Μια κιβωτός της εκκλησιαστικής μνήμης της Κεφαλονιάς

Λόγος για τον ογκώδη τόμο μελετημάτων του Πρωτοπρεσβυτέρου Δρος Ιωάννη Δ. Μεσολωρά «Πτυχές Κεφαλληνιακής Εκκλησιαστικής Ιστορίας – Ιεροί Τόποι, Ιερά Πρόσωπα» 

Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Οκτακόσιες σελίδες χρειάστηκε ο Κεφαλλήν Πρωτοπρεσβύτερος Δρ Ιωάννης Δ. Μεσολωράς για να στεγάσει ένα σημαντικό μέρος της πολύχρονης έρευνάς του γύρω από την εκκλησιαστική ιστορία της ιδιαίτερης πατρίδας του. Ο τόμος, που κυκλοφόρησε το 2026 από την Ιερά Μητρόπολη Κεφαλληνίας, με τίτλο «Πτυχές Κεφαλληνιακής Εκκλησιαστικής Ιστορίας – Ιεροί Τόποι, Ιερά Πρόσωπα», φανερώνει την υπομονή ανθρώπου που επί χρόνια σκύβει πάνω από παλαιά χαρτιά, ξεφυλλίζει κώδικες, αναζητεί μια χρονολογία, συναντά ένα λησμονημένο όνομα και αισθάνεται χρέος να το επαναφέρει στην ιστορική μνήμη. Η λέξη «Πτυχές» του τίτλου είναι μάλλον σεμνή για το εύρος της εργασίας. Εδώ συγκεντρώνεται ένας ολόκληρος κόσμος της Κεφαλονιάς, κυρίως ο εκκλησιαστικός, μαζί όμως και ο κοινωνικός, ο ιστορικός, κάποτε ακόμη και ο βαθιά ανθρώπινος.

Ο συγγραφέας γνωρίζει τον τόπο για τον οποίο γράφει και, ως κληρικός ο ίδιος, γνωρίζει εκ των έσω τη ζωή της Εκκλησίας του. Αυτή η διπλή ιδιότητα έχει τη σημασία της. Στα θέματά του ο ναός είναι τόπος λατρείας και συγχρόνως ιστορικό τεκμήριο, ενώ ο ιερέας προβάλλει ως πρόσωπο μιας συγκεκριμένης εποχής και φορέας της μνήμης μιας κοινότητας. Πίσω από ένα εκκλησιαστικό έγγραφο ανακαλύπτεται συχνά μια μικρή ανθρώπινη ιστορία και πίσω από την ιστορία ενός ταπεινού εξωκλησιού ένα κομμάτι από την περιπέτεια ολόκληρου του νησιού.

Το πρώτο μεγάλο μέρος επιγράφεται «Ιεροί τόποι». Εδώ ο π. Ιωάννης μάς οδηγεί από τις ορθόδοξες και λατινικές έδρες της Κεφαλονιάς στο Μετόχι της Μονής του Αγίου Γερασίμου στον Κούταβο, στις εκκλησίες του Αργοστολίου, στη Δραπανιώτισσα, στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Γερασίμου, στην προσεισμική Αγία Τριάδα, στα Κάκκαβα, στην Παναγία την Παλαιόκτιστη, στις εκκλησίες των Κοριάνων Λειβαθούς, στην Παναγία Γραβαλιώτισσα του Πάστρα, στον Άγιο Νικόλαο Μουρδουτά στα Φωκάτα, στην Αγία Παρασκευή της Τρωιάς, στον Άγιο Σάββα, στην Παναγία Ρακαντζή και αλλού. Πρόκειται ουσιαστικά για μια περιήγηση στην εκκλησιαστική γεωγραφία της Κεφαλονιάς, όπου η κάθε στάση συνοδεύεται από τεκμήρια και ιστορικές πληροφορίες, αρκετές από τις οποίες θα παρέμεναν προσιτές μονάχα στον ειδικό ερευνητή των αρχείων.

