία». Η ευχαριστιακή σύναξη συγκεντρώνει ανθρώπους διαφορετικούς, με διαφορετικές πορείες, χαρακτήρες και εμπειρίες. Η ενότητα γεννιέται από την αγάπη και τον αλληλοσεβασμό.

Ο Χριστός ουδέποτε διέγραψε άνθρωπο από την αγάπη Του. Συνομίλησε με τελώνες και αμαρτωλούς, με Φαρισαίους, με μαθητές που Τον εγκατέλειψαν, ακόμη και με τον προδότη Του. Μέχρι την τελευταία στιγμή άφηνε ανοιχτή την πόρτα της επιστροφής. Αυτή είναι η λογική της αγάπης. Η λογική της διαγραφής ανήκει σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο.

Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής να μην είναι να μάθουμε καλύτερα τις εφαρμογές των κινητών μας. Είναι να διαφυλάξουμε την ανθρωπιά μας. Να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία χωρίς να της επιτρέπουμε να επαναπροσδιορίζει τη φιλία, την κοινωνία και την αξία του ανθρώπου. Να θυμόμαστε ότι απέναντί μας υπάρχει πάντοτε ένα πρόσωπο και ποτέ ένας αλγόριθμος. Ότι η διαφορετική γνώμη αποτελεί ευκαιρία διαλόγου και όχι αιτία εξορίας.

Οι λίστες αλλάζουν καθημερινά. Οι πραγματικοί φίλοι, όμως, δοκιμάζονται στις διαφωνίες και παραμένουν. Οι μεγάλες σχέσεις της ζωής οικοδομούνται με παρουσία, χρόνο, εμπιστοσύνη, συγχώρηση και αγάπη. Αυτά δεν χωρούν σε ένα «like». Αυτά δεν διαγράφονται με ένα «block». Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι προφίλ. Είναι πρόσωπο.