Διάλεξη Ευ. Βενιζέλου: Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το πρωτείο του λόγου μέσα σε έναν εμπερίστατο κόσμο [video-photos]

Σεβασμιώτατε Μητροπολίτη Λαοδικείας κ. Θεοδώρητε, σας ευχαριστώ θερμότατα για την προσφώνηση αυτή και αποδέχομαι την υπερβολική αγάπη σας και τη γενναιοδωρία σας που οφείλεται στη μακρά και στενή σχέσης μας, γιατί μου έχετε κάνει τη δωρεά της προσωπικής επαφής μαζί σας εδώ και δεκαετίες.

Θεοφιλέστατε Επίσκοπε Ευρίπου κ. Χρυσόστομε, εκπρόσωπε του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος, που ευλογεί αυτή τη σειρά των διαλέξεων,

Σεβασμιώτατοι αρχιερείς,

Θεοφιλέστατε,

κύριε Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής,

κύρια Πρόεδρε του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας,

κυρίες και κύριοι συνάδελφοι της Θεολογικής, της Νομικής και άλλων σχολών, κυρίες και κύριοι,

είναι άκρως τιμητική η πρόκληση που μου απηύθυνε το Γραφείο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα να μιλήσω σε αυτή τη σειρά διαλέξεων. Πρώτος ομιλητής υπήρξε ο καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης πριν από μερικούς μήνες, και ως εκ τούτου, οι δικές μου σκέψεις φοβούμαι ότι θα φανούν κοινότοπες.

***

Ο τίτλος της διάλεξης μου, «Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το πρωτείο του λόγου μέσα σε έναν εμπερίστατο κόσμο»*, θα μπορούσε να κατηγορηθεί ως παιγνιώδης. Εν πάση περιπτώσει, είναι ένας τίτλος που συνδέει διάφορες αμφισημίες. Τίποτα δεν είναι απολύτως σαφές. Τίθεται, λοιπόν, ένα ερώτημα εισαγωγικό: ποια μπορεί να είναι η σχέση της αμφισημίας του τίτλου με την αποφατικότητα; Γιατί, χωρίς να αναγόμαστε στην αποφατικότητα, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε – όσο μας επιτρέπει το εργαλείο που διαθέτουμε – το φαινόμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, που διαπερνά την Ιστορία αλλά είναι, βεβαίως, Ιερός θεσμός. Υπάρχουν, λοιπόν, στον τίτλο αμφισημίες, συμπαραδηλώσεις, και υποκρύπτεται μία αποφατική προσέγγιση.

Οικουμενικό και ταπεινό, Οικουμενικό και μειονοτικό

Καταρχάς, όταν αναφέρομαι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, βεβαίως αναφέρομαι στην Αγία Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, στην πρωτόθρονη Εκκλησία της Ανατολής, στην Εκκλησία που φέρει ίσα πρωτεία τιμής με τη Ρώμη, αλλά αναφέρομαι και στο ταπεινό Φανάρι. Ο Οικουμενικός Θρόνος είναι οικουμενικός, αλλά και ταπεινός. Ο Οικουμενικός Θρόνος είναι οικουμενικός, αλλά και μειονοτικός. Έχει συνείδηση του μειονοτικού του χαρακτήρα και, ως εκ τούτου, διαφοροποιείται από όλες τις πλειονοτικές ορθόδοξες Εκκλησίες, όπως είναι και η Εκκλησία της Ελλάδος. Αλλά και άλλες Εκκλησίες, τα ονόματα των προκαθημένων των οποίων είναι εγγεγραμμένα στα Δίπτυχα. Είναι άλλο να είσαι προκαθήμενος ή πρόεδρος της Συνόδου μιας πλειονοτικής στη χώρα της Εκκλησίας και άλλο μιας μειονοτικής. Πρέπει να έχουμε συνείδηση των αριθμών. Οι ορθόδοξοι χριστιανοί αποτελούν μόλις το 4% του παγκόσμιου πληθυσμού και μόλις το 12% του χριστιανικού πληθυσμού στον κόσμο.

Όταν, λοιπόν, αναφέρομαι στο πρωτείο του Θρόνου της Κωνσταντινουπόλεως, δεν αναφέρομαι στο πρωτείο με την ιστορική ή με την εκκλησιολογική ή με την κανονολογική έννοια του όρου. Δεν αναφέρομαι σε ζητήματα όπως η σχέση πρωτείου και συνοδικότητας, ούτε στο έκκλητο, ούτε στη διαδικασία και τα κριτήρια χορήγησης αυτοκεφαλίας. Δεν αναφέρομαι, στην πραγματικότητα, ούτε καν στο πρωτείο μαρτυρίας και διακονίας γενικά, αλλά σε αυτό που προσδιορίζω ως :

Πρωτείο του λόγου, με λάμδα μικρό

Δεν αναφέρομαι στο δογματικό θεμέλιο του Λόγου που «ην εν αρχή» και, προφανώς, κατέχει το αυτονόητο πρωτείο, αλλά στο πρωτείο ενός άλλου λόγου, που δεν είναι word, δεν είναι parole –για να πάρω τις καθιερωμένες μεταφράσεις– αλλά είναι discours, είναι la primauté du discours.