Στην Κεφαλονιά η ιστορία των ναών συναντά αναπόφευκτα την ιστορία των σεισμών. Οι σελίδες για τις εκκλησίες που γκρεμίστηκαν το 1867, καθώς και εκείνες για τους ναούς της Κάτω Παλικής, έχουν ιδιαίτερο βάρος. Για εμάς μάλιστα τους Επτανήσιους, ο σεισμός αποτελεί σκληρό συνομιλητή της ιστορίας μας. Κάποτε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα χάθηκαν όσα αιώνες δημιούργησαν. Γι’ αυτό και η αναζήτηση μιας παλιάς εκκλησίας μέσα στα αρχεία έχει πρόσθετη σημασία: ο τοίχος έπεσε, το τέμπλο χάθηκε, η καμπάνα σίγησε, όμως το έγγραφο, η παλιά καταγραφή ή η σωζόμενη μαρτυρία κρατούν ακόμη το ίχνος της παρουσίας της.

Στο δεύτερο μέρος, υπό τον τίτλο «Ιερά πρόσωπα», το ενδιαφέρον περνά κυρίως στους ανθρώπους. Συναντούμε τον Μητροπολίτη Κεφαλληνίας Ιερόθεο Βουή μέσα στη φοβερή δοκιμασία των σεισμών του 1953, τον ηγούμενο της Μονής Άτρου Ιερομόναχο Κλήμη Φωκά, τον Άγιο Παναγή Μπασιά, τον ηρωικό παπά του Κάστρου Παναγή Μαρκέτο, τον Ιερομόναχο Ιωαννίκιο Περδικάρη-Ζαφειρόπουλο και σειρά ακόμη προσώπων. Μερικά κατέχουν ήδη θέση στην ιστορική συνείδηση του τόπου, άλλα έμειναν περισσότερο στη σκιά. Η συμπερίληψή τους στον ίδιο τόμο επιτρέπει να ιδούμε την τοπική Εκκλησία μέσα από τους ανθρώπους που τη διακόνησαν σε πολύ διαφορετικές εποχές και περιστάσεις.

Εδώ συναντούμε επίσης θέματα που παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον: τις παραβάσεις ιερωμένων και λαϊκών και τις εκκλησιαστικές ποινές επί Αγγλοκρατίας, τους ιερωμένους και τις λιτανείες κατά τη χολέρα του 1850, την αναζήτηση από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος του πρόχειρου φερέτρου του Εθνομάρτυρα Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, τις επιστολές του Νικολάου Κουτούζη και του Ναδάλε Δομενεγίνη προς τον Αρχιεπίσκοπο Κεφαλληνίας και Ζακύνθου Ιωαννίκιο Άννινο, καθώς και την περίπτωση του Αγγλικανού ιερέα και καθηγητή Wayne – Γερασίμου Burke και της προσέλευσής του στην Ορθοδοξία. Μέσα από τέτοια θέματα η τοπική ιστορία συνδέεται φυσικά με την ευρύτερη επτανησιακή και ελληνική πραγματικότητα και προσφέρει υλικό ακόμη και για την κατανόηση κοινωνικών νοοτροπιών περασμένων εποχών.

Από τις μελέτες που προσωπικά με σταματούν περισσότερο είναι εκείνη για τους «Κεφαλονίτες ιερείς των νεωτέρων χρόνων που γνώρισα». Ο τίτλος από μόνος του έχει κάτι συγκινητικό. Εδώ ο ερευνητής αφήνει για λίγο τα παλαιά κατάστιχα και γίνεται ο ίδιος μάρτυρας της ιστορίας. Οι ιερείς που γνώρισε, οι φωνές που άκουσε, οι μορφές που πρόλαβε μέσα στους ναούς και στις ενορίες, περνούν πλέον στη γραπτή μνήμη. Όσα σήμερα αποτελούν προσωπική ανάμνηση, αύριο θα είναι ιστορική πηγή. Μακάρι περισσότεροι κληρικοί να καταγράφαμε εγκαίρως ανθρώπους και πράγματα που ζήσαμε, προτού η φυσική φθορά του χρόνου καταστήσει δύσκολη ή αδύνατη την ανάκλησή τους.

Αξίζει εδώ να επισημανθεί και κάτι ακόμη ως προς τον ίδιο τον τρόπο εργασίας του συγγραφέα. Ο π. Ιωάννης Μεσολωράς φαίνεται να προτιμά το συγκεκριμένο από τις μεγάλες γενικεύσεις. Τον ενδιαφέρει το τεκμήριο, το όνομα, η χρονολογία, το γεγονός, η ιστορία ενός ναού ή ενός προσώπου. Πρόκειται κατά βάση για ιστορική εργασία αρχειακού και τεκμηριωτικού χαρακτήρα, με ιδιαίτερη προσήλωση στη μικροϊστορία του τόπου. Ακριβώς όμως η συσσώρευση αυτού του επιμέρους υλικού είναι που προσδίδει στον τόμο τη χρησιμότητά του. Μέσα από πολλές μικρές ιστορίες σχηματίζεται βαθμιαία μια αρκετά ευρεία εικόνα της εκκλησιαστικής ζωής της Κεφαλονιάς και των μεταβολών της μέσα στον χρόνο.

