H Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος, την Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2026, το πρωί, επισκέφθηκε την βασιλική της Santa Maria Maggiore στην Ρώμη, όπου άφησε λίγα λουλούδια στον τάφο του φίλου του αειμνήστου Πάπα Φραγκίσκου.
Τον Παναγιώτατο υποδέχθηκε ο Καρδινάλιος Προϊστάμενος της βασιλικής Σεβ. Rolandas Makrickas, ο οποίος τον ξενάγησε στον περικαλλή αρχαίο ναό της Αιώνιας πόλης.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης προσευχήθηκε ενώπιον της ιστορικής βυζαντινής εικόνας της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας Salus Populi Romani, που φυλάσσεται στο φερώνυμο Παρεκκλήσιο και θεωρείται η προστάτιδα της Ρώμης.
Στη συνέχεια, ο Πατριάρχης μετέβη πεζή στο γειτονικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών του Ποντιφικού Γρηγοριανού Πανεπιστήμιου Ρώμης, από το οποίο αποφοίτησε το 1966.
Τον υποδέχθηκαν ο Πρόεδρος Οσιολ. π. Sunny Thomas Kokkaravalayil, μαζί με Καθηγητές του Ινστιτούτου, το οποίο, με την ευκαιρία της 35ης επετείου από την εκλογή του Πατριάρχου στον Οικουμενικό Θρόνο και της σημερινής επισκέψεώς του σε αυτό, οργάνωσε μία μικρή έκθεση για την πορεία του από την Ίμβρο, στην Χάλκη, την Ρώμη και από εκεί στον Οικουμενικό Θρόνο.
Στην μεγάλη Αίθουσα της Σχολής, παρουσία Καρδιναλίων, Επισκόπων, καθηγητών και φοιτητών, η διοίκηση του Ινστιτούτου καλωσόρισε με θερμούς λόγους τον Πατριάρχη, ο οποίος απηύθυνε μία συγκινητική ομιλία με θέμα: “Από το Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών στον Θρόνο του Αποστόλου Ανδρέα: Η εξομολόγηση ενός Κανονολόγου” (From the Orientale to the Throne of St Andrew: A Canonist’s Confession) [ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΑΚΟΛΟΥΘΩΣ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ].
Αργά το μεσημέρι, ο Παναγιώτατος και η τιμία συνοδεία του αναχώρησαν για την Πόλη.
_______
φωτό: Νίκος Παπαχρήστου
* * *
Your Eminences and Excellencies,
Reverend Father President,
Reverend Fathers, distinguished Professors of the Pontifical Oriental Institute,
Dear students, alumni and friends of the Orientale,
Beloved brothers and sisters in Christ,
I. Prologue: a homecoming
“Bless the Lord, O my soul, and forget not all His benefits” (Ps. 103:2). With these words of the Psalmist we stand before you this morning, for there is no other way for us to begin than with thanksgiving to God. Only a few days ago, on 22 October, we marked the thirty-fifth anniversary of our election to the Ecumenical Throne. And today, 28 October, is itself an anniversary dear to every heart that longs for unity: fifty-nine years ago on this very day, in 1967, Pope Paul VI and Ecumenical Patriarch Athenagoras of blessed memory signed here in Rome their Common Declaration. And now, almost sixty years after we left these halls with our doctorate, the Lord has granted us to return to our alma mater, to the house where our mind was formed in the discipline of the holy canons. We did not deserve this divine grace, and we receive it with a moved and grateful heart.
We thank you, Reverend Father President, for your kind invitation and for your warm words of welcome. We thank the professors, the staff and the students who have prepared this day with such care. And allow us to say a special word about the documentary exhibition “Return to the Alma Mater.” When we walked through it a little while ago, we confess that we had to stop more than once. There, in your archival documents and in our own photographs, we met a young deacon from Imvros we had almost forgotten: his registration booklet, his examination records, the letters of his professors, the first steps of a vocation that God would lead along paths he could not imagine. The exhibition traces our formation, our ecumenical commitment and the themes of our ministry. In truth, it shows how much of what we became was planted here.
This lectio is also the last station of a pilgrimage. For five days we have been in Rome, in Loreto and in Assisi, praying at holy places and meeting beloved brothers, first among them His Holiness Pope Leo XIV. And before entering this hall, we crossed the piazza to the Basilica of Santa Maria Maggiore. There we prayed at the tomb of another dear brother and friend, Pope Francis of blessed memory. Before and after every journey, he came to entrust himself to the icon of the Theotokos, the Salus Populi Romani, and it was his wish to rest there. We had the honour to be present at his funeral in April of last year. And so the Lord has drawn one more thread between our heart and this Institute: our friend sleeps in the Lord just across the square from the house where we studied. When we look from these windows towards Santa Maria Maggiore, we will now see not only the basilica of our student years, but the resting place of a brother with whom we walked, for twelve years, the road of reconciliation. May his memory be eternal!
Our theme this morning is the one that has accompanied us since we first entered this house: the holy canons of the Church. But allow us to say from the outset: this is not a typical lecture. It is more like a public confession. In our Orthodox tradition, confession is not only the acknowledgment of one’s faults; it is first of all the confession of God’s mercy, of what He has done in a life that did not deserve it. In that spirit, we wish to speak to you in two voices. The first is the voice of memory, because a homecoming without memory would be a visit only. The second is the voice of the canonist, because this is a house of scholarship, and you have the right to expect from an alumnus not only gratitude, but also an account of what he did with what he received.
II. A deacon from Imvros at the Orientale
Our relationship with Canon Law began on the island of Halki in the Sea of Marmara. In the last year of our Bachelor studies at the Theological School of the Ecumenical Patriarchate, in 1961, we wrote our degree thesis on the reconstitution of a dissolved marriage, under the guidance of our professor of Canon Law, the late Grand Economos Father Georgios Anastasiadis. That same year we were ordained deacon and received the name Bartholomew. Then came two years of military service. And in December of 1963, by the decision of Ecumenical Patriarch Athenagoras and the Holy and Sacred Synod, we were sent to Europe for postgraduate studies, with a scholarship from the Patriarchate. In the preface to our dissertation we called this a mission of five years. We still remember it as a mission, and we still feel gratitude towards that great Patriarch, who believed in the young people.
But why Rome, and why the Orientale? Here we must remember with gratitude Professor Hamilcar Alivizatos of the University of Athens, the most eminent Greek canonist of his generation. It was he who advised that the Pontifical Oriental Institute was the ideal place for our studies in Canon Law. He knew that no other institution in the world offered a doctoral programme in the canonical tradition of the Christian East. And he was right. Later he gave us something even more precious: the theme of our dissertation, the codification of the holy canons. In 1965 he had himself proposed that the Academy of Athens undertake this task. He saw in a young deacon someone who could carry the idea further. He did not live to see our book printed; he fell asleep in the Lord in 1969. In our dissertation he is the scholar we cite most often, and always with great respect.
So it was that on 3 December 1963 Father Joseph Gill, the then Rector of the Orientale, signed our registration as an ordinary student. We have seen the little brown booklet, the Libellus Inscriptionis, in your exhibition. We were one of only three Orthodox students in the Institute that year. And we were fortunate in our timing: in July 1963 the Institute had just created its special canonical section. We thus belonged to the first group in the history of the Orientale to obtain the Baccalaureate and then the Licentiate in Oriental Canon Law.
Allow an old student to remember his teachers: Father Jan Řezáč, who taught us the general norms and the law of marriage; Father Clemente Pujol, who taught us the law of religious and the sacraments; Father Charles de Clercq, who opened to us the history of the sources of Byzantine and Oriental Canon Law; and so many others, who taught us Roman and Byzantine Law, the life of the Christian communities of the Near East, ecumenism, and even Islamic Law. These were not only courses. They were a whole vision of the Christian East, taught by men who had given their lives to it.
And everything was in Latin. The lectures were given in the official language of the Roman Catholic Church, and our examinations, written and oral, took place in Latin, before a board of professors. For a young man from Imvros whose mother tongue was Greek, this was no small trial. In the first weeks we sat in the lectures and then, in our room, went through our notes word by word with a dictionary that we still keep as a memento of our effort, trying to understand. In February 1964 we were examined in our first two courses, and by God’s grace we received the highest marks. Father Pierre Duprey (1922–2007) of the White Fathers, himself an alumnus of this Institute and then Under-Secretary of the Secretariat for Christian Unity, who had welcomed us in Rome, never tired of telling everyone: “Our Bartholomew learned Latin in two months and passed his exams!” We are not sure it was quite so simple. Afterwards we settled in, we came to love Rome deeply. We love her still. But Latin taught us precision. It taught us that a canonist must weigh every word, because words carry the life of persons. And when we look at the grades in your archive, we can only smile: our lowest mark was a seven, in Public Ecclesiastical Law. The Lord has a sense of humour, for we have spent the rest of our life dealing with exactly that subject, the relations of the Church with states and governments.
Those were also the years of the Second Vatican Council. Rome was full of bishops, theologians and observers, and we followed the discussions with great interest. In January 1964, during our first year, Ecumenical Patriarch Athenagoras and Pope Paul VI met in Jerusalem. On 7 December 1965, during our third year, the anathemas of 1054 were mutually lifted in Rome and in Constantinople on the same day. We were a student here when the ice of nine centuries began to melt. Paul VI was the first Bishop of Rome we met in person; we were received by him at the end of each academic year of our studies here. Is it surprising that a young deacon who lived these events in this house became, for the rest of his life, a servant of inter-Christian dialogue?
We completed the coursework of the three academic years from 1963 to 1966. Then, before turning fully to the dissertation, we spent six months at the Ecumenical Institute of Bossey, near Geneva, the academic house of the World Council of Churches, whose director was a Greek, the great theologian Professor Nikos Nissiotis, of blessed memory. After Switzerland we followed once more the advice of Professor Alivizatos, who had drawn our path in two words: “Rome–Munich.” In Munich we spent a year and a half, first learning German at the Goethe Institute and then at the University, where we deepened our method and studied the modern codifications of the Autocephalous Orthodox Churches. In Rome as in Munich, we served and prayed at the Divine Liturgy in our Orthodox churches there; the scholar never stopped being a deacon. In 1968, after five years in Europe, we returned home.
Our guide in all this was the late Father Ivan Žužek. He taught us the law of processes and penal law, the philosophy of law, and, many may not know this, an introductory course to the Russian language. In 1967 he became Rector of this Institute, and he was our Doktorvater. Father Ivan was a man marked by suffering: as a young adult in Slovenia he had escaped death at the very edge of an execution, and there his vocation was born. He was a Jesuit of the Byzantine rite, who prayed in Church Slavonic until his death. He guided us with prudence and with trust, and he gave his corrections generously. A few years later Pope Paul VI called him to serve as Secretary of the commission that prepared the Code of Canons of the Eastern Churches, promulgated in 1990. We like to think that our work together on an Orthodox code was, for him too, a small preparation for that great task. He founded, with Professor Alivizatos, the Society for the Law of the Eastern Churches, born in this house in 1969, and we had the joy of being among its founders, serving as its inaugural Vice-President. When our book appeared, he reviewed it with great kindness. In later years he called us “the most frequently quoted proponent” of an Orthodox code. We remember him also with Father Sophronius Mudry, the second reader of our thesis. Father Ivan fell asleep in the Lord in 2004. Today we bow before his memory with filial gratitude.