Και, βεβαίως, όταν αναφέρομαι στον λόγο, αναφέρομαι στην διαρκή αναζήτηση και στον επαναπροσδιορισμό του νοήματος. Αναφέρομαι, συνεπώς, στο πρωτείο ενός λόγου εκκλησιαστικού, βεβαίως, πατριαρχικού και συνοδικού, αλλά ανθρώπινου, που καλείται όχι να αντιπαρατεθεί, αλλά να αντιπαραβληθεί με την ισχύ, που μπορεί να είναι πολιτική, οικονομική, στρατιωτική, επικοινωνιακή, μπορεί να είναι και ισχύς εκκλησιαστική άλλων δογμάτων. Όταν συγκρίνουμε το ταπεινό Φανάρι με την Αγία Έδρα, αντιλαμβανόμαστε ότι μιλάμε για διαφορετικά μεγέθη ισχύος με την κοσμική, καταρχάς, έννοια του όρου.

Επίσης αναφέρομαι και στην υποχρέωση αντιπαράθεσης ή, έστω, αντιπαραβολής με κάθε εκδοχή λόγου που εκφράζει θρησκευτικό φονταμενταλισμό, ακόμη και ορθόδοξο. Έναν φονταμενταλισμό που μπορεί να είναι εθνοφυλετικός, πολεμικός, ή έστω αυτάρεσκος επειδή είναι πλειονοτικός και ασφαλής στο περιβάλλον του. Γιατί είναι άλλο να είσαι αυτοαναφορικός και ασφαλής πολιτειακά και κοινωνικά, και άλλο να πρέπει να διεκδικείς κάθε φορά την πολιτειακή αναγνώριση. Η μαρτυρία σου να ξεκινά π.χ. από την έκδοση κρατικής πράξης που επιτρέπει τη ρασοφορία του Οικουμενικού Πατριάρχη.

Αναφέρομαι, λοιπόν, στο πρωτείο ενός λόγου που, προσέξτε, είναι λόγος μονοφωνικός ψαλτικά, αλλά πολύπλοκος από πλευράς περιεχομένου· παρ' όλα αυτά, διακριτικός και αυθεντικός, γιατί σπανίως πολλαπλασιάζεται τεχνητά με τεχνητά μέσα. Άρα αναφέρομαι σε έναν λόγο παραδοσιακό, αλλά οξυδερκή. Έναν λόγο που επιδιώκει να βρίσκεται σε διαρκή επαφή με την κοινωνική πραγματικότητα και την ανθρώπινη αγωνία. Γιατί είναι λόγος ποιμαντικός, πνευματικός, ειλικρινής, εξομολογητικός και εξομολογούμενος ταυτοχρόνως , συγχωρητικός, παρηγορητικός. Αναφέρομαι σε έναν λόγο που αναπαύει, που είναι οικονομημένος γιατί διέπεται από την αρχή της οικονομίας, που είναι διακριτικός γιατί διέπεται από τη μεγίστη αρετή της διακρίσεως, αλλά και σε ένα λόγο που είναι, μεταξύ άλλων, και λόγος επιτελεστικός. Δηλαδή, δια του λόγου πράττει. Όχι όταν είναι τελετουργικός, αλλά και όταν προσπαθεί να παρέμβει πολιτικά και κοινωνικά στον δημόσιο διάλογο.

Άρα αναφέρομαι σε έναν λόγο που συνιστά μαρτυρία, αλλά πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι πολλές φορές μαρτυρία είναι απλά και μόνο η σιωπή, που είναι πολύ πιο εύγλωττη από οποιονδήποτε πανηγυρικό και ευθύ λόγο. Και προφανώς αναφέρομαι σε έναν λόγο θεολογικό, που δεν διολισθαίνει στην αλαζονεία της θεολογικής αυθεντίας, την οποία εξ ορισμού διαθέτει ως λόγος Πατριαρχικός και Συνοδικός της πρωτοθρόνου Εκκλησίας, γιατί δεν χρειάζεται να επικαλεστεί την αυθεντία αυτή. Ούτε στην αλαζονεία της θεολογικής υπερεπεξεργασίας, η οποία πολλές φορές συσκοτίζει αντί να αποσαφηνίζει το ζητούμενο, το οποίο ούτως ή άλλως προϋποθέτει πίστη. Άρα μιλάω για έναν λόγο συμπεριληπτικό, για έναν λόγο καταλλαγής.

