«Η φύσις οδυνάται»: Μια παλαιά προσευχή απέναντι στη σημερινή οικολογική αγωνία

Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Πριν από είκοσι χρόνια, ύστερα από ανάθεση του τότε Μητροπολίτου Ζακύνθου Χρυσοστόμου, νυν Δωδώνης, συνέταξα μια σύντομη «Ακολουθία επί τη Ημέρα του Περιβάλλοντος», προορισμένη αρχικά να αναπέμπεται στη Ζάκυνθο κατά την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, στις 5 Ιουνίου, και φυσικά δυνάμενη να χρησιμοποιείται και την 1η Σεπτεμβρίου, κατά την εκκλησιαστική Ημέρα Προσευχής για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Η Ακολουθία πρωτοδημοσιεύθηκε στο «Εορτολόγιον 2007» της Ιεράς Μητροπόλεως Ζακύνθου. Εσείς μπορείτε να την δείτε και να την αναγνώσετε ΕΔΩ! Ξαναδιαβάζοντάς την σήμερα, ορισμένες φράσεις της ακούγονται μέσα μου διαφορετικά. Όσα τότε γράφονταν ως αγωνία και προειδοποίηση έχουν πλέον αποκτήσει γύρω μας πρόσωπο, τόπο και καθημερινή εμπειρία.

«Της κτίσεως το θαύμα βεβηλώσας αφρόνως, νυν περιπατών εν κινδύνω ησυχίαν ουχ εύρον, η φύσις οδυνάται γοερώς, καγώ την αστοχίαν θεωρώ». Το Απολυτίκιο τοποθετεί εξαρχής το πρόβλημα μέσα στον άνθρωπο. Η κτίση είναι «θαύμα», δωρεά και έργο του Θεού, ενώ ο άνθρωπος έχασε το μέτρο στη σχέση του μαζί της. Κάπου, εκεί στην πορεία, ο κόσμος από δώρο έγινε απόθεμα προς κατανάλωση, από κοινός οίκος μεταβλήθηκε σε πεδίο εκμεταλλεύσεως, από παρακαταθήκη που παραλάβαμε για να διακονήσουμε αντιμετωπίστηκε σαν ιδιοκτησία που μπορούμε να εξαντλήσουμε.

Γι’ αυτό και η λέξη που βρίσκεται στην καρδιά της Ακολουθίας είναι η «μετάνοια»: «Διά τούτο εις μετάνοιαν ελθών κραυγάζω σοι Θεέ μου». Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ουσιαστική εκκλησιαστική συμβολή στον οικολογικό προβληματισμό. Μετάνοια σημαίνει αλλαγή νου, αλλαγή κατευθύνσεως και τρόπου ζωής. Υπάρχει συνεπώς και οικολογική μετάνοια. Αφορά στο πώς καταναλώνουμε, πώς σπαταλούμε, πώς οικοδομούμε, πώς μετακινούμαστε, πώς χρησιμοποιούμε το νερό και την ενέργεια, πώς συμπεριφερόμαστε στη θάλασσα, στο δάσος, στα ζώα, στη γη. Η οικολογική ευθύνη αρχίζει πολύ πριν από τις μεγάλες διεθνείς διασκέψεις. Αρχίζει στο σπίτι μας, στη γειτονιά μας, στο χωράφι μας, στην επιχείρησή μας, στην ενορία μας.

Και εδώ η σκέψη επιστρέφει αναπόφευκτα στη Ζάκυνθο. Ζούμε σε έναν τόπο προικισμένο με σχεδόν σπάταλη φυσική ομορφιά. Θάλασσα και ελαιώνας, πεύκο και βράχος, κάμπος και ακρογιάλι συνθέτουν έναν μικρό κόσμο που μας παραδόθηκε ως ευλογία. Ακριβώς γι’ αυτό η ευθύνη μας είναι μεγαλύτερη. Η τουριστική ανάπτυξη έφερε ευημερία, εργασία και δυνατότητες, συγχρόνως όμως αύξησε δραματικά την πίεση πάνω στον τόπο. Κάθε καλοκαίρι το νησί καλείται να σηκώσει βάρος πολλαπλάσιο του μόνιμου πληθυσμού του. Περισσότερο νερό, περισσότερη ενέργεια, περισσότερα απορρίμματα, άκρατη και ακόρεστη "βιλοποίηση" των οικημάτων (παλαιών και νεότερων), εκατονταπλάσια οχήματα, μεγαλύτερη πίεση στις ακτές και στο φυσικό τοπίο. Η ανάπτυξη χρειάζεται μέτρο, επειδή ένας τόπος που χάνει σταδιακά την ταυτότητα και τη φυσιογνωμία του κινδυνεύει κάποτε να χάσει ακριβώς εκείνο για το οποίο αγαπήθηκε.