Προς το τέλος συναντούμε το «Γεροντικό Ιερέως Ιωάννου Σταματάτου», καθώς και Κατάλογο Ιερέων της Ιεράς Μητροπόλεως Κεφαλληνίας, ενώ ακολουθεί εκτενής βιβλιογραφία. Η έκδοση, επομένως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως έργο αναφοράς από όποιον στο μέλλον ασχοληθεί συστηματικότερα με την εκκλησιαστική ιστορία του νησιού. Αρκετές από τις επιμέρους μελέτες μπορούν, άλλωστε, να αποτελέσουν αφετηρία για νέες έρευνες, καθώς το αρχειακό υλικό σχεδόν πάντοτε γεννά νέα ερωτήματα.

Ο Σεβ. Μητροπολίτης Κεφαλληνίας κ. Δημήτριος σημειώνει στον Πρόλογό του ότι ο συγγραφέας δημοσιεύει πορίσματα μακροχρόνιας έρευνας στο Αρχείο της Ιεράς Μητροπόλεως, καθώς και σε άλλα τοπικά και ιδιωτικά αρχεία. Τούτο είναι ίσως το κλειδί για την ανάγνωση ολόκληρου του τόμου. Πρόκειται για εργασία πολλών ετών, της οποίας η αξία βρίσκεται κυρίως στην αναζήτηση, συγκέντρωση και διάθεση υλικού, που σε διαφορετική περίπτωση θα παρέμενε διασκορπισμένο σε φακέλους, κώδικες και ιδιωτικές συλλογές.

Από τη γειτονική Ζάκυνθο κοιτάζουμε τέτοιες εργασίες με ιδιαίτερη ευαισθησία. Οι δύο τόποι μας έχουν αρκετές συγγένειες και αρκετές πληγές. Σεισμοί, ξένες κυριαρχίες, κοινωνικές μεταβολές, απώλειες ναών, αρχείων και έργων τέχνης μάς δίδαξαν πόσο εύκολα χάνεται η συνέχεια της ιστορικής μνήμης. Ιδίως μετά τις μεγάλες σεισμικές καταστροφές του Ιονίου, κάθε τεκμήριο που διασώζει την εικόνα ενός χαμένου ναού, το όνομα ενός λησμονημένου κληρικού ή μια εκκλησιαστική συνήθεια περασμένης εποχής αποκτά πρόσθετη σημασία. Ως Ζακύνθιος, το αισθάνομαι αυτό ίσως εντονότερα ξεφυλλίζοντας έναν τέτοιο κεφαλληνιακό τόμο.

Οι «Πτυχές Κεφαλληνιακής Εκκλησιαστικής Ιστορίας» αποτελούν, λοιπόν, κατάθεση πολυετούς μόχθου. Στις οκτακόσιες περίπου σελίδες τους συναντώνται επίσκοποι και απλοί ιερείς, μοναχοί και λαϊκοί, μεγάλοι ναοί και εκκλησίες μικρών χωριών, σεισμοί, λιτανείες, επιδημίες, επιστολές, εκκλησιαστικές ποινές, αρχειακά κατάλοιπα και προσωπικές μαρτυρίες. Όλα αυτά μαζί προσθέτουν ένα σημαντικό σώμα τεκμηρίων στη βιβλιογραφία της Κεφαλονιάς.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η ουσία της προσφοράς του π. Ιωάννη Μεσολωρά: όσα αναζήτησε επί χρόνια στα αρχεία, όσα συγκέντρωσε και όσα ο ίδιος πρόλαβε να γνωρίσει, τα παραδίδει πλέον συγκροτημένα στους επόμενους. Σε έναν τόπο όπου ο σεισμός πολλές φορές έσβησε τα υλικά ίχνη του παρελθόντος, μια τέτοια κατάθεση αποκτά από μόνη της ιδιαίτερη αξία.