Then came December 1968. We still have the letter of Father Řezáč, dated 21 November, explaining the rules with typical Roman exactness: first a lectio doctoralis, whose topic would be given to the candidate only two days earlier, and only then the defence, “on Saturday the 21st.” And so it was. On 18 December we gave our doctoral lecture on a question of the law of marriage. On Saturday 21 December 1968 we defended our dissertation before Fathers Žužek, Mudry, Wuyts and their colleagues, and we received our doctorate cum laude. The rules also required fifty printed copies in grey covers, bearing the name of the Institute. Our book was published by the Patriarchal Institute for Patristic Studies in Thessaloniki, and the letters we exchanged in 1970 with the Institute’s Director show that even a cover could be a small ecumenical question. The publishers agreed to print “Pontificium Institutum Orientalium Studiorum” on the special copies for Rome, but asked to keep their own series name above it. “You understand, Father Bartholomew,” wrote the then Director, Professor Evangelos Chrysos, “that the matter is not simple,” given “our friends of the Catholic Church and of the Church of Greece.” How far we have come since then! On 9 July 1970 the printing was finished, the copies for Rome were sent, and in August of that year we were formally proclaimed Doctor. As you see, the Orientale taught us patience too.
III. The dissertation: A Common Code for the Orthodox Churches
Our dissertation was published in Greek under the title On the Codification of the Sacred Canons and the Canonical Provisions in the Orthodox Church. Its main thesis can be put in one sentence: the Orthodox Church needs one common code of Canon Law, prepared by her canonists and confirmed by her bishops in council, because there can be no real renewal of her life without the revision of her legislation.
Why was a code necessary? Because of both the quantity and the quality of the canons. Our corpus contains some 770 ancient canons, from the third to the ninth century. Some contradict each other, some repeat each other, some have fallen into disuse because of later custom or later canons. Yet the Church had never decided officially which canons still apply. We dared to write that the Church herself had contributed to this disorder, by keeping canons no longer applicable. How can the faithful be asked to observe the canons as a whole, when they cannot distinguish the living from the dead?
The heart of the argument was a theological one. Some said that canons, like dogmas, are eternal and unchangeable. We answered that the canons would indeed be unchangeable like the dogmas, if they were based only on divine law. But the law of the Church is a divine-human law, ius divinum-humanum, because the Church is not only invisible but also visible. Only the fundamental laws given by the Lord and the Apostles, or those that express the very essence of the Church, cannot change. The other canons were born of the needs of a particular time. They may be modified or even abrogated when they no longer serve the purpose for which they were issued, but only, as canon 12 of the Council in Trullo teaches, for evident benefit and urgent necessity, and for the salvation of the people.
From this followed our proposal, in five points:
1. One code, not many. Some argued that each Autocephalous Church should have its own code. We disagreed. The Orthodox Church is not a federation of Churches but one Church, the Body of Christ, and she has one law, whose main sources are common to all. Many codes would weaken unity; one common code would strengthen it.
2. A revised corpus. The code would include only canons of order and discipline. Canons with similar content would be unified around the fundamental one. Canons whose reason no longer exists would leave the text for the footnotes, because ratio legis est anima legis, yet they keep their historical value. Others, especially those on penal matters and on relations with other Christians, would be modified “on a more realistic and human basis.”
3. A clear structure. Following the threefold authority of Christ, the code would have an introduction and three parts: governance, the sanctifying work of the Church, and her teaching and mission.
4. Greek as the original language of the Code, with translations into the language of every Orthodox people, as our tradition has always offered its spiritual riches to each nation in its own tongue.
5. Promulgation by a council. Only the bishops gathered in council can codify the canons, since a law can be revised only by an authority equal to the one that issued it. Scholars may prepare the text; only the Church can make it law, for quod omnes tangit, ab omnibus approbari debet.
There was one more element, which we did not then imagine would shape our whole life. We wrote that Canon Law “can facilitate ecumenical dialogue and must not obstruct it.” We even proposed that an Orthodox code should consider, as an aid, the Code for the Oriental Catholics and even the Latin Codex Iuris Canonici. And we cited the words of the late Archimandrite Victor Pospishil: “There is no discipline of the sacred sciences as amenable to ecumenical endeavours as canon law.” You will understand why we smile when we read these lines today.
Our appeal was not heeded at the time. In 1976 the codification was removed from the agenda of the future Holy and Great Council of the Orthodox Church. But a good idea does not die because it is postponed. Half a century later, both admirers and critics read our dissertation to find in it the principles that guide our decisions today. We accept this, and we say it openly: the principles we learned and formulated here have remained the same throughout our life and ministry.
IV. Halki: a chair that was never taken, a hope that is alive
When we left Rome, the plans of the Mother Church for us were clear. We were to return to Halki and, in time, to succeed our own teacher, Father Georgios Anastasiadis, in the chair of Canon Law. We returned in 1968 and were appointed assistant to the Scholarch, the Dean of the School. In October 1969 we were ordained to the priesthood. We prepared our lectures, we published our dissertation with a preface signed “Halki, March 1970,” and we dreamed of teaching to young Orthodox clergy what we had received here.
God had other plans. In 1971 the Theological School of Halki was closed under the legislation of the Turkish state on private institutions of higher education. Our professorship ended before it began. We confess that the closure of our School was a deep wound, for us and for the Ecumenical Patriarchate. A theological school is the place where a Church prepares her future; to close it is to make a Church’s tomorrow uncertain.
And yet, as so often in the life of the Church, a closed door became an open one elsewhere. In July 1972 Ecumenical Patriarch Dimitrios of blessed memory was elected, and he called us to direct his newly established Private Office. In December 1973 we were elected Metropolitan of Philadelphia (Asia Minor), and we kept that office at the Patriarch’s side. For almost eighteen years, until our election as Elder Metropolitan of Chalcedon in January 1990, we served at the heart of the life of the Ecumenical Patriarchate. A year and a half later, on 22 October 1991, the Holy and Sacred Synod called us to the Throne of St Andrew.
We did not become a professor of Canon Law. But we came to understand that our classroom had simply moved. At the Phanar we saw Canon Law not in books but in life: in the decisions of the Holy and Sacred Synod, in the relations between the Autocephalous Churches, in pastoral cases where the canons had to be applied to real persons with real wounds, in the long preparation of the Holy and Great Council. In a sense, the Orientale prepared us not for an academic chair, but for a Throne whose first duty is to guard the canonical order of the Orthodox Church.
Nevertheless, Halki remained in our heart. For fifty-five years we have prayed and worked for its reopening. Today we can speak not only of a wound but also of a hope. Recently we met with the President of the Republic of Türkiye, and the Ecumenical Patriarchate has entered into renewed and encouraging conversations with the Ministry of National Education and the Council of Higher Education. We receive this development with sincere gratitude, and we encourage every hand that is working to bring it to completion.
Allow us, then, a dream in this house of dreams that came true. If God grants that Halki opens again, and if He grants us the strength, how would we wish Canon Law to be taught there? Let us offer four brief thoughts, as an old student who never had the chance to be a professor.
1. From the sources. Students would read the ancient canons in their original Greek, in their historical setting, with the great Byzantine commentators, Zonaras, Balsamon, Aristenos, and Blastares, and with the modern collections, primarily the Pedalion (“Rudder”) of St Nicodemos the Hagiorite. One cannot interpret what one has not read.
2. As a theology of the Church. We would teach the canons not as a code of penalties, but as the faith of the Church expressed in the form of order, as applied ecclesiology.
3. Through cases. We would bring to the classroom the real questions of pastoral life, as the professors of this house did in their seminars, and ask the students: what serves the salvation of this person?
4. In communion with sister institutions. We would wish Halki to be a meeting place: open to students from all the Orthodox Autocephalous Churches and from other Christian traditions, and bound by friendship and exchange with other schools such as this eminent Institute. It would be a great joy for us if one day professors of the Orientale taught at Halki, and students of Halki came to study here, as we once did.
V. Orthodox Canon Law in the twenty-first century: four convictions
And now, as you would expect at a lectio, allow the canonist to speak. After almost six decades with the canons, as student, as Director of the Private Patriarchal Office and Metropolitan, and since 1991 as the Ecumenical Patriarch, we would summarise our vision for Orthodox Canon Law in our century in four convictions:
1. The common core of one canonical tradition
Our first conviction is that the canons are the common core of the Orthodox canonical tradition, binding on and shared by all the Autocephalous Churches. Each local Church legislates for itself through its charters and statutes. But this is secondary law. It must always conform to the primary law of the holy canons, which belong to no single Church because they belong to the whole Church. The unity of the Orthodox Church is a unity of faith, of sacraments and also of canonical order.
We say this with particular emphasis today, because our times have shown how fragile this unity can be when the canonical order is weakened, or when it is bent to serve national or political interests. The Orthodox Church condemned this temptation in 1872 under the name of ethnophyletism. A common canonical consciousness is the best defence against it. The Holy and Great Council of Crete in 2016, over which we had the honour to preside, reminded the Churches that their dialogues and their pastoral decisions rest on “the canonical principles of Orthodox ecclesiology.” The Ecumenical Patriarchate, faithful to its responsibility, sees itself as the guarantor of these common principles, not as their owner.
This is why we believe that the proposal of our dissertation keeps its value. The codification was removed from the conciliar agenda in 1976, and we accept the decisions of the Church. But the reasons that made it necessary have not disappeared. Our Churches, now present on every continent, need a common canonical language more than ever. The Roman Catholic Church, with the Latin Code of 1983 and the Code of Canons of the Eastern Churches of 1990, has shown that a vast and diverse canonical heritage can be gathered without being betrayed. Father Žužek, who spent eighteen years of his life on that Eastern Code, would agree. We do not ask for haste. We ask that Orthodox canonists begin, patiently and together, the scholarly work that one day the Church, in council, may receive.
2. Canon Law in the service of Christian unity: juridical ecumenism
Our second conviction concerns the dialogue among Christians. For a long time the canons were seen as walls: borders that marked who is inside and who is outside the Church. We do not deny that the canons protect the identity of the Church. But we have never accepted that they exist to keep Christians apart. In our dissertation we wrote that Canon Law must facilitate, not obstruct, the ecumenical dialogue, and we have not changed our mind.
The theological dialogue between the Catholic Church and the Orthodox Church confirmed this. The Ravenna Statement of 2007 declared that full communion requires “reciprocal recognition of canonical legislations in their legitimate diversities.” Ecclesiology is not only a doctrine; it lives in institutions, in synods, in primacy and synodality, in rules on marriage and on the reception of the sacraments. Where our laws differ, our dialogue must address them. Where our laws converge, they already reveal a unity deeper than we think.
This vision was not born yesterday. Fifty-nine years ago today, on 28 October 1967, at the close of Ecumenical Patriarch Athenagoras’ historic visit to Rome, he and Pope Paul VI signed their Common Declaration, as we already highlighted in the beginning of our lectio. We were then a young deacon in Munich, working on the codification of the canons. The two Primates spoke of their Churches “rediscovering themselves still more as sister Churches,” and they asked that “the true dialogue of charity” be “at the basis of all relations” between them. But they did something more, which a canonist cannot overlook. They declared themselves “ready to study concrete ways of solving pastoral problems,” and “especially those connected with marriages between Catholics and Orthodox.” And they encouraged Catholic and Orthodox scholars to work together “in the fields of historical studies, of studies in the traditions of the Churches, of patristics, of liturgy.”
So, in one of the founding texts of our rapprochement, the canons already appear not as a wall but as a common task. The question of mixed marriages that Paul VI and Athenagoras placed before us was taken up, half a century later, by the Holy and Great Council of Crete, which entrusted it to the oikonomia of each Autocephalous Church, guided by “the principles of the holy canons.” And the scholarly cooperation they blessed is exactly what this Institute has offered for more than a century. On this anniversary, in this house, we make their commitment our own once more.
In September 2019, in this very Institute, at the fiftieth anniversary of the Society for the Law of the Eastern Churches, we spoke of “juridical ecumenism”: the comparative study and practical use of the canons and laws of the Churches in the service of unity. We referred to the Statement of Principles of Christian Law, prepared in 2016 by jurists and theologians of ten Christian traditions, as a means to fill “the historical juridical deficit in the ecumenical enterprise.” A few days later Pope Francis, receiving the members of the Society, said that Canon Law “is not only an aid to ecumenical dialogue, but also an essential dimension” of it. The Pope of Rome expressed, from the Chair of Peter, what a young Orthodox deacon had written in this house fifty years before.