Το νερό αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Σε έναν νησιωτικό τόπο, μέσα σε θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια, κάθε σταγόνα αποκτά άλλη αξία. Κι όμως συμπεριφερόμαστε συχνά σαν οι φυσικοί πόροι να είναι ανεξάντλητοι. Η σπατάλη νερού, η πίεση στις υποδομές, η αλόγιστη χρήση για ανάγκες που δημιουργεί η τουριστική υπερφόρτωση μάς καλούν να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει πραγματικά «ανάπτυξη». Αν η ευημερία του σήμερα υποθηκεύει τη δυνατότητα του αύριο να ζήσει στον ίδιο τόπο, τότε κάτι χρειάζεται να διορθωθεί στον λογαριασμό μας.

Το ίδιο ισχύει για την οικοδόμηση. Κάθε τόπος διαθέτει ένα φυσικό όριο, ακόμη κι όταν αυτό απουσιάζει από τα σχέδια και τους οικονομικούς υπολογισμούς μας. Η αδιάκοπη επέκταση των κατασκευών, με την δημιουργία βιλών (!!!), η αλλοίωση τοπίων, η μετατροπή κάθε διαθέσιμης γωνιάς σε οικονομικά αξιοποιήσιμο χώρο δημιουργούν μια άλλη Ζάκυνθο. Και το ερώτημα γίνεται πλέον βαθύτερο: ποιο νησί επιθυμούμε να παραδώσουμε στα παιδιά μας; Ένα νησί που απλώς απέδωσε οικονομικά για μερικές δεκαετίες ή έναν τόπο που εξακολουθεί να αναπνέει, να καρποφορεί, να έχει νερό, πράσινο, ακτές, ορίζοντα και μνήμη;

Στην ικετήρια Ευχή της Ακολουθίας υπάρχει η φράση: «την ωραίαν χλωρίδα και πανίδα βαναύσως εσκυλεύσαμεν». Για τη Ζάκυνθο αυτή η φράση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το νησί μας φιλοξενεί οικοσυστήματα μοναδικής αξίας. Η προστασία τους αποτελεί ευθύνη απέναντι στην ίδια τη δημιουργία και ταυτόχρονα απέναντι στην ιστορία του τόπου μας. Η φύση της Ζακύνθου είναι μέρος της ζακυνθινής ταυτότητας, όπως οι εκκλησίες μας, η μουσική μας, η γλώσσα μας, τα έθιμά μας. Το τοπίο είναι κι αυτό πολιτισμός.

Και ύστερα έρχεται κάθε καλοκαίρι ο φόβος της φωτιάς. Μια πυρκαγιά μέσα σε λίγες ώρες μπορεί να εξαφανίσει ό,τι η φύση χρειάστηκε δεκαετίες για να δημιουργήσει. Όταν βλέπεις καμένο βουνό, αισθάνεσαι ότι η παλαιά φράση της Ευχής «εν γη θρηνούση και αφιλοξένω περιπατούμεν επικινδύνως» έχει πάψει να αποτελεί ποιητική εικόνα. Η γη μπορεί πράγματι να θρηνεί. Και ο άνθρωπος μπορεί πράγματι να καταστήσει αφιλόξενο τον ίδιο τον τόπο που του δόθηκε για κατοικία.

Η Ακολουθία εκείνη περιλαμβάνει ακόμη κάτι που θεωρώ σήμερα ιδιαιτέρως σημαντικό. Προσεύχεται «υπέρ πάντων των υπέρ της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος ανυστάκτως κοπιώντων και ανιδιοτελώς εργαζομένων πολιτών, κινημάτων και οργανώσεων», ενώ στην Ευχή μνημονεύονται εκπαιδευτικοί και μαθητευόμενοι. Η διατύπωση υπήρξε συνειδητή. Η προστασία της κτίσεως αποτελεί κοινό τόπο συναντήσεως. Ο επιστήμονας που μελετά, ο πυροσβέστης που μάχεται με τις φλόγες, ο εθελοντής που καθαρίζει μιαν ακτή, ο εκπαιδευτικός που καλλιεργεί οικολογική συνείδηση, ο πολίτης που αγωνίζεται για έναν δημόσιο χώρο, ο νέος που ζητεί ένα βιώσιμο μέλλον, όλοι υπηρετούν από διαφορετικό μετερίζι την ίδια κοινή υπόθεση.

Εδώ ακριβώς ο εκκλησιαστικός λόγος καλείται να γίνει περισσότερο απαιτητικός πρώτα απέναντι στον ίδιο τον εαυτό του. Η προσευχή για το περιβάλλον ολοκληρώνεται στην πράξη. Στην αποφυγή της σπατάλης. Στον σεβασμό του νερού. Στη φροντίδα του δημόσιου χώρου. Στην καθαριότητα. Στην προστασία του δάσους. Στην ευθύνη απέναντι στα ζώα. Στην περιβαλλοντική αγωγή των παιδιών. Στην αντίσταση απέναντι στην αντίληψη ότι καθετί που μπορεί να οικοδομηθεί πρέπει οπωσδήποτε να οικοδομηθεί και καθετί που μπορεί να αποφέρει κέρδος οφείλει οπωσδήποτε να αξιοποιηθεί.

Η ορθόδοξη παράδοση διαθέτει γι’ αυτή την κρίση μια λέξη παλαιά και εξαιρετικά σύγχρονη: άσκηση. Άσκηση σημαίνει ελεύθερη αποδοχή του μέτρου. Νηστεία, εγκράτεια, λιτότητα, ευχαριστιακή χρήση των αγαθών. Ίσως ο πολιτισμός μας χρειάζεται να ξαναμάθει ότι το «αρκετό» μπορεί να είναι σοφότερο από το «περισσότερο». Η αδιάκοπη κατανάλωση υπόσχεται πληρότητα, ενώ συχνά αφήνει πίσω της εξάντληση: εξάντληση των φυσικών πόρων, του τοπίου και τελικά του ίδιου του ανθρώπου.

Σήμερα, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τη σύνθεση της Ακολουθίας, επιστρέφω περισσότερο σε μια μικρή φράση του Απολυτικίου: «καγώ την αστοχίαν θεωρώ». Βλέπω την δική μου αστοχία. Ο ενικός εδώ έχει τη σημασία του. Είναι εύκολο να μιλάμε για τις ευθύνες των κυβερνήσεων, των επιχειρήσεων, των τουριστών, των υπηρεσιών, των γειτόνων, κάποιων πάντοτε «άλλων». Η μετάνοια αρχίζει από το πρώτο πρόσωπο. Από τη δική μου κατανάλωση, τη δική μου σπατάλη, τις δικές μου απαιτήσεις, τη δική μου ανοχή, τη δική μου ευθύνη. Και πολλά υπεύθυνα «εγώ» μπορούν κάποτε να συγκροτήσουν ένα διαφορετικό «εμείς».

Η κτίση εξακολουθεί να είναι θαύμα. Και η Ζάκυνθος εξακολουθεί να αποτελεί ένα εξαιρετικά όμορφο κομμάτι αυτού του θαύματος. Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται αγάπη που να εκφράζεται ως ευθύνη. Για να μπορεί η επόμενη γενιά να γνωρίσει το νησί ως ζωντανό τόπο και όχι μέσα από παλιές φωτογραφίες όσων κάποτε υπήρχαν.

Ίσως, λοιπόν, το «Κύριε, ελέησον» της Ακολουθίας για το Περιβάλλον να έχει σήμερα ακόμη βαθύτερο περιεχόμενο. Είναι προσευχή να ελεηθεί η κτίση και συγχρόνως να φωτισθεί ο άνθρωπος. Να ξαναβρεί το μέτρο του. Να μάθει να κατοικεί χωρίς να λεηλατεί, να χαίρεται χωρίς να εξαντλεί, να αναπτύσσεται χωρίς να αφανίζει. Να παραδώσει τη γη που παρέλαβε λίγο περισσότερο θεραπευμένη και λίγο λιγότερο πληγωμένη.

Γιατί ο κόσμος αυτός μάς δόθηκε ως ευλογία. Και κάποτε θα ερωτηθούμε τι κάναμε με το δώρο.