Για έναν λόγο Πατριαρχικό, πρωτίστως τον χαρισματικό προσωπικό λόγο του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, τα 35 αυτά χρόνια της Πατριαρχείας του, της μακράς και λαμπρής που συνιστά μια ολόκληρη εποχή για την Αγία Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία. Τα 35 αυτά χρόνια που πυκνώνουν την Ιστορία και ευχόμαστε να γίνουν πολύ περισσότερα

Λόγος προς τον εμπερίστατο κόσμο, ένα κόσμο ασύμμετρο

Πρόκειται για έναν λόγο που, κατά τα γνωστά, απευθύνεται urbi, στην Αρχιεπισκοπή της Κωνσταντινουπόλεως και τις εκασταχού επαρχίες του Οικουμενικού Θρόνου, στη διασπορά, αλλά και προς αυτήν ο λόγος είναι urbi, εντός του κλίματος του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αλλά απευθύνεται και στις άλλες ορθόδοξες Εκκλησίες, στα άλλα δόγματα και τις ομολογίες, στις άλλες θρησκείες, σε πολιτικούς θεσμούς, σε ηγέτες, απευθύνεται στις κοινωνίες των πολιτών. Απευθύνεται, δηλαδή, orbi, στην ανθρωπότητα, στη humanitas, στην οποία αναφέρθηκε ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ με την πρώτη εγκύκλιό του, τη Magnifica Humanitas.

Αυτόν τον κόσμο, λοιπόν, τον χαρακτηρίζω στον τίτλο «εμπερίστατο», ενώ εμπερίστατο είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αλλά αυτό το εμπερίστατο Οικουμενικό Πατριαρχείο μπορεί, καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον να κατανοήσει τι σημαίνει το εμπερίστατον του κόσμου σήμερα.

Άρα, αυτό το εμπερίστατο Οικουμενικό Πατριαρχείο κατανοεί με ευκολία και ταχύτητα έναν κόσμο όχι μόνο ορθόδοξο, όχι μόνο χριστιανικό, αλλά έναν κόσμο πολύπλοκο, ανασφαλή, αντιφατικό, έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις συμφερόντων, αφηγήσεων και ταυτοτήτων, έναν κόσμο πολεμικό, χομπσιανό, ενώ εμείς είμαστε αναπαυμένοι στην καντιανή αντίληψή μας για την αιώνια ειρήνη.

Θυμάμαι μια συζήτησή μου με τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο. Στα Τίρανα ένα βράδυ μου αφηγήθηκε ένα βίωμά του. Στις ιεραποστολικές δραστηριότητές του, βρέθηκε κάποια στιγμή στο Χονγκ Κονγκ και έβγαινε από το μετρό την ώρα που κλείνουν τα καταστήματα και τα γραφεία. Και έβλεπε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων να κινούνται προς διάφορες κατευθύνσεις. Και αναρωτήθηκε: «Αυτοί σε ποιον Θεό πιστεύουν; Είναι παιδιά ποιου Θεού;». Θα μου πείτε τώρα, δεν θα κάνουμε ουνιβερσαλισμό, αλλά πάντως είναι ένα εύλογο και θεμιτό ερώτημα. Ο λόγος του Πατριαρχείου απευθύνεται, λοιπόν, και σε αυτούς.

Απευθύνεται σε μια διεθνή κοινότητα αποδιοργανωμένη, με το διεθνές δίκαιο υπό γενικευμένη αμφισβήτηση και τους διεθνείς οργανισμούς ανήμπορους, με πρώτο τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και τους μηχανισμούς διεθνούς δικαιοσύνης. Δεν χρειάζεται να σας θυμίσω ότι επιβάλλονται κύματα κυρώσεων κατά των μελών του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου και ότι υπάρχουν αποφάσεις και γνωμοδοτήσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, που είναι θεμελιώδες όργανο του Καταστατικού Χάρτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, για υπαρξιακά ζητήματα, οι οποίες εκδίδονται αλλά δεν ασκούν καμία απολύτως επιρροή. Τέτοια απόφαση έχει εκδώσει το ΔΔΧ πριν από λίγους μήνες για την κλιματική κρίση και την υποχρέωση των κρατών να λάβουν μέτρα κατά την εσωτερική έννομη τάξη τους σε σχέση με την κλιματική κρίση.

Ο λόγος απευθύνεται σε έναν κόσμο που είναι κόσμος ασυμμετρίας. Δεν ισχύουν οι παλιοί συσχετισμοί, δεν ισχύουν τα παλιά σχήματα, οι παλιές τυποποιήσεις. Ο κόσμος δεν έχει σχήμα τώρα· έχει πάψει να είναι μονοπολικός, έχει πάψει να είναι μονο-πολυπολικός, δεν έχει γίνει ακόμη πολυπολικός. Άρα, αυτό το οποίο κυριαρχεί είναι σε όλα η ασυμμετρία. Οποιοσδήποτε έχει τη δυνατότητα, την κρίσιμη στιγμή, με ένα πολύ απλό και φθηνό μέσο, να επιφέρει ένα αποτέλεσμα το οποίο με τα παλιότερα, συμβατικά δεδομένα δεν θα μπορούσε ποτέ να επέλθει. Αυτό δεν ισχύει μόνο στρατιωτικά, ισχύει και επικοινωνιακά, ισχύει και αξιακά, ισχύει από κάθε άποψη.

