Η ζωή των άλλων, θέαμα στα Social Media

Γράφει ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας

Το 2006 προβλήθηκε μια γερμανική ταινία που έμελλε να γίνει σημείο αναφοράς για τον σύγχρονο ευρωπαϊκό κινηματογράφο. Ο τίτλος της ήταν «Η ζωή των άλλων». Η υπόθεσή της εκτυλισσόταν στην Ανατολική Γερμανία, όπου η μυστική αστυνομία παρακολουθούσε συστηματικά τους πολίτες, εισχωρώντας ακόμη και στις πιο προσωπικές στιγμές τους. Ο θεατής έφευγε από την αίθουσα με μια βαθιά αποστροφή απέναντι σε έναν κόσμο όπου κάποιος άγνωστος μπορούσε να εισβάλει στην ιδιωτική ζωή ενός ανθρώπου και να την κάνει αντικείμενο παρατήρησης.

Είκοσι χρόνια αργότερα, η πραγματικότητα μοιάζει να έχει αναποδογυρίσει εκείνη την εικόνα. Η παρακολούθηση εξακολουθεί να υπάρχει, μόνο που άλλαξαν οι πρωταγωνιστές. Οι περισσότεροι δημοσιοποιούμε μόνοι μας τη ζωή μας και, ταυτόχρονα, παρακολουθούμε με ακατάπαυστο ενδιαφέρον τη ζωή των άλλων. Οι «θεατές» έγιναν αναρίθμητοι και οι «σκηνές» απλώθηκαν στις οθόνες των κινητών μας.

Υπήρξε μια εποχή που οι ειδήσεις γεννιούνταν στα κοινοβούλια, στα πανεπιστήμια, στα εργαστήρια της επιστήμης ή στα μεγάλα γεγονότα της ιστορίας. Σήμερα, ολοένα συχνότερα, οι «ειδήσεις» ξεκινούν από μια ανάρτηση. Ποιος φωτογραφήθηκε με ποιον. Ποιος απουσίαζε από μια εκδήλωση. Ποιος ταξίδεψε. Ποιος χώρισε. Ποιος χαμογέλασε. Ποιος έκανε «μου αρέσει» και ποιος κράτησε σιωπή. Ακολουθούν μεγεθύνσεις φωτογραφιών, συγκρίσεις παλαιότερων αναρτήσεων, υπαινιγμοί, ερμηνείες και αναμεταδόσεις. Μέσα σε λίγα λεπτά μια προσωπική στιγμή μπορεί να μετατραπεί σε δημόσιο θέμα συζήτησης.

Χωρίς να το αντιληφθούμε, δημιουργήσαμε μια νέα μορφή θεάματος: τη ζωή των άλλων. Δεν αρκεί να πληροφορηθούμε κάτι. Θέλουμε να το αναλύσουμε, να το σχολιάσουμε, να το εξηγήσουμε, πολλές φορές να το μεταδώσουμε. Η περιέργεια παρουσιάζεται ως ενημέρωση και το κουτσομπολιό αποκτά τον μανδύα της κοινωνικής δικτύωσης. Κάποτε μια φήμη χρειαζόταν ημέρες για να διαδοθεί. Σήμερα χρειάζονται λίγα δευτερόλεπτα.

Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που συνήθως λησμονούμε. Οι αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα σπάνια αφηγούνται ολόκληρη την αλήθεια. Προβάλλουν εκείνο το μικρό κομμάτι της ζωής που κάποιος αποφάσισε να μοιραστεί. Κι όμως, πάνω σε αυτό το μικρό απόσπασμα οικοδομούμε ολόκληρες ερμηνείες. Μια φωτογραφία γίνεται βεβαιότητα. Ένα στιγμιότυπο μετατρέπεται σε βιογραφία.

Πόσες φορές ένα χαμόγελο έκρυβε ένα δάκρυ που μόλις είχε στεγνώσει; Πόσες φορές ένα εύθυμο βίντεο αναρτήθηκε την ίδια ημέρα που ένας άνθρωπος πάλευε με μια μεγάλη απώλεια; Πόσες φορές το γυμνασμένο σώμα έκρυβε βαθιά ανασφάλεια, το καλλίγραμμο σώμα αναζητούσε λίγη αποδοχή ή μια οικογενειακή φωτογραφία τραβήχτηκε λίγο πριν από μια οδυνηρή σύγκρουση; Συμβαίνει ακόμη και το εξής παράδοξο: μια ανάρτηση, συνειδητά ή ασυνείδητα, λειτουργεί σαν δόλωμα, παρασύροντας τους μόνιμους σχολιαστές να συμπληρώσουν με τη φαντασία τους όσα ποτέ δεν γνώρισαν.

Η αλήθεια, όμως, κατοικεί σχεδόν πάντοτε έξω από το κάδρο. Στα κοινωνικά δίκτυα βλέπουμε το εξώφυλλο πολλών ζωών. Τα περισσότερα κεφάλαιά τους παραμένουν κλειστά. Κι όμως, αυτό το εξώφυλλο αρκεί για να γεννήσει θαυμασμό, φθόνο, ειρωνεία, συμπάθεια ή καταδίκη. Ο άνθρωπος κρίνεται από μια στιγμή, ενώ η ζωή του απλώνεται πολύ πέρα από αυτήν.

Το μεγαλύτερο τίμημα αυτής της διαρκούς παρακολούθησης είναι ότι αφαιρεί χρόνο από τη δική μας ζωή. Παρακολουθούμε ανθρώπους που ίσως ποτέ δεν θα συναντήσουμε, ενώ προσπερνούμε εκείνους που μας χρειάζονται πραγματικά. Γνωρίζουμε τι έφαγε κάποιος στις διακοπές του, αλλά λησμονούμε τον ηλικιωμένο γείτονα που περιμένει μια επίσκεψη, τον φίλο που χρειάζεται μια κουβέντα, τον συγγενή που λαχταρά ένα τηλεφώνημα. Όσο περισσότερο παρατηρούμε τις ζωές των άλλων, τόσο κινδυνεύουμε να απομακρυνόμαστε από τη δική μας.