Juridical ecumenism does not replace the dialogue of love and the dialogue of truth. It complements them. It gives them a concrete ground: the shared heritage of the canons of the first millennium, the councils we hold in common, the principles that the Gospel itself inspires. Last year, at Nicaea, we celebrated with Pope Leo XIV the seventeen-hundredth anniversary of the First Ecumenical Council. Its creed is shared; let us not forget that its canons are shared too! They stand at the head of our common canonical tradition. And allow us to share a personal joy: today, by God’s providence, both the Bishop of Rome and the Archbishop of New Rome – Constantinople are canonists by training. Perhaps this is a sign that the hour of juridical ecumenism has come.
3. Canon Law in the service of the human person: a law of personhood
Our third conviction is the most important. The canons exist for the salvation of the human person. This is their ultimate purpose. The last canon of the Latin Code says it in Latin: salus animarum suprema lex. Canon 102 of the Council in Trullo says it in Greek: the one entrusted with pastoral authority must seek “to bring back the lost sheep and to heal the one wounded by the serpent.”
Here lies the meaning of oikonomia, which we have long called “the essence of the Orthodox Church.” Oikonomia is not a loophole in the law, and it is not simply a relaxation of the rule, like the Latin dispensatio, applied in the same way to all similar cases. It is the prudent pastoral stewardship by which the Church applies the canons, sometimes with strictness and sometimes with leniency, “to individuals as persons, each of whom has his uniqueness and particular value before God.” The Church does not judge in advance and in general, but in every case separately, “since for each of us the Son of God took flesh and was sacrificed.”
The late Metropolitan John (Zizioulas) of Pergamon taught us to speak of a “law of personhood.” To be a person is to exist in communion, as the Persons of the Holy Trinity exist in communion, and at the same time to be unique, unrepeatable and irreplaceable. He wrote that nothing which turns a person into a means towards an end is acceptable, even if that end is holy, “because nothing is holier than the person.” A Canon Law of personhood is therefore a law that serves communion and respects uniqueness. It is never applied mechanically. It always asks: who is this person standing before the Church, and what will heal him?
4. Where law and theology meet
Our fourth conviction concerns the nature of our discipline itself. Canon Law stands at the intersection of law and theology, and it must remain there. Among modern Orthodox canonists we see two temptations. Some treat the canons as a logical system of legal norms, like a modern civil code, separated from theology. This leads to legalism, which places the law above the person and the community. Others see in the canons only symbols of spiritual realities, as if law had no place in the Church of grace. This leads to antinomianism, which forgets that the Church is also a visible body with order and responsibility.
Our tradition, however, shows that the law of the Church is ius divinum-humanum: neither a merely human law, nor a law without history, for, as we wrote in our dissertation, the Church “is not only invisible but visible as well.” We first learned this balance here. As a student we translated into Greek an article of the renowned Jesuit canonist Ladislas Örsy (1921–2025) on Theology and Canon Law, and we quoted it in our dissertation: the laws of the Church should be “both the laws of the Spirit of Christ and the common laws of a human society, desiring to live a peaceful and orderly life.” This is why the canonist must be both jurist and theologian. A canonist without theology becomes a bureaucrat. A theologian without law becomes a dreamer. The Church needs neither; she needs servants who know that every canon begins and ends with God, as the first canon of Trullo says, and that every canon is applied to a person whom God loves.
VI. What the Orientale means to us
Dear friends, before we conclude, allow us to answer a question we have often been asked: what does the Orientale mean for Ecumenical Patriarch Bartholomew?
First, it is a house of scholarship. For more than a century, since its foundation in 1917, this Institute has served the Christian East with a seriousness that has few equals. Its Faculty of Eastern Canon Law, founded in 1971 under the rectorship of Father Žužek, remains unique in the world. Here the canons of our common tradition are read in their original languages and with respect for their spirit. We say this as an Orthodox canonist: the Church of Rome has given the whole Christian world a great gift by keeping this house alive. We encourage you to continue, especially in difficult times, and we encourage our Orthodox Autocephalous Churches to send their young people here, as Patriarch Athenagoras once sent us.
Second, it is a house of encounter. When we arrived, three Orthodox students sat in classrooms full of Eastern Catholic and Latin clergy. Nobody asked us to be anything other than what we were. Our professors, Jesuits most of them, loved the East more than many Easterners did. They taught us our own tradition with care and without polemics. It was here that we learned that one can be fully Orthodox and at the same time a friend. This experience prepared us for every dialogue of our life.
Third, and above all, it is a house of memory and of gratitude. Here our mind was formed. Here we met the teachers who shaped our thinking. Here, in the years of Vatican II, we saw with our own eyes the beginning of reconciliation between our sister Churches. We left with a doctorate, but we also left with a vocation. We may truly say that whatever service we have offered the Church in the field of the holy canons began within these walls.
VII. Conclusion: thanksgiving
Almost sixty years ago, on a Saturday before Christmas, a young deacon defended his thesis in this house, not knowing where God would lead him. He imagined a chair at Halki. God gave him instead the Throne of St Andrew. He imagined teaching the canons to a few students. God gave him the task of guarding them for the whole Orthodox Church and of offering them to the dialogue with all Christians. Today the same man returns, older and, we hope, a little wiser, to say one word: thank you!
Thank you to God, the giver of every good gift. Thank you to Patriarch Athenagoras, who sent us, and who fifty-nine years ago today set his signature beside that of Paul VI on the path of reconciliation. Thank you to Hamilcar Alivizatos, who showed us the way. Thank you to Father Ivan Žužek and to all our professors, who taught us with patience. Thank you to Pope Francis, the friend whose tomb we venerated this morning. And thank you, dear Father President, dear professors and students, for this unforgettable welcome and for the exhibition that gave us back our youth.
We pray that the Lord will soon open again the doors of Halki, so that our young people may study there as we once studied here. We pray that the Orthodox Autocephalous Churches may rediscover the common treasure of their canons. We pray that our two sister Churches, bound by so many shared canons, may one day share again the one Cup. And we pray that this Institute may continue to be what it was for us: a school of the Christian East, a place of encounter, and a home.
May the grace and the mercy of our Lord Jesus Christ, through the intercessions of the All-Holy Theotokos, whose great Basilica stands across this square, be with you all. Amen.
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΑΝΕΠΙΣΗΜΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:
Από το Ανατολικό Ινστιτούτο στον Θρόνο του Αγίου Ανδρέου: Η εξομολόγηση ενός Κανονολόγου
Πανηγυρική ακαδημαϊκή ομιλία (Lectio magistralis) της Α.Θ. Παναγιότητος του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, αποφοίτου του Ποντιφικού Ανατολικού Ινστιτούτου (1963–1968)
Μεγάλη Αίθουσα του Ποντιφικού Ανατολικού Ινστιτούτου, Ρώμη, Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026
Σεβασμιώτατοι και Εξοχότατοι,
Αιδεσιμολογιώτατε Πάτερ Πρόεδρε,
Αιδεσιμότατοι Πατέρες, ελλόγιμοι Καθηγητές του Ποντιφικού Ανατολικού Ινστιτούτου,
Αγαπητοί φοιτητές, απόφοιτοι και φίλοι του Ανατολικού Ινστιτούτου,
Αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί και αδελφές,
Ι. Προοίμιο: Επιστροφή σε έναν οικείο τόπο
«Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον, και μη επιλανθάνου πάσας τας ανταποδόσεις αυτού» (Ψαλμ. 102, 2).
Με αυτούς τους λόγους του Ψαλμωδού στεκόμαστε ενώπιόν σας τούτο το πρωινό, διότι μόνον με ευχαριστία προς τον Θεό θα μπορούσαμε να αρχίσουμε. Πριν από λίγες μόλις ημέρες, στις 22 Οκτωβρίου, εορτάσαμε την τριακοστή πέμπτη επέτειο της εκλογής μας στον Οικουμενικό Θρόνο. Και η σημερινή ημέρα, 28η Οκτωβρίου, αποτελεί και αυτή επέτειο προσφιλή σε κάθε καρδιά που ποθεί την ενότητα: πριν από πενήντα εννέα χρόνια, την ίδια ακριβώς ημέρα, το 1967, ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο αοίδιμος Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας υπέγραψαν εδώ, στη Ρώμη, την Κοινή Δήλωσή τους.
Και τώρα, σχεδόν εξήντα χρόνια αφότου εγκαταλείψαμε αυτές τις αίθουσες έχοντας αποκτήσει το διδακτορικό μας δίπλωμα, ο Κύριος μάς αξιώνει να επιστρέψουμε στο πανεπιστημιακό μας λίκνο, στον οίκο όπου διαμορφώθηκε η σκέψη μας μέσα από τη σπουδή των ιερών κανόνων. Αυτή τη θεία χάρη, της οποίας θεωρούμε εαυτούς αναξίους, τη δεχόμαστε με συγκίνηση και ευγνωμοσύνη.
Σας ευχαριστούμε, Αιδεσιμολογιώτατε Πάτερ Πρόεδρε, για την ευγενική πρόσκληση και τους θερμούς λόγους της υποδοχής σας. Ευχαριστούμε τους καθηγητές, το προσωπικό και τους φοιτητές που προετοίμασαν με τόση φροντίδα τη σημερινή ημέρα.
Επιτρέψτε μας, επίσης, έναν ιδιαίτερο λόγο για την έκθεση τεκμηρίων με τίτλο «Επιστροφή στο Πανεπιστημιακό Λίκνο». Καθώς την περιηγηθήκαμε πριν από λίγο, ομολογούμε ότι χρειάστηκε να σταθούμε περισσότερες από μία φορές. Εκεί, μέσα από τα αρχειακά σας τεκμήρια και τις δικές μας φωτογραφίες, συναντήσαμε έναν νεαρό διάκονο από την Ίμβρο, τον οποίο σχεδόν είχαμε λησμονήσει: το βιβλιάριο εγγραφής του, τις καταστάσεις των εξετάσεών του, τις επιστολές των καθηγητών του, τα πρώτα βήματα μιας κλήσεως την οποία ο Θεός επρόκειτο να οδηγήσει σε δρόμους που εκείνος αδυνατούσε τότε να φαντασθεί.
Η έκθεση παρακολουθεί την επιστημονική μας διαμόρφωση, την οικουμενική μας στράτευση και τους βασικούς άξονες της διακονίας μας. Στην πραγματικότητα, φανερώνει πόσα από όσα γίναμε είχαν σπαρεί εδώ.
Η σημερινή πανηγυρική ομιλία αποτελεί και τον τελευταίο σταθμό ενός προσκυνήματος. Επί πέντε ημέρες βρεθήκαμε στη Ρώμη, στο Λορέτο και στην Ασίζη, προσευχόμενοι σε ιερούς τόπους και συναντώντας αγαπητούς αδελφούς, με πρώτο μεταξύ αυτών την Αγιότητα του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄.
Πριν εισέλθουμε στην αίθουσα αυτή, διασχίσαμε την πλατεία και μεταβήκαμε στη Βασιλική της Σάντα Μαρία Ματζόρε. Εκεί προσευχηθήκαμε στον τάφο ενός ακόμη αγαπητού αδελφού και φίλου, του αοιδίμου Πάπα Φραγκίσκου.
Πριν και μετά από κάθε ταξίδι του, συνήθιζε να εμπιστεύεται τον εαυτό του στην εικόνα της Θεοτόκου, της Salus Populi Romani, και επιθυμία του ήταν να αναπαυθεί εκεί. Είχαμε την τιμή να παραστούμε στην εξόδιο ακολουθία του τον Απρίλιο του περασμένου έτους.
Έτσι, ο Κύριος συνέδεσε με έναν ακόμη δεσμό την καρδιά μας με το Ινστιτούτο αυτό: ο φίλος μας αναπαύεται εν Κυρίω ακριβώς στην άλλη πλευρά της πλατείας, απέναντι από τον οίκο όπου σπουδάσαμε.