Επίσης το Οικουμενικό Πατριαρχείο απευθύνεται, σε έναν κόσμο που δεν είναι πλέον δυτικοκεντρικός, γιατί ο δυτικοκεντρικός κόσμος έχει συνείδηση της καθ' ημάς Ανατολής, αυτής που θα ονόμαζα, με την άδειά σας, της «δυτικής Ανατολής». Γιατί χωρίς αυτήν δεν συγκροτείται η Δύση· δεν συγκροτείται ούτε η christianitas ως τέτοια, ούτε η Δύση εντέλει ως ιστορικό φαινόμενο, ως οντότητα, ως στρατηγικό υποκείμενο. Η Δύση που αναζήτησε ο Marco Rubio στην Πνύκα πριν από λίγες ημέρες. Η Πνύκα, λοιπόν, δεν του έδωσε την ευκαιρία να θυμηθεί, απευθυνόμενος όπως ο Παύλος στους Αθηναίους, ότι εδώ διατυπώθηκε ένας λόγος που έφτασε μερικούς αιώνες αργότερα να συνδέεται με την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με το Βυζάντιο, αν θέλετε να μιλήσουμε με τους όρους αυτούς, μια που φιλοξενούμαστε στο Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. Είμαι ευγνώμων στη διοίκηση και τα στελέχη του για την υποδοχή και την φιλοξενία, αλλά έχω και το προνόμιο να συνδέομαι πάρα πολύ στενά με τον χώρο αυτό, με την ολοκλήρωσή του, με την ανακαίνισή του, με την επαναλειτουργία του, με μεγάλα εκθεσιακά γεγονότα.

Άρα απευθύνεται το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε έναν κόσμο που δεν έχει πια αυτονόητα και που αγωνίζεται να διατηρήσει κεκτημένα· αλλά όταν χάνεις τα αυτονόητα, κινδυνεύουν και τα κεκτημένα.

Η προσφορά προς την Οικουμένη ενός νέου Μεγάλου Αγιασμού

Ας δούμε, λοιπόν, τα παραδείγματα αρχίζοντας από τα γνωστά. Το πρωτείο του λόγου του Οικουμενικού Πατριαρχείου αποδείχθηκε με εντυπωσιακό τρόπο εδώ και 35 χρόνια –παρακολουθώ αυτή τη δραστηριότητα από την πρώτη στιγμή, από πολύ κοντά– στο πεδίο της οικολογικής θεολογίας. Που είδε, βεβαίως, την κλιματική κρίση και διατύπωσε έναν λόγο όχι απλώς προνοητικό και διορατικό, τολμώ να πω, έναν λόγο προφητικό. Οι πρωτοβουλίες του «Πράσινου Πατριάρχη», όμως, δεν είναι μία εκδοχή οικολογικού ακτιβισμού, μεταξύ πολλών άλλων. Είναι μία σύγχρονη μορφή αδιάλειπτης προσευχής για το μέλλον του πλανήτη και της ανθρωπότητας, για το μέλλον του κόσμου και για τη διακονία του ανθρώπου ως οικονόμου της φύσης. Η πρόκληση, λοιπόν, της κλιματικής κρίσης, που μας οδηγεί πίσω στα θεμελιώδη υπαρξιακά και ανθρωπολογικά ερωτήματα, είναι προφανές ότι συνιστά προνομιακό πεδίο για τον θεολογικό λόγο, και μάλιστα τον ορθόδοξο. Περιττεύει να σας πω, ξέρετε καλύτερα από μένα, ότι δεν αρκεί η διατύπωση μιας οικολογικής θεολογίας ή μιας οικολογικά μαχητικής πολιτικής θεολογίας· το ζητούμενο είναι μία ολοκληρωμένη θεολογία που θέλει να προσφέρει στην οικουμένη ένα νέο, Μεγάλο Αγιασμό.

Το πρωτείο του λόγου τώρα, όμως, πρέπει να εστιαστεί στον τρόπο που προσλαμβάνει την πρόκληση της Τεχνητής Νοημοσύνης

Μπορεί να εξαπέστειλε τη μεγάλη του εγκύκλιο ο Πάπας και μπορεί να κάλεσε στην παρουσίαση της εγκυκλίου αυτής έναν από τους ιδρυτές και ηγέτες της Anthropic. Εκείνου του εταιρικού ομίλου που συχνά βρίσκεται σε ανοιχτή σύγκρουση με την αμερικανική διοίκηση και ιδίως με το αμερικανικό Υπουργείο Πολέμου. Μάλιστα ο επικεφαλής του θέτει τώρα, τις τελευταίες εβδομάδες, επειγόντως το ζήτημα της λήψης μέτρων, με την επιβολή κανόνων ετερόνομων, ει δυνατόν, κρατικών, ώστε να επιβραδυνθεί σκοπίμως η ανάπτυξη των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης προκειμένου να αποφύγουμε την υπαρξιακή καταστροφή, ενδεχομένως πριν το 2030,όπως είπε το στέλεχος τους που αποχώρησε πριν λίγες εβδομάδες, για να το καταγγείλει ή μάλλον για να το αναγγείλει.

