Φίλοι στο Facebook, ξένοι στην ίδια γειτονιά

Γράφει ο π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

Οι εποχές αλλάζουν, οι τρόποι επικοινωνίας εξελίσσονται και η τεχνολογία προσφέρει καθημερινά νέες δυνατότητες. Μαζί της γεννιούνται και ερωτήματα που αγγίζουν την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων.

Ας φανταστούμε μια σκηνή.

Ένας άνδρας συναντά στον δρόμο μια γυναίκα με την οποία ανταλλάσσει εδώ και χρόνια ευχές, σχόλια και «μου αρέσει» στο Facebook. Τη χαιρετά με εγκαρδιότητα.

— «Καλημέρα σας! Τι χαρά που σας συναντώ!»

Η γυναίκα τον κοιτάζει με απορία.

— «Ποιος είσθε, κύριε, και γιατί με ενοχλείτε;»

Εκείνος μένει για λίγο αμήχανος.

— «Στο Facebook είμαστε φίλοι εδώ και χρόνια...»

Η σκηνή αυτή, πραγματική ή συμβολική, περιγράφει ίσως καλύτερα από κάθε ανάλυση ένα από τα μεγάλα παράδοξα της εποχής μας. Η διαδικτυακή οικειότητα συνυπάρχει με την πραγματική απόσταση. Το προφίλ αναγνωρίζεται αμέσως. Το πρόσωπο παραμένει άγνωστο.

Πόσο αληθινή είναι μια διαδικτυακή φιλία, όταν δύο άνθρωποι κατοικούν στην ίδια γειτονιά και η «καλημέρα» περισσεύει; Πόσο ουσιαστική είναι μια καρδιά κάτω από μια ανάρτηση, όταν το χαμόγελο απουσιάζει από την καθημερινότητα;

Η εικόνα αυτή επαναλαμβάνεται όλο και συχνότερα. Γείτονες. Συγχωριανοί. Συνάδελφοι. Άνθρωποι που ζουν δίπλα-δίπλα. Η ζωή τούς φέρνει καθημερινά στον ίδιο δρόμο. Το βράδυ ανταλλάσσουν likes, καρδιές, ευχές και σχόλια στις οθόνες των κινητών τους.

Το φαινόμενο αυτό γεννά έναν βαθύ προβληματισμό. Η ανθρώπινη σχέση μετακινείται σταδιακά από τη ζωντανή συνάντηση στην ψηφιακή επαφή. Το βλέμμα αντικαθίσταται από το εικονίδιο. Η συνομιλία περιορίζεται σε λίγες γραμμές.

Η ψηφιακή εποχή διαμορφώνει ήδη τη δική της γραμματική. Μια γραμματική της συντομίας. Οι προτάσεις μικραίνουν. Οι συντομογραφίες πληθαίνουν. Τα emojis εκφράζουν συναισθήματα. Μια καρδιά, ένας αντίχειρας, ένα χαμόγελο επιχειρούν να χωρέσουν όσα άλλοτε χρειάζονταν λέξεις, χρόνο και ανθρώπινη παρουσία. Η ταχύτητα κυριαρχεί. Η ανθρώπινη καρδιά, όμως, εξακολουθεί να ζητά βλέμμα, τόνο φωνής, έκφραση προσώπου, σιωπή, παρουσία. Εκεί διαβάζει πολύ περισσότερα από όσα χωρούν σε μια οθόνη.

Η τεχνολογία αποτελεί μεγάλο δώρο της εποχής μας. Ένωσε ανθρώπους που τους χωρίζουν ήπειροι. Έφερε ξανά κοντά φίλους και συγγενείς. Δημιούργησε κοινότητες γνώσης, επικοινωνίας και αλληλεγγύης. Η ίδια τεχνολογία, όμως, καλεί τον άνθρωπο να θυμάται ότι η οθόνη αποτελεί μέσο και όχι προορισμό.

Η ελληνική λέξη πρόσωπο κρύβει μια ολόκληρη φιλοσοφία και μια ακόμη βαθύτερη θεολογία. Στην ορθόδοξη παράδοση ο άνθρωπος αποτελεί πρόσωπο, μια μοναδική και ανεπανάληπτη ύπαρξη που φανερώνεται μέσα στη σχέση. Το πρόσωπο ανθίζει στην κοινωνία με τον Θεό και με τον συνάνθρωπο. Η αγάπη, η ελευθερία, η εμπιστοσύνη, η συγχώρηση και η κοινωνία ζωής αποκαλύπτουν τον άνθρωπο στην πληρότητά του. Γι' αυτό και η Εκκλησία αποτελεί σύναξη προσώπων και όχι συγκέντρωση ατόμων. Το βλέμμα, η χειραψία, η κοινή προσευχή, η κοινή τράπεζα, η κοινή πορεία δημιουργούν κοινωνία. Το προφίλ αποτελεί μια χρήσιμη ψηφιακή εικόνα του ανθρώπου. Το πρόσωπο αποτελεί το μυστήριο της υπάρξεώς του.

Ίσως εκεί να βρίσκεται και η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας: να αξιοποιούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς να επιτρέπουμε να μετατρέπουν το πρόσωπο σε προφίλ και τη σχέση σε αλληλεπίδραση.

Ένα «μου αρέσει» χρειάζεται ένα δευτερόλεπτο. Μια ζεστή «καλημέρα» ανοίγει έναν κόσμο. Μια ευχή γράφεται εύκολα στην οθόνη. Μια επίσκεψη, μια σύντομη κουβέντα, μια αυθόρμητη χειραψία φανερώνουν μια σχέση που αναπνέει.

Οι γειτονιές αποκτούν ψυχή όταν οι άνθρωποι γνωρίζονται, χαιρετιούνται, συμμερίζονται τη χαρά και τη δοκιμασία του διπλανού τους. Εκεί γεννιέται η κοινότητα. Εκεί ανθίζει η αληθινή φιλία.

Και ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας να χωρά μέσα σε μία μόνο εικόνα.

Το Facebook γνωρίζει ότι είμαστε φίλοι. Η γειτονιά περιμένει ακόμη να γνωριστούμε.