Όταν πλέον αντικρίζουμε από τα παράθυρα αυτά τη Σάντα Μαρία Ματζόρε, θα βλέπουμε, μαζί με τη Βασιλική των φοιτητικών μας χρόνων, και τον τόπο αναπαύσεως ενός αδελφού, με τον οποίο συμπορευθήκαμε επί δώδεκα χρόνια στην οδό της καταλλαγής.
Αιωνία αυτού η μνήμη!
Το θέμα μας σήμερα είναι εκείνο που μας συνοδεύει από την πρώτη στιγμή που εισήλθαμε σε αυτόν τον οίκο: οι ιεροί κανόνες της Εκκλησίας.
Επιτρέψτε μας, όμως, να διευκρινίσουμε εξαρχής ότι η σημερινή ομιλία έχει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Μοιάζει περισσότερο με δημόσια εξομολόγηση. Στην Ορθόδοξη παράδοσή μας, η εξομολόγηση περιλαμβάνει, πέρα από την αναγνώριση των προσωπικών πταισμάτων, πρωτίστως την ομολογία του ελέους του Θεού και όσων Εκείνος επιτέλεσε σε μια ζωή που στάθηκε ανάξια των δωρεών Του.
Με αυτό το πνεύμα επιθυμούμε να σας μιλήσουμε με δύο φωνές. Η πρώτη είναι η φωνή της μνήμης, διότι μια επιστροφή χωρίς μνήμη θα ήταν απλώς μια επίσκεψη. Η δεύτερη είναι η φωνή του κανονολόγου, διότι βρισκόμαστε σε έναν οίκο επιστημονικής γνώσεως και δικαιούσθε να αναμένετε από έναν απόφοιτό του, μαζί με την ευγνωμοσύνη, και έναν απολογισμό του τρόπου με τον οποίο αξιοποίησε όσα εδώ έλαβε.
ΙΙ. Ένας διάκονος από την Ίμβρο στο Ανατολικό Ινστιτούτο
Η σχέση μας με το Κανονικό Δίκαιο άρχισε στη νήσο Χάλκη, στη θάλασσα του Μαρμαρά. Κατά το τελευταίο έτος των σπουδών μας στη Θεολογική Σχολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το 1961, εκπονήσαμε την πτυχιακή μας εργασία με θέμα την ανασύσταση λυθέντος γάμου, υπό την καθοδήγηση του καθηγητού μας του Κανονικού Δικαίου, αειμνήστου Μεγάλου Οικονόμου π. Γεωργίου Αναστασιάδη.
Το ίδιο εκείνο έτος χειροτονηθήκαμε διάκονος και λάβαμε το όνομα Βαρθολομαίος. Ακολούθησαν δύο χρόνια στρατιωτικής θητείας. Τον Δεκέμβριο του 1963, κατόπιν αποφάσεως του Οικουμενικού Πατριάρχου Αθηναγόρου και της Αγίας και Ιεράς Συνόδου, απεστάλημεν στην Ευρώπη για μεταπτυχιακές σπουδές, με υποτροφία του Πατριαρχείου.
Στον πρόλογο της διδακτορικής μας διατριβής χαρακτηρίσαμε την πενταετή εκείνη περίοδο ως αποστολή. Εξακολουθούμε να τη θυμόμαστε ως αποστολή και να αισθανόμαστε ευγνωμοσύνη προς τον μεγάλο εκείνο Πατριάρχη, ο οποίος πίστευε στους νέους ανθρώπους.
Γιατί, όμως, η Ρώμη και γιατί το Ανατολικό Ινστιτούτο;
Εδώ οφείλουμε να μνημονεύσουμε με ευγνωμοσύνη τον καθηγητή Αμίλκα Αλιβιζάτο του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον επιφανέστερο Έλληνα κανονολόγο της γενεάς του. Εκείνος μας υπέδειξε το Ποντιφικό Ανατολικό Ινστιτούτο ως τον ιδανικό τόπο για τις σπουδές μας στο Κανονικό Δίκαιο. Γνώριζε ότι κανένα άλλο ίδρυμα στον κόσμο δεν προσέφερε διδακτορικό πρόγραμμα ειδικευμένο στην κανονική παράδοση της χριστιανικής Ανατολής. Και είχε δίκιο.
Αργότερα μας προσέφερε κάτι ακόμη πολυτιμότερο: το θέμα της διδακτορικής μας διατριβής, την κωδικοποίηση των ιερών κανόνων.
Το 1965 είχε προτείνει ο ίδιος στην Ακαδημία Αθηνών να αναλάβει το έργο αυτό. Διέκρινε σε έναν νεαρό διάκονο κάποιον που θα μπορούσε να προωθήσει περαιτέρω την ιδέα. Εκοιμήθη το 1969, χωρίς να προλάβει να δει το βιβλίο μας τυπωμένο. Στη διατριβή μας είναι ο επιστήμονας στον οποίο παραπέμπουμε συχνότερα, πάντοτε με βαθύ σεβασμό.
Έτσι, στις 3 Δεκεμβρίου 1963, ο π. Joseph Gill, τότε Πρύτανης του Ανατολικού Ινστιτούτου, υπέγραψε την εγγραφή μας ως τακτικού φοιτητού. Είδαμε στην έκθεσή σας το μικρό καστανόχρωμο βιβλιάριο, το Libellus Inscriptionis. Ήμασταν ένας από τους μόλις τρεις Ορθοδόξους φοιτητές του Ινστιτούτου εκείνο το έτος.
Και υπήρξαμε ευτυχείς ως προς τη χρονική συγκυρία: μόλις τον Ιούλιο του 1963 το Ινστιτούτο είχε ιδρύσει το ειδικό του τμήμα Κανονικού Δικαίου. Ανήκαμε, επομένως, στην πρώτη ομάδα φοιτητών στην ιστορία του Ανατολικού Ινστιτούτου που απέκτησαν το πρώτο ακαδημαϊκό δίπλωμα (Baccalaureatus) και στη συνέχεια το δίπλωμα ειδικεύσεως (Licentia) στο Ανατολικό Κανονικό Δίκαιο.
Επιτρέψτε σε έναν παλαιό φοιτητή να ανακαλέσει στη μνήμη τους διδασκάλους του: τον π. Jan Řezáč, ο οποίος μας δίδαξε τις γενικές διατάξεις και το γαμικό δίκαιο· τον π. Clemente Pujol, ο οποίος μας δίδαξε το δίκαιο των μοναχικών ταγμάτων και των μυστηρίων· τον π. Charles de Clercq, ο οποίος μας εισήγαγε στην ιστορία των πηγών του Βυζαντινού και του Ανατολικού Κανονικού Δικαίου· και τόσους άλλους, που μας δίδαξαν Ρωμαϊκό και Βυζαντινό Δίκαιο, τη ζωή των χριστιανικών κοινοτήτων της Εγγύς Ανατολής, τον Οικουμενισμό, ακόμη και το Ισλαμικό Δίκαιο.
Επρόκειτο για κάτι πολύ περισσότερο από επιμέρους μαθήματα. Ήταν μια ολόκληρη θεώρηση της χριστιανικής Ανατολής, την οποία μας μετέδιδαν άνθρωποι που είχαν αφιερώσει τη ζωή τους στη μελέτη και τη διακονία της.
Και όλα διεξάγονταν στα λατινικά.
Οι παραδόσεις γίνονταν στην επίσημη γλώσσα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ενώ οι γραπτές και προφορικές εξετάσεις μας πραγματοποιούνταν επίσης στα λατινικά, ενώπιον επιτροπής καθηγητών.
Για έναν νέο από την Ίμβρο, με μητρική γλώσσα την ελληνική, αυτή ήταν μια σοβαρή δοκιμασία. Τις πρώτες εβδομάδες παρακολουθούσαμε τις παραδόσεις και κατόπιν, στο δωμάτιό μας, εξετάζαμε τις σημειώσεις μας λέξη προς λέξη, με τη βοήθεια ενός λεξικού που εξακολουθούμε να φυλάσσουμε ως ενθύμιο της προσπάθειάς μας.
Τον Φεβρουάριο του 1964 εξεταστήκαμε στα δύο πρώτα μαθήματά μας και, με τη χάρη του Θεού, λάβαμε την ανώτατη βαθμολογία.
Ο π. Pierre Duprey (1922–2007), μέλος της Ιεραποστολικής Εταιρείας των Λευκών Πατέρων, απόφοιτος και ο ίδιος του Ινστιτούτου και τότε Υπογραμματεύς της Γραμματείας για τη Χριστιανική Ενότητα, ο οποίος μας είχε υποδεχθεί στη Ρώμη, συνήθιζε να επαναλαμβάνει προς όλους:
«Ο Βαρθολομαίος μας έμαθε λατινικά μέσα σε δύο μήνες και πέρασε τις εξετάσεις του!»
Αμφιβάλλουμε εάν τα πράγματα ήταν πράγματι τόσο απλά.
Στη συνέχεια προσαρμοστήκαμε και αγαπήσαμε βαθιά τη Ρώμη. Την αγαπούμε ακόμη.
Τα λατινικά, όμως, μας δίδαξαν την ακρίβεια. Μας δίδαξαν ότι ο κανονολόγος οφείλει να σταθμίζει κάθε λέξη, διότι οι λέξεις αγγίζουν τη ζωή των ανθρώπων.
Και όταν αντικρίζουμε τις βαθμολογίες μας στο αρχείο σας, μπορούμε μόνο να χαμογελάσουμε: ο χαμηλότερος βαθμός μας ήταν επτά, στο Δημόσιο Εκκλησιαστικό Δίκαιο.
Ο Κύριος διαθέτει αίσθηση του χιούμορ, διότι ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή μας ασχοληθήκαμε ακριβώς με αυτό το αντικείμενο: τις σχέσεις της Εκκλησίας με τα κράτη και τις κυβερνήσεις.
Εκείνα ήταν και τα χρόνια της Β΄ Συνόδου του Βατικανού. Η Ρώμη ήταν γεμάτη επισκόπους, θεολόγους και παρατηρητές, και παρακολουθούσαμε τις συζητήσεις με μεγάλο ενδιαφέρον.
Τον Ιανουάριο του 1964, κατά το πρώτο έτος των σπουδών μας, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ συναντήθηκαν στα Ιεροσόλυμα.
Στις 7 Δεκεμβρίου 1965, κατά το τρίτο έτος μας, πραγματοποιήθηκε η αμοιβαία άρση των αναθεμάτων του 1054, την ίδια ημέρα στη Ρώμη και στην Κωνσταντινούπολη.
Ήμασταν φοιτητής εδώ, όταν άρχισαν να λιώνουν οι πάγοι εννέα αιώνων.
Ο Παύλος ΣΤ΄ υπήρξε ο πρώτος Επίσκοπος Ρώμης τον οποίο συναντήσαμε προσωπικώς. Μας δεχόταν στο τέλος κάθε ακαδημαϊκού έτους των σπουδών μας εδώ.
Είναι, άραγε, παράδοξο ότι ένας νεαρός διάκονος, ο οποίος έζησε αυτά τα γεγονότα μέσα σε αυτόν τον οίκο, έγινε για την υπόλοιπη ζωή του διάκονος του διαχριστιανικού διαλόγου;
Ολοκληρώσαμε τον κύκλο μαθημάτων των τριών ακαδημαϊκών ετών, από το 1963 έως το 1966. Έπειτα, προτού αφοσιωθούμε πλήρως στη διδακτορική διατριβή, παραμείναμε επί έξι μήνες στο Οικουμενικό Ινστιτούτο του Μποσέ, κοντά στη Γενεύη, το ακαδημαϊκό ίδρυμα του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών, του οποίου διευθυντής ήταν ένας Έλληνας, ο μεγάλος θεολόγος καθηγητής Νίκος Νησιώτης, μακαριστός πλέον.