Και δεν είναι τυχαίο, θα έχετε παρακολουθήσει τις εξελίξεις των τελευταίων ημερών , ότι εντέλει και ο Πρόεδρος Trump –ο οποίος δεν θέλει ετερόνομες ρυθμίσεις και προτιμά την αυτορρύθμιση – δέχθηκε να παραστεί στον Λευκό Οίκο κατά την τελετή της υπογραφής ενός μικρού κειμένου αρχών που διέπουν τη συμπεριφορά των εταιρειών αυτών, το οποίο ναι μεν είναι soft law, όπως λέμε, αλλά το παρουσίασε ο ίδιος ο Πρόεδρος Trump λέγοντας, αυτό είναι σχεδόν ένα Σύνταγμα, «like a Constitution», «a kind of constitution», το οποίο μπορεί να είναι morally binding, όπως είπε. Αλλά αυτό είναι το πρώτο βήμα για να καταστεί και νομικά επιτακτικό, ιδίως όταν ξέρουμε ότι έχουν σταλεί τα σήματα προς κάθε κατεύθυνση με ένα executive order, ένα εκτελεστικό διάταγμα του Προέδρου, που έχει πει στις Πολιτείες ότι η αρμοδιότητα για την ΤΝ είναι ομοσπονδιακή, άρα μην βιάζεστε και μην χαίρεστε με πολιτειακές ρυθμίσεις.

Επιπλέον έχει ψηφιστεί ένας νόμος (Cloud Act) από το 2018, που επιβάλλει στις εταιρείες να παραδίδουν, όποτε καλούνται από τις αρμόδιες αρχές, όλα τα δεδομένα που διαθέτουν, ακόμη και αν αυτά είναι στο cloud, όπου και αν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποθηκεύονται υλικά, διότι δεν ισχύει η αρχή της εδαφικότητας, της territoriality, ισχύει για τις αμερικανικές εταιρείες η αρχή της λεγόμενης extraterritoriality, δηλαδή όπου κι αν το έχεις, θα το φέρεις, εάν το χρειαστεί η αρμόδια αρχή.

Άρα τώρα πρέπει να τοποθετηθούμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη, ως κατάκτηση του ανθρώπινου πνεύματος και ως απειλή για την ανθρωπότητα. Αλλά αυτά τα ζητήματα της τεχνοηθικής κατά βάθος συμπλέκονται απολύτως με τα ζητήματα της βιοηθικής, γιατί όλη η βιοϊατρική έρευνα διεξάγεται πλέον μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης. Ο επικεφαλής της μιας από τις μεγάλες εταιρείες που συνέπραξαν σε αυτό το μικρό κείμενο έχει βραβευτεί με Νόμπελ Χημείας, διότι με τους μηχανισμούς της Τεχνητής Νοημοσύνης αποκρυπτογράφησε τη σύνθεση ορισμένων πρωτεϊνών.

Βεβαίως, ο ορθόδοξος λόγος δεν αντιμετωπίζει την Τεχνητή Νοημοσύνη φοβικά, λουδιστικά, αλλά με αγωνία για την διαφύλαξη της αξίας του ανθρώπινου προσώπου που πρέπει να διατηρήσει υπό τον έλεγχο του τα επιτεύγματά του.

Υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου

Συνεπώς, το πρωτείο του λόγου πρέπει να διατηρήσει την προσευχητική του νηφαλιότητα μέσα σε έναν κόσμο θρησκευτικών και εθνικιστικών φανατισμών, αναδεικνύοντας την ανάγκη της καταλλαγής. Σε αυτόν τον κόσμο, λοιπόν, που σας περιέγραψα ως ασύμμετρο, ως κόσμο διευρυνομένων ανισοτήτων και πολλαπλασιαζόμενων συγκρούσεων οικονομικών, ενεργειακών, εθνικών, θρησκευτικών, ιδεολογικών, ταυτοτικών, ο θεολογικός λόγος δεν μπορεί να διολισθήσει σε μία θεολογική πολεμολογία ή έστω σε μία εθνοφυλετική θεολογία, και μάλιστα εμπαθή, έστω στο όνομα ενός «δικαίου πολέμου», η θεωρία του οποίου στην ορθόδοξη θεολογία δεν είναι αποδεκτή .