Η επιστήμη της κοινωνιολογίας παρατηρεί εδώ και χρόνια αυτό το φαινόμενο. Ο Zygmunt Bauman περιέγραψε τη σύγχρονη κοινωνία ως μια «ρευστή νεωτερικότητα», όπου οι ανθρώπινοι δεσμοί δημιουργούνται εύκολα, αλλά διαλύονται με την ίδια ευκολία. Η Sherry Turkle, στο βιβλίο της "Alone Together", έδειξε πως η ψηφιακή συνδεσιμότητα αφήνει συχνά τον άνθρωπο περισσότερο μόνο, παρότι βρίσκεται διαρκώς «μαζί» με άλλους μέσα από τις οθόνες. Οι επαφές πληθαίνουν, ενώ οι σχέσεις δυσκολεύονται να αποκτήσουν βάθος. Η πληροφορία κυκλοφορεί με εκπληκτική ταχύτητα, χωρίς να ακολουθεί πάντοτε η ουσιαστική επικοινωνία.

Κάπως έτσι γεννιέται μια νέα μορφή κοινωνικότητας. Χιλιάδες «φίλοι», αμέτρητοι «ακόλουθοι», εκατοντάδες καθημερινές αντιδράσεις δημιουργούν την αίσθηση μιας μεγάλης κοινότητας. Κάτω όμως από αυτή την εντύπωση συχνά κρύβεται ένας άνθρωπος που αναζητεί αποδοχή, επιβεβαίωση και προσοχή. Η επιτυχία μιας ανάρτησης αρχίζει να ταυτίζεται με την αξία του προσώπου. Το βλέμμα των άλλων αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την εσωτερική ειρήνη. Η δημοσιότητα γίνεται σχεδόν ανάγκη.

Η χριστιανική θεώρηση του ανθρώπου φωτίζει αυτή την πραγματικότητα από μια βαθύτερη προοπτική. Ο άνθρωπος αποτελεί πρόσωπο και όχι εικόνα. Η αξία του πηγάζει από την ύπαρξή του και όχι από την προβολή του. Η ζωή του αποτελεί μυστήριο και όχι δημόσιο θέαμα. Η Εκκλησία καλεί τον άνθρωπο σε κοινωνία ζωής, σε συμμετοχή στη χαρά και στον πόνο του άλλου, σε σχέσεις εμπιστοσύνης, ελευθερίας και αγάπης. Η περιέργεια για τη ζωή του πλησίον ουδέποτε οικοδόμησε κοινωνία. Η συνάντηση των προσώπων υπήρξε πάντοτε η αληθινή της βάση.

Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να αναρωτηθούμε πόσο χρόνο αφιερώνουμε καθημερινά στη ζωή των άλλων και πόσο στη δική μας. Πόσες φωτογραφίες μεγεθύνουμε. Πόσες αναρτήσεις σχολιάζουμε. Πόσες υποθέσεις διατυπώνουμε. Πόσες φήμες αναπαράγουμε. Και, από την άλλη πλευρά, πόσες πραγματικές συναντήσεις χαρίζουμε στους ανθρώπους που αγαπούμε. Πόσες επισκέψεις πραγματοποιούμε. Πόσα τηλεφωνήματα κάνουμε. Πόσες σιωπές ακούμε με υπομονή.

Γυρίζοντας νοερά στη γερμανική ταινία, διαπιστώνει κανείς πόσο παράξενη έγινε η εποχή μας. Τότε οι άνθρωποι υπέφεραν επειδή κάποιος παρακολουθούσε τη ζωή τους. Σήμερα αρκετοί αγωνιούν μήπως πάψει να την παρακολουθεί κανείς. Τότε η ιδιωτικότητα αποτελούσε πολύτιμο αγαθό που έπρεπε να προστατευθεί. Σήμερα συχνά θυσιάζεται πρόθυμα στον βωμό της δημοσιότητας. Τότε η παρακολούθηση επιβαλλόταν. Σήμερα προσφέρεται πολλές φορές από εμάς τους ίδιους.

Κι όμως, η αξία του ανθρώπου ουδέποτε εξαρτήθηκε από τους θεατές του. Ούτε από τον αριθμό των ακολούθων του. Ούτε από τα «likes». Ούτε από τις κοινοποιήσεις. Η αληθινή της πηγή βρίσκεται στην αγάπη που προσφέρει, στις σχέσεις που καλλιεργεί, στην αλήθεια που βιώνει και στην ελευθερία με την οποία υπάρχει ακόμη και όταν κανείς δεν τον χειροκροτεί.

Η μεγαλύτερη ελευθερία του σύγχρονου ανθρώπου ίσως να βρίσκεται σε κάτι πολύ απλό: να χαίρεται χωρίς να το αναρτήσει, να αγαπά χωρίς να το φωτογραφίσει, να προσφέρει χωρίς να το διαφημίσει, να πενθεί χωρίς να το κοινοποιήσει και να ζει χωρίς να έχει ανάγκη από θεατές. Γιατί η ζωή των άλλων ποτέ δεν αποτελεί θέαμα. Αποτελεί έναν ιερό τόπο, όπου ο σεβασμός προηγείται της περιέργειας, η διάκριση προηγείται του σχολιασμού και η αγάπη χαρίζει στον άνθρωπο το αληθινό του πρόσωπο.