Μετά την Ελβετία ακολουθήσαμε και πάλι τη συμβουλή του καθηγητού Αλιβιζάτου, ο οποίος είχε χαράξει την πορεία μας με δύο λέξεις: «Ρώμη–Μόναχο».
Στο Μόναχο παραμείναμε επί ενάμισι έτος, αρχικώς για την εκμάθηση της γερμανικής γλώσσας στο Ινστιτούτο Γκαίτε και κατόπιν στο Πανεπιστήμιο, όπου εμβαθύναμε στην επιστημονική μας μεθοδολογία και μελετήσαμε τις σύγχρονες κωδικοποιήσεις των Αυτοκεφάλων Ορθοδόξων Εκκλησιών.
Τόσο στη Ρώμη όσο και στο Μόναχο διακονούσαμε και προσευχόμασταν κατά τη Θεία Λειτουργία στους εκεί Ορθοδόξους ναούς. Ο επιστήμονας ουδέποτε έπαυσε να είναι διάκονος.
Το 1968, ύστερα από πέντε χρόνια στην Ευρώπη, επιστρέψαμε στην πατρίδα.
Ο καθοδηγητής μας σε όλη αυτή την πορεία υπήρξε ο αείμνηστος π. Ivan Žužek. Μας δίδαξε δικονομικό και ποινικό δίκαιο, φιλοσοφία του δικαίου και, κάτι που ίσως πολλοί αγνοούν, ένα εισαγωγικό μάθημα ρωσικής γλώσσας.
Το 1967 ανέλαβε την Πρυτανεία του Ινστιτούτου και υπήρξε ο επιβλέπων καθηγητής της διδακτορικής μας διατριβής.
Ο π. Ivan ήταν άνθρωπος σημαδεμένος από τον πόνο. Ως νεαρός στη Σλοβενία είχε διαφύγει τον θάνατο την τελευταία στιγμή, ενώ βρισκόταν στα πρόθυρα της εκτελέσεως. Εκεί γεννήθηκε η κλήση του.
Ήταν Ιησουίτης του Βυζαντινού Τυπικού και προσευχόταν στην εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα μέχρι την κοίμησή του.
Μας καθοδηγούσε με σύνεση και εμπιστοσύνη, προσφέροντας γενναιόδωρα τις διορθώσεις και τις παρατηρήσεις του.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ τον κάλεσε να υπηρετήσει ως Γραμματεύς της Επιτροπής που προετοίμασε τον Κώδικα Κανόνων των Ανατολικών Εκκλησιών, ο οποίος εκδόθηκε το 1990.
Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι η κοινή μας εργασία για έναν Ορθόδοξο Κώδικα υπήρξε και γι' αυτόν μια μικρή προπαρασκευή για το μεγάλο εκείνο έργο.
Μαζί με τον καθηγητή Αλιβιζάτο ίδρυσε την Εταιρεία Δικαίου των Ανατολικών Εκκλησιών, η οποία γεννήθηκε σε αυτόν τον οίκο το 1969. Είχαμε τη χαρά να συγκαταλεγόμαστε στους ιδρυτές της και να υπηρετήσουμε ως πρώτος Αντιπρόεδρός της.
Όταν εκδόθηκε το βιβλίο μας, το παρουσίασε με ιδιαίτερη ευμένεια. Στα μεταγενέστερα χρόνια μάς αποκαλούσε «τον συχνότερα παρατιθέμενο υποστηρικτή» ενός Ορθοδόξου Κώδικα.
Τον μνημονεύουμε επίσης μαζί με τον π. Σωφρόνιο Mudry, τον δεύτερο αξιολογητή της διατριβής μας.
Ο π. Ivan εκοιμήθη εν Κυρίω το 2004. Σήμερα κλίνουμε ευλαβικά το γόνυ ενώπιον της μνήμης του, με υιική ευγνωμοσύνη.
Και έφθασε ο Δεκέμβριος του 1968.
Διατηρούμε ακόμη την επιστολή του π. Řezáč, με ημερομηνία 21 Νοεμβρίου, στην οποία εξηγούσε τους κανονισμούς με τη χαρακτηριστική ρωμαϊκή ακρίβεια: πρώτα μια διδακτορική διάλεξη, lectio doctoralis, της οποίας το θέμα θα γνωστοποιούνταν στον υποψήφιο μόλις δύο ημέρες νωρίτερα, και κατόπιν η υποστήριξη της διατριβής, «το Σάββατο, 21 του μηνός».
Έτσι και έγινε.
Στις 18 Δεκεμβρίου εκφωνήσαμε τη διδακτορική μας διάλεξη επί ζητήματος του γαμικού δικαίου. Το Σάββατο, 21 Δεκεμβρίου 1968, υποστηρίξαμε τη διατριβή μας ενώπιον των πατέρων Žužek, Mudry, Wuyts και των συναδέλφων τους, και αναγορευθήκαμε διδάκτωρ με τον βαθμό cum laude.
Ο κανονισμός απαιτούσε επίσης πενήντα τυπωμένα αντίτυπα με γκρίζο εξώφυλλο, στα οποία θα αναγραφόταν το όνομα του Ινστιτούτου.
Το βιβλίο μας εκδόθηκε από το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών στη Θεσσαλονίκη. Η αλληλογραφία που ανταλλάξαμε το 1970 με τον Διευθυντή του Ιδρύματος αποδεικνύει ότι ακόμη και ένα εξώφυλλο μπορούσε να αποτελέσει μικρό οικουμενικό ζήτημα.
Οι εκδότες συμφώνησαν να τυπώσουν την ένδειξη «Pontificium Institutum Orientalium Studiorum» στα ειδικά αντίτυπα που προορίζονταν για τη Ρώμη, ζήτησαν όμως να διατηρηθεί επάνω από αυτήν η ονομασία της δικής τους εκδοτικής σειράς.
«Αντιλαμβάνεσθε, πάτερ Βαρθολομαίε», έγραφε ο τότε Διευθυντής, καθηγητής Ευάγγελος Χρυσός, «ότι το ζήτημα δεν είναι απλό», λόγω «των φίλων μας της Καθολικής Εκκλησίας και της Εκκλησίας της Ελλάδος».
Πόσο μακριά έχουμε προχωρήσει από τότε!
Στις 9 Ιουλίου 1970 ολοκληρώθηκε η εκτύπωση, τα αντίτυπα για τη Ρώμη απεστάλησαν και τον Αύγουστο του ίδιου έτους πραγματοποιήθηκε η επίσημη αναγόρευσή μας σε διδάκτορα.
Όπως βλέπετε, το Ανατολικό Ινστιτούτο μας δίδαξε και την υπομονή.
ΙΙΙ. Η διδακτορική διατριβή: Ένας κοινός Κώδικας για τις Ορθόδοξες Εκκλησίες
Η διδακτορική μας διατριβή δημοσιεύθηκε στην ελληνική γλώσσα με τίτλο «Περί την κωδικοποίησιν των Ιερών Κανόνων και των Κανονικών Διατάξεων εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία».
Η βασική της θέση μπορεί να συνοψισθεί σε μία πρόταση: η Ορθόδοξη Εκκλησία χρειάζεται έναν ενιαίο Κώδικα Κανονικού Δικαίου, καταρτισμένο από τους κανονολόγους της και επικυρωμένο συνοδικώς από τους επισκόπους της, διότι ουσιαστική ανανέωση της εκκλησιαστικής ζωής προϋποθέτει την αναθεώρηση της νομοθεσίας της.
Γιατί ήταν αναγκαίος ένας Κώδικας;
Λόγω τόσο της ποσότητας όσο και της ποιότητας των κανόνων.
Το σώμα των ιερών κανόνων περιλαμβάνει περίπου 770 αρχαίους κανόνες, από τον τρίτο έως τον ένατο αιώνα. Ορισμένοι αντιφάσκουν μεταξύ τους, άλλοι επαναλαμβάνονται, ενώ κάποιοι έχουν περιέλθει σε αχρησία εξαιτίας μεταγενέστερης εθιμικής πρακτικής ή νεότερων κανόνων.
Ωστόσο, η Εκκλησία ουδέποτε αποφάνθηκε επισήμως ποιοι κανόνες εξακολουθούν να ισχύουν.
Τολμήσαμε να γράψουμε ότι και η ίδια η Εκκλησία είχε συμβάλει σε αυτή την αταξία, διατηρώντας κανόνες που είχαν παύσει να είναι εφαρμόσιμοι.
Πώς μπορεί να ζητείται από τους πιστούς η τήρηση του συνόλου των κανόνων, όταν αδυνατούν να διακρίνουν εκείνους που παραμένουν ενεργοί από εκείνους που έχουν καταστεί ανενεργοί;
Ο πυρήνας του επιχειρήματος ήταν θεολογικός.
Ορισμένοι υποστήριζαν ότι οι κανόνες, όπως και τα δόγματα, είναι αιώνιοι και αμετάβλητοι.
Απαντήσαμε ότι οι κανόνες θα ήταν πράγματι αμετάβλητοι, όπως τα δόγματα, εάν θεμελιώνονταν αποκλειστικώς στο θείο δίκαιο.
Το δίκαιο, όμως, της Εκκλησίας είναι θεανθρώπινο δίκαιο, ius divinum-humanum, διότι η Εκκλησία είναι συγχρόνως αόρατη και ορατή.
Μόνον οι θεμελιώδεις διατάξεις που παραδόθηκαν από τον Κύριο και τους Αποστόλους, ή εκείνες που εκφράζουν την ίδια την ουσία της Εκκλησίας, είναι αμετάβλητες.
Οι υπόλοιποι κανόνες προέκυψαν από τις ανάγκες συγκεκριμένων ιστορικών εποχών. Μπορούν να τροποποιηθούν ή ακόμη και να καταργηθούν, όταν παύουν να υπηρετούν τον σκοπό για τον οποίο θεσπίσθηκαν, πάντοτε όμως, όπως διδάσκει ο 12ος κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου, χάριν προφανούς ωφελείας και επιτακτικής ανάγκης, και προς σωτηρίαν του λαού.
Από αυτή τη θεώρηση προέκυψε η πρότασή μας, διατυπωμένη σε πέντε σημεία:
1. Ένας Κώδικας, και όχι πολλοί.
Ορισμένοι υποστήριζαν ότι κάθε Αυτοκέφαλη Εκκλησία θα έπρεπε να διαθέτει τον δικό της Κώδικα. Διαφωνήσαμε.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι μία Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, και όχι ομοσπονδία Εκκλησιών. Διαθέτει ένα κοινό δίκαιο, του οποίου οι κύριες πηγές είναι κοινές για όλες.
Η ύπαρξη πολλών Κωδίκων θα εξασθενούσε την ενότητα. Ένας κοινός Κώδικας θα την ενίσχυε.
2. Αναθεωρημένο σώμα κανόνων.
Ο Κώδικας θα περιελάμβανε μόνον κανόνες που αφορούν την εκκλησιαστική τάξη και πειθαρχία.
Κανόνες με παρεμφερές περιεχόμενο θα ενοποιούνταν με βάση τον θεμελιώδη κανόνα.
Κανόνες των οποίων η αιτία θεσπίσεως έχει εκλείψει θα μεταφέρονταν από το κύριο κείμενο στις υποσημειώσεις, διότι ratio legis est anima legis — η αιτία του νόμου είναι η ψυχή του νόμου. Θα διατηρούσαν, πάντως, την ιστορική τους αξία.
Άλλοι κανόνες, ιδίως όσοι αφορούν ποινικά ζητήματα και τις σχέσεις με άλλους Χριστιανούς, θα τροποποιούνταν «επί ρεαλιστικωτέρας και ανθρωπινωτέρας βάσεως».
3. Σαφής διάρθρωση.
Με βάση την τριπλή εξουσία του Χριστού, ο Κώδικας θα περιελάμβανε εισαγωγή και τρία μέρη: τη διοίκηση, το αγιαστικό έργο της Εκκλησίας και τη διδασκαλία και αποστολή της.