Βεβαίως, όπως είχα την ευκαιρία να πω στη Γενική Συνέλευση των Αρχόντων του Πατριαρχείου τον Ιανουάριο, παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη, η στρατηγική του Πατριαρχείου στο πεδίο της διεθνούς πολιτικής και το κριτήριό του για την αντιμετώπιση των σημερινών γεωπολιτικών προκλήσεων περιλαμβάνεται στο κείμενο της Θείας Λειτουργίας του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, στην αρχή της, στα Ειρηνικά, στη Μεγάλη Συναπτή: όταν ο διάκονος εύχεται «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου».

Η θεολογία της ειρήνης και η θεολογία του πολέμου

Για την Ουκρανία θα αναφερθώ τελείως τηλεγραφικά σήμερα, καθώς επιφυλάσσομαι να διατυπώσω τις απόψεις μου σε ένα συνέδριο που επίκειται, επιχειρώντας να απαντήσω στο ερώτημα «εάν η λύση στο εκκλησιαστικό πρόβλημα της Ουκρανίας θα είναι μία λύση πρωτίστως πολιτική ή μία λύση πρωτίστως εκκλησιολογική». Η απάντηση είναι σχεδόν αυτονόητη, αλλά πρέπει να δούμε πώς θα προσλάβουμε εκκλησιολογικά μια πολιτική λύση.

Στην Ουκρανία το βασικό ζήτημα δεν ήταν και δεν είναι, τόσα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, η χορήγηση του Τόμου της Αυτοκεφαλίας, δηλαδή το εκκλησιολογικό ζήτημα, έστω ως ταυτοτικό, αλλά η αντίσταση στη «θεολογία του πολέμου». Σε αυτήν αντιτάσσεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο η ποιμαντική λογική της αυτοκεφαλίας, αλλά και η θεολογία της ειρήνης.

Τα χριστιανικά θεμέλια του κεκτημένου της νεωτερικότητας

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, το οποίο είναι ακόμη πιο σημαντικό: το πρωτείο του λόγου προϋποθέτει λόγο θεολογικό, ορθόδοξο, που δεν συγκρούεται με το δημοκρατικό και φιλελεύθερο κεκτημένο της Δύσης. Εκφράζει την πνευματικότητα της καθ' ημάς Ανατολής, θυμίζει στη Δύση ότι ex oriente lux, αλλά αυτή η Δύση δεν είναι η Δύση μόνο του Βορρά, είναι και η Δύση του Νότου, ευρωπαϊκού και παγκόσμιου. Άρα χρειάζεται λόγος θαρραλέος για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Λόγος θεολογικός, αλλά θύραθεν αντιληπτός. Λόγος για τα ανθρώπινα δικαιώματα που δεν δημιουργεί την εντύπωση μιας ορθοδοξίας αντίθετης, ή έστω αδιάφορης, για το κεκτημένο της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, δηλαδή μιας θεολογίας αντινεωτερικής.

Το πρωτείο μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να το κατέχει εκείνος ο λόγος που αναγνωρίζει και διεκδικεί τα χριστιανικά θεμέλια του κεκτημένου της νεωτερικότητας, τα οποία είναι εμφανή κατεξοχήν στον ευρωπαϊκό και γενικότερα στον δυτικό νομικό και πολιτικό πολιτισμό. Γιατί όλος ο νομικός πολιτισμός και οι μεγάλες θεσμικές κατακτήσεις, από την αντιπροσώπευση και τον κοινοβουλευτισμό μέχρι το κράτος δικαίου, έχουν χριστιανικές ρίζες.

Άρα, το πρωτείο του λόγου ισχύει όταν διασφαλίζει την ενότητα, αλλά και την αξιοπιστία της ορθόδοξης μαρτυρίας. Βεβαίως ο Οικουμενικός Θρόνος πρέπει να ισορροπεί και να διαλέγεται καταρχάς με τα πρεσβυγενή Πατριαρχεία, αναγόμενος την Πενταρχία, αλλά και με όλες τις αυτοκέφαλες Εκκλησίες, ανεξαρτήτως της θεμελίωσης του αυτοκεφάλου, είτε θεωρεί τον εαυτό του μητέρα Εκκλησία είτε όχι. Αλλά δεν αρκεί να το κάνει αυτό. Γνωρίζει καλύτερα παντός άλλου ότι αυτό που λέει πρέπει να είναι και πέραν του ορθόδοξου ακροατηρίου αντιληπτό.

Το πρωτείο του λόγου δεν το κατέχει μια ορθοδοξία illiberal

Όταν πήγε ο Πατριάρχης στην Οξφόρδη πριν από λίγες εβδομάδες, στις 17 Σεπτεμβρίου, και εκφώνησε δύο βαρυσήμαντες ομιλίες – μια στη Νομική Σχολή, στο Κέντρο Εκκλησιαστικού και Κανονικού Δικαίου, για τα ανθρώπινα δικαιώματα, και μετά στην επίσημη τελετή για την έναρξη του ακαδημαϊκού έτους, τελώντας και τον αγιασμό κατά το ορθόδοξο τυπικό, διατύπωσε έναν λόγο ο οποίος ήταν υποδειγματικός για το θάρρος του από πλευράς ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κράτους δικαίου και δημοκρατίας. Γιατί το πρωτείο του λόγου το κατέχει μία θεολογία, μία ορθοδοξία η οποία είναι liberal και όχι illiberal και βεβαίως μία ορθοδοξία που αντιλαμβάνεται ότι δεν γίνονται αποδεκτά εξίσου όλα τα πολιτειακά σχήματα.