4. Η ελληνική ως πρωτότυπη γλώσσα του Κώδικα.
Ο Κώδικας θα συντασσόταν πρωτοτύπως στην ελληνική γλώσσα και θα μεταφραζόταν στη γλώσσα κάθε Ορθοδόξου λαού, σύμφωνα με την παράδοσή μας, η οποία ανέκαθεν προσέφερε τους πνευματικούς της θησαυρούς σε κάθε έθνος στη δική του γλώσσα.
5. Συνοδική θέσπιση.
Μόνον οι επίσκοποι, συνερχόμενοι σε Σύνοδο, μπορούν να προβούν στην κωδικοποίηση των κανόνων, διότι ένας νόμος δύναται να αναθεωρηθεί μόνον από αρχή ισόκυρη προς εκείνη που τον εξέδωσε.
Οι επιστήμονες μπορούν να προετοιμάσουν το κείμενο. Μόνον η Εκκλησία μπορεί να του προσδώσει ισχύ νόμου, σύμφωνα με την αρχή quod omnes tangit, ab omnibus approbari debet — ό,τι αφορά όλους, πρέπει να εγκρίνεται από όλους.
Υπήρχε και ένα ακόμη στοιχείο, το οποίο τότε αδυνατούσαμε να φαντασθούμε πόσο βαθιά θα επηρέαζε ολόκληρη τη ζωή μας.
Γράψαμε ότι το Κανονικό Δίκαιο «δύναται να διευκολύνει τον οικουμενικό διάλογο και οφείλει να μην τον παρεμποδίζει».
Προτείναμε μάλιστα ένας Ορθόδοξος Κώδικας να λάβει υπόψη του, ως βοηθήματα, τον Κώδικα των Ανατολικών Καθολικών και ακόμη τον λατινικό Codex Iuris Canonici.
Παραθέσαμε επίσης τα λόγια του αειμνήστου Αρχιμανδρίτου Victor Pospishil:
«Δεν υπάρχει κλάδος των ιερών επιστημών τόσο πρόσφορος για οικουμενικές προσπάθειες όσο το Κανονικό Δίκαιο».
Αντιλαμβάνεσθε γιατί χαμογελούμε όταν διαβάζουμε σήμερα αυτές τις γραμμές.
Η έκκλησή μας τότε δεν εισακούσθηκε.
Το 1976 η κωδικοποίηση αφαιρέθηκε από την ημερήσια διάταξη της μελλοντικής Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας.
Μια καλή ιδέα, όμως, παραμένει ζωντανή ακόμη και όταν αναβάλλεται η πραγματοποίησή της.
Μισόν αιώνα αργότερα, τόσο οι υποστηρικτές όσο και οι επικριτές μας ανατρέχουν στη διατριβή μας, αναζητώντας σε αυτήν τις αρχές που καθοδηγούν τις σημερινές αποφάσεις μας.
Το αποδεχόμαστε και το δηλώνουμε απερίφραστα: οι αρχές που διδαχθήκαμε και διατυπώσαμε εδώ παρέμειναν αμετάβλητες σε όλη τη ζωή και τη διακονία μας.
IV. Η Χάλκη: Μια καθηγητική έδρα που ουδέποτε καταλάβαμε, μια ελπίδα που παραμένει ζωντανή
Όταν αναχωρήσαμε από τη Ρώμη, τα σχέδια της Μητρός Εκκλησίας για εμάς ήταν σαφή.
Επρόκειτο να επιστρέψουμε στη Χάλκη και, εν καιρώ, να διαδεχθούμε τον ίδιο τον διδάσκαλό μας, π. Γεώργιο Αναστασιάδη, στην έδρα του Κανονικού Δικαίου.
Επιστρέψαμε το 1968 και διορισθήκαμε βοηθός του Σχολάρχου, του επικεφαλής της Σχολής.
Τον Οκτώβριο του 1969 χειροτονηθήκαμε πρεσβύτερος.
Προετοιμάζαμε τις παραδόσεις μας, δημοσιεύσαμε τη διδακτορική μας διατριβή με πρόλογο που έφερε την ένδειξη «Χάλκη, Μάρτιος 1970» και ονειρευόμασταν να διδάξουμε στους νέους Ορθοδόξους κληρικούς όσα είχαμε λάβει εδώ.
Ο Θεός, όμως, είχε άλλα σχέδια.
Το 1971 η Θεολογική Σχολή της Χάλκης έκλεισε, κατ' εφαρμογήν της νομοθεσίας του τουρκικού κράτους περί ιδιωτικών ιδρυμάτων ανώτατης εκπαιδεύσεως.
Η καθηγητική μας σταδιοδρομία τερματίσθηκε προτού καν αρχίσει.
Ομολογούμε ότι το κλείσιμο της Σχολής μας υπήρξε βαθιά πληγή, τόσο για εμάς προσωπικώς όσο και για το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Μια Θεολογική Σχολή είναι ο τόπος όπου μια Εκκλησία προετοιμάζει το μέλλον της. Το κλείσιμό της καθιστά αβέβαιο το αύριο μιας Εκκλησίας.
Και όμως, όπως τόσο συχνά συμβαίνει στη ζωή της Εκκλησίας, μια κλειστή θύρα έγινε αφορμή να ανοίξει κάποια άλλη.
Τον Ιούλιο του 1972 εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης ο αοίδιμος Δημήτριος, ο οποίος μας κάλεσε να αναλάβουμε τη διεύθυνση του νεοσυστάτου Ιδιαιτέρου Πατριαρχικού Γραφείου του.
Τον Δεκέμβριο του 1973 εξελέγημεν Μητροπολίτης Φιλαδελφείας της Μικράς Ασίας, διατηρώντας συγχρόνως τη θέση μας στο πλευρό του Πατριάρχου.
Επί δεκαοκτώ σχεδόν χρόνια, μέχρι την εκλογή μας ως Γέροντος Μητροπολίτου Χαλκηδόνος τον Ιανουάριο του 1990, διακονήσαμε στην καρδιά της ζωής του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Ενάμισι χρόνο αργότερα, στις 22 Οκτωβρίου 1991, η Αγία και Ιερά Σύνοδος μάς κάλεσε στον Θρόνο του Αγίου Ανδρέου.
Καθηγητής Κανονικού Δικαίου δεν γίναμε.
Κατανοήσαμε, όμως, ότι η αίθουσα διδασκαλίας μας είχε απλώς μεταφερθεί αλλού.
Στο Φανάρι είδαμε το Κανονικό Δίκαιο όχι μέσα στα βιβλία, αλλά μέσα στην ίδια τη ζωή: στις αποφάσεις της Αγίας και Ιεράς Συνόδου, στις σχέσεις μεταξύ των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, στις ποιμαντικές υποθέσεις όπου οι κανόνες έπρεπε να εφαρμοσθούν σε πραγματικούς ανθρώπους με πραγματικά τραύματα, στη μακρά προετοιμασία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου.
Κατά μία έννοια, το Ανατολικό Ινστιτούτο μάς προετοίμασε όχι για μια πανεπιστημιακή έδρα, αλλά για έναν Θρόνο, του οποίου πρωταρχικό καθήκον είναι η διαφύλαξη της κανονικής τάξεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας.
Η Χάλκη, εντούτοις, παρέμεινε στην καρδιά μας.
Επί πενήντα πέντε χρόνια προσευχόμαστε και εργαζόμαστε για την επαναλειτουργία της.
Σήμερα μπορούμε να μιλήσουμε όχι μόνο για μια πληγή, αλλά και για μια ελπίδα.
Προσφάτως συναντηθήκαμε με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας της Τουρκίας, ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει εισέλθει σε νέο κύκλο ενθαρρυντικών συνομιλιών με το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαιδεύσεως.
Δεχόμαστε την εξέλιξη αυτή με ειλικρινή ευγνωμοσύνη και ενθαρρύνουμε κάθε προσπάθεια που αποβλέπει στην επιτυχή ολοκλήρωσή της.
Επιτρέψτε μας, λοιπόν, ένα όνειρο μέσα σε αυτόν τον οίκο όπου όνειρα έγιναν πραγματικότητα.
Εάν ο Θεός επιτρέψει να ανοίξει και πάλι η Χάλκη και μας χαρίσει τις αναγκαίες δυνάμεις, πώς θα επιθυμούσαμε να διδάσκεται εκεί το Κανονικό Δίκαιο;
Ας καταθέσουμε τέσσερις σύντομες σκέψεις, ως παλαιός φοιτητής που ουδέποτε είχε την ευκαιρία να γίνει καθηγητής.
1. Με αφετηρία τις πηγές.
Οι φοιτητές θα μελετούσαν τους αρχαίους κανόνες στο ελληνικό πρωτότυπο, μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, με τη βοήθεια των μεγάλων Βυζαντινών ερμηνευτών, του Ζωναρά, του Βαλσαμώνος, του Αριστηνού και του Βλαστάρεως, καθώς και των νεότερων συλλογών, πρωτίστως του «Πηδαλίου» του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου.
Κανείς δεν μπορεί να ερμηνεύσει ό,τι προηγουμένως δεν έχει μελετήσει.
2. Ως θεολογία της Εκκλησίας.
Θα διδάσκαμε τους κανόνες όχι ως κώδικα ποινών, αλλά ως έκφραση της πίστεως της Εκκλησίας υπό τη μορφή της τάξεως, ως εφαρμοσμένη εκκλησιολογία.
3. Μέσα από συγκεκριμένες περιπτώσεις.
Θα φέρναμε στην αίθουσα διδασκαλίας πραγματικά ζητήματα της ποιμαντικής ζωής, όπως έπρατταν οι καθηγητές αυτού του Ινστιτούτου στα σεμινάριά τους, και θα θέταμε στους φοιτητές το ερώτημα: τι υπηρετεί τη σωτηρία του συγκεκριμένου ανθρώπου;
4. Σε κοινωνία με αδελφά εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Θα επιθυμούσαμε η Χάλκη να καταστεί τόπος συναντήσεως, ανοικτός σε φοιτητές από όλες τις Ορθόδοξες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες και από άλλες χριστιανικές παραδόσεις, συνδεδεμένος με δεσμούς φιλίας και ακαδημαϊκών ανταλλαγών με άλλες Σχολές, όπως το διακεκριμένο αυτό Ινστιτούτο.
Θα αποτελούσε μεγάλη χαρά για εμάς, εάν κάποια ημέρα καθηγητές του Ανατολικού Ινστιτούτου δίδασκαν στη Χάλκη και φοιτητές της Χάλκης έρχονταν να σπουδάσουν εδώ, όπως πράξαμε κάποτε και εμείς.
V. Το Ορθόδοξο Κανονικό Δίκαιο στον 21ο αιώνα: Τέσσερις θεμελιώδεις πεποιθήσεις
Και τώρα, όπως θα αναμένατε από μια πανηγυρική ακαδημαϊκή ομιλία, επιτρέψτε να λάβει τον λόγο ο κανονολόγος.
Ύστερα από σχεδόν έξι δεκαετίες ενασχολήσεως με τους ιερούς κανόνες, ως φοιτητής, ως Διευθυντής του Ιδιαιτέρου Πατριαρχικού Γραφείου και Μητροπολίτης, και από το 1991 ως Οικουμενικός Πατριάρχης, θα συνοψίζαμε τη θεώρησή μας για το Ορθόδοξο Κανονικό Δίκαιο στον αιώνα μας σε τέσσερις θεμελιώδεις πεποιθήσεις.
1. Ο κοινός πυρήνας μιας ενιαίας κανονικής παραδόσεως
Η πρώτη μας πεποίθηση είναι ότι οι ιεροί κανόνες αποτελούν τον κοινό πυρήνα της Ορθοδόξου κανονικής παραδόσεως, ο οποίος δεσμεύει όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες και αποτελεί κοινή κληρονομιά τους.