Πριν από λίγες ημέρες στο Σαντιγί, οργανώθηκε ένα σημαντικό συνέδριο για τα 10 χρόνια από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης του 2016. Εκεί ανεδείχθησαν τα οκτώ κείμενα της Συνόδου, αλλά και το κείμενο «Υπέρ της του κόσμου ζωής». Το οποίο περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο, που επιγράφεται «Η Εκκλησία στον δημόσιο χώρο. Πάσαν την ζωήν ημών Χριστώ τω Θεώ παραθώμεθα». Μας θυμίζει το κείμενο αυτό που έχει εγκριθεί από τον Πατριάρχη και περί Αυτόν Αγία και Ιερά Σύνοδο , ότι πρέπει να διαβάζουμε με πολύ μεγάλη προσοχή τα γνωστά χωρία: «Απόδοτε ουν τα Καίσαρος Καίσαρι και τα του Θεού τω Θεώ», «Πάσα ψυχή εξουσίαις υπερεχούσαις υποτασσέσθω». Μας θυμίζει πόσο μεγάλη σημασία έχει η σπάνια ευλογία που έχει η ανθρώπινη ιστορία στη συνολική της πορεία να διαθέτει το αγαθό της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αυτό εξειδικεύεται σε επόμενο κεφάλαιο, υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ορθοδοξία και ανθρώπινα δικαιώματα: Ο Θεός ο Άγιος εποίησε τον άνθρωπον κατ' εικόνα και ομοίωσιν». Όπου μας λέει ρητά ότι η γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, από κάθε άποψη ηθικής, συμφωνεί με τις θεμελιώδεις αρχές οι οποίες πρέπει να διέπουν τη χριστιανική συνείδηση.

Και ο Πατριάρχης ο ίδιος, ως Πατριάρχης, ως κανονολόγος, ως οικουμενικός διανοούμενος που έχει πανοπτική επαφή με τη διεθνή πραγματικότητα, είπε στην Οξφόρδη στις 17 Σεπτεμβρίου, ότι κατά τη δική του αντίληψη τα ατομικά δικαιώματα δεν είναι δικαιώματα ατομικιστικά, διότι χωρίς τα ατομικά δικαιώματα δεν υπάρχει αδελφότητα και αλληλεγγύη, δεν υπάρχει στην πραγματικότητα κοινωνία, δεν υπάρχει πρόσωπο, δεν συγκροτείται η θεολογία του προσώπου και το law of personhood που αναλύει ο Ιωάννης Ζηζιούλας στο έργο του. Διότι, βεβαίως, δεν συγκροτείται η αναγκαία σχέση, δεν συγκροτείται το σώμα, δεν συγκροτείται το corpus mysticum, το οποίο είναι το ίδιο με το corpus politicum της δημοκρατικής πολιτείας.

Στην Οξφόρδη, διατυπώθηκε αυτός ο λόγος που αντικρούει την αντίληψη ότι το μέγα δικαίωμα, το πρώτιστο δικαίωμα είναι το δικαίωμα της εκκοπής εκ του ιδίου θελήματος –που είναι μία μοναστική αρετή αλλά δεν είναι η αρετή της ζωής εν κοινωνία.

Την ίδια περίοδο ο Πάπας Λέων επισκέφτηκε τη Γαλλία. Τη Γαλλία της laïcité, της Γαλλικής Επανάστασης, του δεϊσμού. Στη Γαλλία, λοιπόν, λειτούργησε στην Place de la Concorde, με το μεγαλύτερο ίσως εκκλησίασμα που έχει ποτέ συγκεντρωθεί για να παρακολουθήσει τη Θεία Λειτουργία! Διάβασα ότι 4.000 ιερείς ανέλαβαν το έργο της μετάληψης. Πνευματικοί στα πεζοδρόμια του Σανζ Ελιζέ εξομολογούσαν εν μέση αγορά και εμφανώς. Πού τώρα; Στη Γαλλία, προεκλογικά. Στη Γαλλία που διχάζεται ανάμεσα σε μία εκδοχή της άκρας δεξιάς και μία εκδοχή της άκρας αριστεράς. Στη Γαλλία, όμως, που παρ' όλα αυτά είναι αυτό που λένε αρκετοί Γάλλοι ιστορικοί, la fille aînée de l'Église catholique.