Κάθε κατά τόπον Εκκλησία νομοθετεί για τα του οίκου της μέσω των Καταστατικών Χαρτών και των κανονισμών της. Πρόκειται, όμως, για δευτερογενές δίκαιο, το οποίο οφείλει πάντοτε να συμμορφώνεται προς το πρωτογενές δίκαιο των ιερών κανόνων.
Οι ιεροί κανόνες δεν ανήκουν σε μία επιμέρους Εκκλησία, διότι ανήκουν στην Εκκλησία στο σύνολό της.
Η ενότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι ενότητα πίστεως, μυστηρίων, αλλά και κανονικής τάξεως.
Το τονίζουμε αυτό ιδιαιτέρως σήμερα, διότι η εποχή μας κατέδειξε πόσο εύθραυστη μπορεί να καταστεί αυτή η ενότητα, όταν εξασθενεί η κανονική τάξη ή όταν παραμορφώνεται προκειμένου να εξυπηρετήσει εθνικά ή πολιτικά συμφέροντα.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία καταδίκασε τον πειρασμό αυτό το 1872, υπό την ονομασία του εθνοφυλετισμού.
Η κοινή κανονική συνείδηση αποτελεί την αποτελεσματικότερη άμυνα απέναντί του.
Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Κρήτης, το 2016, της οποίας είχαμε την τιμή να προεδρεύσουμε, υπενθύμισε στις Εκκλησίες ότι οι διάλογοι και οι ποιμαντικές τους αποφάσεις θεμελιώνονται «επί των κανονικών αρχών της Ορθοδόξου εκκλησιολογίας».
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, πιστό στην ευθύνη του, αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως εγγυητή αυτών των κοινών αρχών και όχι ως ιδιοκτήτη τους.
Γι' αυτό πιστεύουμε ότι η πρόταση της διδακτορικής μας διατριβής διατηρεί την αξία της.
Η κωδικοποίηση αφαιρέθηκε από τη συνοδική ημερήσια διάταξη το 1976 και σεβόμαστε τις αποφάσεις της Εκκλησίας. Οι λόγοι, όμως, που την καθιστούσαν αναγκαία εξακολουθούν να υφίστανται.
Οι Εκκλησίες μας, οι οποίες σήμερα έχουν παρουσία σε όλες τις ηπείρους, χρειάζονται περισσότερο από ποτέ μια κοινή κανονική γλώσσα.
Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, με τον Λατινικό Κώδικα του 1983 και τον Κώδικα Κανόνων των Ανατολικών Εκκλησιών του 1990, απέδειξε ότι μια εκτεταμένη και ποικιλόμορφη κανονική κληρονομιά μπορεί να συγκεντρωθεί σε ενιαίο σώμα χωρίς να προδοθεί.
Ο π. Žužek, ο οποίος αφιέρωσε δεκαοκτώ χρόνια της ζωής του στον Ανατολικό εκείνο Κώδικα, θα συμφωνούσε.
Δεν ζητούμε βιασύνη.
Ζητούμε από τους Ορθοδόξους κανονολόγους να αρχίσουν, με υπομονή και από κοινού, την επιστημονική εργασία την οποία κάποια ημέρα η Εκκλησία θα μπορέσει να αποδεχθεί συνοδικώς.
2. Το Κανονικό Δίκαιο στην υπηρεσία της χριστιανικής ενότητας: Ο νομικός οικουμενισμός
Η δεύτερη πεποίθησή μας αφορά τον διάλογο μεταξύ των Χριστιανών.
Επί μακρόν οι κανόνες θεωρούνταν τείχη, όρια που προσδιόριζαν ποιος βρίσκεται εντός και ποιος εκτός της Εκκλησίας.
Αναγνωρίζουμε ότι οι κανόνες προστατεύουν την ταυτότητα της Εκκλησίας. Ουδέποτε, όμως, αποδεχθήκαμε ότι υπάρχουν για να κρατούν τους Χριστιανούς χωρισμένους.
Στη διδακτορική μας διατριβή γράψαμε ότι το Κανονικό Δίκαιο οφείλει να διευκολύνει και όχι να παρεμποδίζει τον οικουμενικό διάλογο. Η πεποίθησή μας αυτή παραμένει αμετάβλητη.
Ο θεολογικός διάλογος μεταξύ της Καθολικής και της Ορθοδόξου Εκκλησίας το επιβεβαίωσε.
Το Κείμενο της Ραβέννας του 2007 διακήρυξε ότι η πλήρης κοινωνία προϋποθέτει «αμοιβαία αναγνώριση των κανονικών νομοθεσιών μέσα στη θεμιτή ποικιλομορφία τους».
Η εκκλησιολογία δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο δογματικών θέσεων. Βιώνεται μέσα στους θεσμούς, στις Συνόδους, στο πρωτείο και τη συνοδικότητα, στους κανόνες περί γάμου και περί της τελέσεως και αποδοχής των μυστηρίων.
Όπου οι νομοθεσίες μας διαφέρουν, ο διάλογός μας οφείλει να ασχοληθεί με τις διαφορές αυτές.
Όπου συγκλίνουν, ήδη φανερώνουν μια ενότητα βαθύτερη από όσο ίσως αντιλαμβανόμαστε.
Αυτή η θεώρηση έχει μακρά ιστορία.
Πριν από πενήντα εννέα χρόνια, σαν σήμερα, στις 28 Οκτωβρίου 1967, κατά την ολοκλήρωση της ιστορικής επισκέψεως του Οικουμενικού Πατριάρχου Αθηναγόρου στη Ρώμη, εκείνος και ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ υπέγραψαν την Κοινή Δήλωσή τους, όπως ήδη επισημάναμε στην αρχή της ομιλίας μας.
Τότε ήμασταν ένας νεαρός διάκονος στο Μόναχο, εργαζόμενος επί της κωδικοποιήσεως των κανόνων.
Οι δύο Προκαθήμενοι μίλησαν για τις Εκκλησίες τους, οι οποίες «ανακαλύπτουν εκ νέου, ολοένα και περισσότερο, η μία την άλλη ως αδελφές Εκκλησίες», και ζήτησαν «ο αληθινός διάλογος της αγάπης» να αποτελεί «τη βάση όλων των μεταξύ τους σχέσεων».
Προχώρησαν, όμως, και σε κάτι ακόμη, το οποίο ένας κανονολόγος οφείλει να προσέξει.
Δήλωσαν ότι ήταν «έτοιμοι να μελετήσουν συγκεκριμένους τρόπους επιλύσεως ποιμαντικών προβλημάτων», «ιδιαιτέρως εκείνων που συνδέονται με τους γάμους μεταξύ Καθολικών και Ορθοδόξων».
Ενθάρρυναν επίσης Καθολικούς και Ορθοδόξους επιστήμονες να συνεργάζονται «στους τομείς των ιστορικών μελετών, της μελέτης των παραδόσεων των Εκκλησιών, της πατρολογίας και της λειτουργικής».
Έτσι, σε ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της προσεγγίσεώς μας, οι κανόνες εμφανίζονται ήδη ως κοινό έργο και όχι ως διαχωριστικό τείχος.
Το ζήτημα των μικτών γάμων, το οποίο ο Παύλος ΣΤ΄ και ο Αθηναγόρας έθεσαν ενώπιόν μας, αντιμετωπίσθηκε μισόν αιώνα αργότερα από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης, η οποία το εμπιστεύθηκε στην κατ' οικονομίαν αντιμετώπιση κάθε Αυτοκεφάλου Εκκλησίας, με γνώμονα «τας αρχάς των ιερών κανόνων».
Και η επιστημονική συνεργασία, την οποία εκείνοι ευλόγησαν, είναι ακριβώς εκείνη που το Ινστιτούτο αυτό προσφέρει επί περισσότερο από έναν αιώνα.
Κατά τη σημερινή επέτειο, μέσα σε αυτόν τον οίκο, ανανεώνουμε και εμείς τη δική τους δέσμευση.
Τον Σεπτέμβριο του 2019, στο ίδιο αυτό Ινστιτούτο, κατά την πεντηκοστή επέτειο της Εταιρείας Δικαίου των Ανατολικών Εκκλησιών, μιλήσαμε για τον «νομικό οικουμενισμό» (juridical ecumenism): τη συγκριτική μελέτη και την πρακτική αξιοποίηση των κανόνων και των νομοθεσιών των Εκκλησιών στην υπηρεσία της ενότητας.
Αναφερθήκαμε στη «Διακήρυξη Αρχών του Χριστιανικού Δικαίου» (Statement of Principles of Christian Law), την οποία συνέταξαν το 2016 νομικοί και θεολόγοι από δέκα χριστιανικές παραδόσεις, ως μέσο για την κάλυψη «του ιστορικού νομικού ελλείμματος στην οικουμενική προσπάθεια».
Λίγες ημέρες αργότερα, ο Πάπας Φραγκίσκος, δεχόμενος τα μέλη της Εταιρείας, δήλωσε ότι το Κανονικό Δίκαιο «δεν αποτελεί μόνον βοήθημα για τον οικουμενικό διάλογο, αλλά και ουσιώδη διάστασή του».
Ο Πάπας της Ρώμης εξέφρασε, από την Καθέδρα του Πέτρου, όσα ένας νεαρός Ορθόδοξος διάκονος είχε γράψει σε αυτόν τον οίκο πενήντα χρόνια νωρίτερα.
Ο νομικός οικουμενισμός δεν υποκαθιστά τον διάλογο της αγάπης και τον διάλογο της αληθείας. Τους συμπληρώνει.
Τους προσφέρει συγκεκριμένο έρεισμα: την κοινή κληρονομιά των κανόνων της πρώτης χιλιετίας, τις Συνόδους που αναγνωρίζουμε από κοινού, τις αρχές που εμπνέει το ίδιο το Ευαγγέλιο.
Πέρυσι, στη Νίκαια, εορτάσαμε μαζί με τον Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ τη χιλιοστή επτακοσιοστή επέτειο της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου.
Το Σύμβολο της Πίστεώς της είναι κοινό. Ας θυμόμαστε ότι κοινοί είναι και οι κανόνες της!
Βρίσκονται στην αρχή της κοινής κανονικής μας παραδόσεως.
Και επιτρέψτε μας να μοιρασθούμε μαζί σας μια προσωπική χαρά: σήμερα, κατά θεία πρόνοια, τόσο ο Επίσκοπος της Ρώμης όσο και ο Αρχιεπίσκοπος Νέας Ρώμης–Κωνσταντινουπόλεως είναι κανονολόγοι κατά την επιστημονική τους κατάρτιση.
Ίσως αυτό να αποτελεί σημείο ότι έχει φθάσει η ώρα του νομικού οικουμενισμού.
3. Το Κανονικό Δίκαιο στην υπηρεσία του ανθρώπινου προσώπου: Ένα δίκαιο της προσωπικότητας
Η τρίτη πεποίθησή μας είναι η σημαντικότερη.
Οι κανόνες υπάρχουν για τη σωτηρία του ανθρώπινου προσώπου. Αυτός είναι ο ύψιστος σκοπός τους.
Ο τελευταίος κανόνας του Λατινικού Κώδικα το διατυπώνει στα λατινικά: salus animarum suprema lex — η σωτηρία των ψυχών είναι ο υπέρτατος νόμος.
Ο 102ος κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου το εκφράζει στα ελληνικά: εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η ποιμαντική εξουσία οφείλει να επιδιώκει «το πλανώμενον πρόβατον επαναγαγεῖν καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ ὄφεως τρωθὲν ἰάσασθαι».
Εδώ βρίσκεται το νόημα της οικονομίας, την οποία από παλαιά έχουμε χαρακτηρίσει «ουσία της Ορθοδόξου Εκκλησίας».
Η οικονομία δεν αποτελεί τέχνασμα παρακάμψεως του νόμου, ούτε απλώς χαλάρωση ενός κανόνα, όπως η λατινική dispensatio, η οποία εφαρμόζεται κατά τον ίδιο τρόπο σε όλες τις παρόμοιες περιπτώσεις.
Είναι η συνετή ποιμαντική διαχείριση, με την οποία η Εκκλησία εφαρμόζει τους κανόνες, άλλοτε με αυστηρότητα και άλλοτε με επιείκεια, «επί των ατόμων ως προσώπων, έκαστον των οποίων έχει την ιδιαιτερότητα και την ξεχωριστή αξία του ενώπιον του Θεού».
Η Εκκλησία δεν κρίνει εκ των προτέρων και γενικώς, αλλά εξετάζει κάθε περίπτωση χωριστά, «αφού για τον καθένα μας ο Υιός του Θεού σαρκώθηκε και θυσιάστηκε».
Ο αείμνηστος Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας μάς δίδαξε να μιλούμε για ένα «δίκαιο του προσώπου».
Το να είναι κανείς πρόσωπο σημαίνει ότι υπάρχει εν κοινωνία, όπως τα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος υπάρχουν εν κοινωνία, και συγχρόνως ότι είναι μοναδικός, ανεπανάληπτος και αναντικατάστατος.
Έγραψε ότι τίποτε από όσα μετατρέπουν το πρόσωπο σε μέσο για την επίτευξη ενός σκοπού δεν είναι αποδεκτό, ακόμη και εάν ο σκοπός αυτός είναι ιερός, «διότι τίποτε δεν είναι ιερότερο από το πρόσωπο».
Ένα Κανονικό Δίκαιο του προσώπου είναι, επομένως, δίκαιο που υπηρετεί την κοινωνία και σέβεται τη μοναδικότητα.
Ουδέποτε εφαρμόζεται μηχανιστικά.
Θέτει πάντοτε το ερώτημα: ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος που στέκεται ενώπιον της Εκκλησίας και τι είναι εκείνο που θα τον θεραπεύσει;
4. Εκεί όπου συναντώνται το δίκαιο και η θεολογία
Η τέταρτη πεποίθησή μας αφορά την ίδια τη φύση του επιστημονικού μας κλάδου.
Το Κανονικό Δίκαιο βρίσκεται στο σημείο συναντήσεως του δικαίου με τη θεολογία και οφείλει να παραμείνει εκεί.
Μεταξύ των συγχρόνων Ορθοδόξων κανονολόγων διακρίνουμε δύο πειρασμούς.
Ορισμένοι αντιμετωπίζουν τους κανόνες ως ένα λογικά συγκροτημένο σύστημα νομικών διατάξεων, κατά το πρότυπο ενός σύγχρονου αστικού κώδικα, αποκομμένο από τη θεολογία.
Αυτό οδηγεί στον νομικισμό, ο οποίος τοποθετεί τον νόμο υπεράνω του προσώπου και της κοινότητας.
Άλλοι βλέπουν στους κανόνες μόνον σύμβολα πνευματικών πραγματικοτήτων, σαν να μην είχε θέση το δίκαιο μέσα στην Εκκλησία της χάριτος.
Αυτό οδηγεί στον αντινομισμό, ο οποίος παραγνωρίζει ότι η Εκκλησία είναι και ορατό σώμα, με τάξη και ευθύνη.
Η παράδοσή μας, ωστόσο, καταδεικνύει ότι το δίκαιο της Εκκλησίας είναι ius divinum-humanum, θεανθρώπινο δίκαιο: ούτε απλώς ανθρώπινο δίκαιο ούτε δίκαιο αποκομμένο από την ιστορία.
Διότι, όπως γράψαμε στη διατριβή μας, η Εκκλησία «δεν είναι μόνον αόρατη, αλλά και ορατή».
Αυτή την ισορροπία τη διδαχθήκαμε για πρώτη φορά εδώ.
Ως φοιτητής μεταφράσαμε στην ελληνική γλώσσα ένα άρθρο του διακεκριμένου Ιησουίτη κανονολόγου Ladislas Örsy (1921–2025), περί Θεολογίας και Κανονικού Δικαίου, και το παραθέσαμε στη διατριβή μας.
Σύμφωνα με εκείνον, οι νόμοι της Εκκλησίας οφείλουν να είναι «συγχρόνως νόμοι του Πνεύματος του Χριστού και κοινοί νόμοι μιας ανθρώπινης κοινωνίας που επιθυμεί να ζει ειρηνικά και με τάξη».
Γι' αυτό ο κανονολόγος οφείλει να είναι συγχρόνως νομικός και θεολόγος.
Ένας κανονολόγος χωρίς θεολογία μετατρέπεται σε γραφειοκράτη.
Ένας θεολόγος χωρίς γνώση του δικαίου μετατρέπεται σε ονειροπόλο.
Η Εκκλησία έχει ανάγκη από διακόνους που γνωρίζουν ότι κάθε κανόνας αρχίζει και τελειώνει στον Θεό, όπως διδάσκει ο πρώτος κανόνας της εν Τρούλλω Συνόδου, και ότι κάθε κανόνας εφαρμόζεται σε ένα πρόσωπο το οποίο ο Θεός αγαπά.
VI. Τι σημαίνει για εμάς το Ανατολικό Ινστιτούτο
Αγαπητοί φίλοι,
Προτού ολοκληρώσουμε, επιτρέψτε μας να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα που μας έχει τεθεί πολλές φορές: τι σημαίνει το Ανατολικό Ινστιτούτο για τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο;
Πρώτον, είναι ένας οίκος επιστημονικής γνώσεως.
Επί περισσότερο από έναν αιώνα, από την ίδρυσή του το 1917, το Ινστιτούτο αυτό υπηρετεί τη χριστιανική Ανατολή με μια επιστημονική σοβαρότητα που ελάχιστα άλλα ιδρύματα μπορούν να συναγωνισθούν.
Η Σχολή Ανατολικού Κανονικού Δικαίου, η οποία ιδρύθηκε το 1971 επί Πρυτανείας του π. Žužek, παραμένει μοναδική στον κόσμο.
Εδώ οι κανόνες της κοινής μας παραδόσεως μελετώνται στις πρωτότυπες γλώσσες τους και με σεβασμό προς το πνεύμα τους.
Το λέγουμε ως Ορθόδοξος κανονολόγος: η Εκκλησία της Ρώμης προσέφερε σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο ένα μεγάλο δώρο, διατηρώντας ζωντανό αυτόν τον οίκο.
Σας ενθαρρύνουμε να συνεχίσετε το έργο σας, ιδιαιτέρως στους δύσκολους καιρούς. Και ενθαρρύνουμε τις Ορθόδοξες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες μας να αποστέλλουν εδώ τους νέους τους, όπως κάποτε ο Πατριάρχης Αθηναγόρας απέστειλε εμάς.
Δεύτερον, είναι ένας οίκος συναντήσεως.
Όταν φθάσαμε εδώ, τρεις Ορθόδοξοι φοιτητές παρακολουθούσαμε μαθήματα σε αίθουσες γεμάτες από Ανατολικούς Καθολικούς και Λατίνους κληρικούς.
Κανείς δεν μας ζήτησε να γίνουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που ήμασταν.
Οι καθηγητές μας, στην πλειονότητά τους Ιησουίτες, αγαπούσαν την Ανατολή περισσότερο από πολλούς Ανατολικούς.
Μας δίδαξαν τη δική μας παράδοση με επιμέλεια και χωρίς πολεμική διάθεση.
Εδώ μάθαμε ότι μπορεί κανείς να είναι πλήρως Ορθόδοξος και συγχρόνως φίλος.
Η εμπειρία αυτή μας προετοίμασε για κάθε διάλογο της μετέπειτα ζωής μας.
Τρίτον, και προπάντων, είναι ένας οίκος μνήμης και ευγνωμοσύνης.
Εδώ διαμορφώθηκε η σκέψη μας.
Εδώ συναντήσαμε τους διδασκάλους που επηρέασαν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε.
Εδώ, κατά τα χρόνια της Β΄ Συνόδου του Βατικανού, είδαμε με τα ίδια μας τα μάτια την απαρχή της καταλλαγής μεταξύ των αδελφών Εκκλησιών μας.
Αναχωρήσαμε έχοντας αποκτήσει διδακτορικό δίπλωμα, αλλά και έχοντας δεχθεί μια κλήση.
Μπορούμε πράγματι να πούμε ότι κάθε διακονία που προσφέραμε στην Εκκλησία στον τομέα των ιερών κανόνων είχε την αφετηρία της μέσα σε αυτούς τους τοίχους.
VII. Επίλογος: Ευχαριστία
Πριν από σχεδόν εξήντα χρόνια, ένα Σάββατο πριν από τα Χριστούγεννα, ένας νεαρός διάκονος υποστήριζε τη διδακτορική του διατριβή σε αυτόν τον οίκο, αγνοώντας πού επρόκειτο να τον οδηγήσει ο Θεός.
Ονειρευόταν μια καθηγητική έδρα στη Χάλκη.
Ο Θεός τού έδωσε, αντί γι' αυτήν, τον Θρόνο του Αγίου Ανδρέου.
Ονειρευόταν να διδάξει τους κανόνες σε λίγους φοιτητές.
Ο Θεός τού ανέθεσε τη διαφύλαξή τους για ολόκληρη την Ορθόδοξη Εκκλησία και την αξιοποίησή τους στον διάλογο με όλους τους Χριστιανούς.
Σήμερα ο ίδιος άνθρωπος επιστρέφει, μεγαλύτερος σε ηλικία και, ελπίζουμε, λίγο σοφότερος, για να πει μία λέξη:
Ευχαριστώ!
Ευχαριστούμε τον Θεό, τον χορηγό παντός αγαθού.
Ευχαριστούμε τον Πατριάρχη Αθηναγόρα, ο οποίος μας απέστειλε εδώ και ο οποίος, πριν από πενήντα εννέα χρόνια, σαν σήμερα, έθεσε την υπογραφή του δίπλα σε εκείνη του Παύλου ΣΤ΄ στην πορεία προς την καταλλαγή.
Ευχαριστούμε τον Αμίλκα Αλιβιζάτο, ο οποίος μας έδειξε τον δρόμο.
Ευχαριστούμε τον π. Ivan Žužek και όλους τους καθηγητές μας, οι οποίοι μας δίδαξαν με υπομονή.
Ευχαριστούμε τον Πάπα Φραγκίσκο, τον φίλο του οποίου τον τάφο προσκυνήσαμε σήμερα το πρωί.
Και σας ευχαριστούμε, αγαπητέ Πάτερ Πρόεδρε, αγαπητοί καθηγητές και φοιτητές, για την αλησμόνητη υποδοχή και για την έκθεση που μας ξαναχάρισε τη νεότητά μας.
Προσευχόμαστε ο Κύριος να ανοίξει σύντομα και πάλι τις θύρες της Χάλκης, ώστε οι νέοι μας να μπορούν να σπουδάζουν εκεί, όπως κάποτε σπουδάσαμε εμείς εδώ.
Προσευχόμαστε οι Ορθόδοξες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες να ανακαλύψουν εκ νέου τον κοινό θησαυρό των κανόνων τους.
Προσευχόμαστε οι δύο αδελφές Εκκλησίες μας, τις οποίες συνδέουν τόσοι κοινοί κανόνες, να αξιωθούν κάποια ημέρα να κοινωνούν και πάλι από το ένα Ποτήριο.
Και προσευχόμαστε το Ινστιτούτο αυτό να συνεχίσει να είναι ό,τι υπήρξε για εμάς: σχολή της χριστιανικής Ανατολής, τόπος συναντήσεως και οικείος οίκος.
Η χάρις και το έλεος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, πρεσβείαις της Παναγίας Θεοτόκου, της οποίας η μεγαλοπρεπής Βασιλική υψώνεται στην απέναντι πλευρά της πλατείας, είη μετά πάντων υμών.
Αμήν.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.