Άρα, έχει πολύ μεγάλη σημασία και η Ορθοδοξία να μπορεί να διατυπώσει έναν λόγο που, ναι, δεν θα συγκεντρώσει 700.000 στην Place de la Concorde, αλλά θα συγκεντρώσει την προσοχή. Και συγκεντρώνοντας την προσοχή και την αξιοπιστία, καθίσταται ο λόγος του Οικουμενικού Πατριαρχείου αναγκαίος για τη συγκρότηση της Χριστιανοσύνης. Αυτό έχει μεγάλη σημασία για όλες τις πρωτοβουλίες. Τώρα μετά τη Νίκαια –που ήταν μία ιστορική πρωτοβουλία–, έχουμε την πρωτοβουλία για τον κοινό εορτασμό του Πάσχα με βάση το ορθόδοξο Πασχάλιο, όπως έχει αποσαφηνιστεί.

Και βεβαίως περιττεύει να αναφερθώ στην καθηλωτική πατριαρχική μαρτυρία στα μεγάλα πολιτικά fora: στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, γιατί το Πατριαρχείο επιβάλλει την ιδιότητά του ως νομικό πρόσωπο διεθνούς δημοσίου δικαίου.

Άρα, το πρωτείο του λόγου είναι πρωτείο ενότητας, ειρήνης, ευθύνης για την κτίση. Αυτός μπορεί να είναι και λόγος, όπως είπα, της σιωπής, της υπομονής και της εγκαρτέρησης, αλλά όχι της παραίτησης και της ηττοπάθειας. Είναι λόγος ανοχής και ανεκτικότητας, ελπίδας. Ο Πάπας Φραγκίσκος είχε τιτλοφορήσει την αυτοβιογραφία του, «Ελπίδα»· και είχα την ευκαιρία, παρουσιάζοντάς την εδώ στο Auditorium της Αρχιεπισκοπής των εν Αθήναις Καθολικών, να παρατηρήσω ότι ίσως θα έπρεπε να την είχε τιτλοφορήσει «Ανάσταση» και όχι «Ελπίδα».

Αναφερόμαστε συνεπώς σε ένα λόγο ήθους, εκκλησιαστικού και πνευματικού, ήθους όμως και όχι ηθικολογίας.

Το πρωτείο του λόγου και η κρίση του δυτικού παραδείγματος

Με τον τρόπο αυτό, μπορούμε να δώσουμε απάντηση στη μεγάλη ανησυχία όλων μας –και των Ευρωπαίων, και των Αμερικανών, και των Καναδών, και των Νεοζηλανδών, και των Αυστραλών - στην ανησυχία όλου του δυτικού κόσμου– για τη μεγάλη κρίση του δυτικού παραδείγματος. Και πάλι μπορεί η Δύση, που βρίσκεται σε κρίση υπαρξιακή, στρατηγική, να βρει το φως εξ ανατολών. Η κρίση της είναι κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας, είναι κρίση του κοινωνικού συμβολαίου, δηλαδή είναι κρίση γύρω από την έννοια της προόδου και γύρω από τις εγγυήσεις της αξιοπρεπούς διαβίωσης, και άρα κρίση συμπεριληπτικότητας κοινωνικής, κρίση συνοχής των κοινωνιών. Είναι κρίση της ανθρώπινης κατάστασης, όπως θα έλεγε η Arendt. Και όταν λέω της ανθρώπινης κατάστασης, εννοώ στον πυρήνα της, γιατί η κλιματική κρίση και η κρίση η επιστημολογική λόγω Τεχνητής Νοημοσύνης θέτει υπό αμφισβήτηση την ανθρώπινη κατάσταση, θέτει ζήτημα μεταανθρωπισμού δηλαδή. Είναι καταρχάς κρίση του δυτικού συστήματος ασφάλειας –κάτι που το Πατριαρχείο, το εμπερίστατο, το γνωρίζει πάρα πολύ καλά.

Άρα, πρέπει να δούμε πώς αυτό μετασχηματίζεται και σε κρίση διανοητική, γιατί η κρίση δεν είναι κάτι που συμβαίνει στα πράγματα, τα πράγματα κινούνται. Είναι κάτι που συμβαίνει σε εμάς, είναι η αδυναμία να κατανοήσουμε αυτό που συμβαίνει στα πράγματα. Γι' αυτό και έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία το πρωτείο του λόγου. -

*Απομαγνητοφώνηση ομότιτλης διάλεξης στο πλαίσιο της σειράς ακαδημαϊκών διαλέξεων που οργανώνει το Γραφείο Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα. Δευτέρα, 12 Οκτωβρίου 2026, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών.

Προσφώνησε ο σεβ. Μητροπολίτης Λαοδικείας κ. Θεοδώρητος, Διευθυντής του Γραφείου Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα. Αντιφώνησε ο θεοφ. Επίσκοπος Ανδίδων κ. Ισίδωρος (Κάτσος), επίκ. καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ. Τη συζήτηση που ακολούθησε συντόνισε ο κ. Στ. Γιαγκάζογλου, αναπλ. καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ.