Συνωμοσία τοῦ ψεύδους μέ προσωπεῖο ἐπιστήμης

Πρωτοπρεσβύτερου π. Θωμᾶ Βαμβίνη

Ἡ διάκριση τῆς ἐπιστήμης ἀπὸ τὴν ψευδοεπιστήμη δὲν εἶναι ἕνα θεωρητικὸ πρόβλημα τῆς ἐπιστημολογίας, δηλαδὴ τοῦ κλάδου τῆς φιλοσοφίας ποὺ μελετᾶ τὴν φύση, τὶς πηγές, τὰ ὅρια καὶ τὴν ἐγκυρότητα τῆς ἐπιστημονικῆς γνώσης. Εἶναι ἕνα πρακτικὸ πρόβλημα, μέσα στὴν καθημερινότητά μας, τὸ ὁποῖο ἄν δέν λυθῆ ὄχι ἁπλά ἀπειλεῖ, ἀλλὰ καὶ κάποιες φορές καταστρέφει τὴν σωματικὴ καὶ τὴν ψυχικὴ ὑγεία ὁρισμένων εὔπιστων ἀνθρώπων. 

Αὐτὸ τὸ γνωρίσαμε τὸν τελευταῖο καιρὸ ἀπὸ τὴν δημοσιογραφικὴ παρουσίαση διαφόρων πτυχῶν τῆς ὑπόθεσης τοῦ θανάτου γνωστοῦ τραγουδιστῆ, κατὰ τὴν διάρκεια μιᾶς θεραπευτικῆς πράξης, σὲ ἰατρεῖο πού δὲν ἦταν πιστοποιημένο γιὰ τὴν πράξη αὐτή.  Σέ ἕνα γενικότερο πλαίσιο ἡ ψευδοεπιστήμη ἔχει ἁπτές συνέπειες στήν σωματική ὑγεία, μή αἰσθητές ἀμέσως στήν ψυχική ὑγεία καί τήν κοινωνική συμπεριφορά, ἀλλά καί στήν ὁμαλότητα τῆς πνευματικῆς ζωῆς, στήν ἁπλότητα καί καθαρότητα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου· ἀλλοιώνεται τό ἐκκλησιαστικό φρόνημα, ὅταν ἡ ἀλήθεια τῆς πίστης συγχέται μέ ἐπιστημονικοφανεῖς φαντασίες, πού προβάλλονται μέ κύρος ἀποκαλυπτικό, μεταφυσικό. Γι’ αὐτό εἶναι ἀναγκαῖο καί γιά τό πεδίο τῆς πνευματικῆς ζωῆς νά ἔχη ξεκαθαρισμένα κανείς στό μυαλό του τά ὅρια τῆς ἀνθρώπινης ἐπιστήμης, ἀλλά καί κάποια κριτήρια γιά νά τήν διακρίνη ἀπό τήν ψευδοεπιστήμη.

Εἶναι περιττό νά ἐπισημανθῆ ὅτι ἀγωγός διάδοσης τῆς ψευδοεπιστήμης εἶναι κυρίως τό Διαδίκτυο, ὁ πληθωρικός διαδικτυακός λόγος, ὁ ὁποῖος σέ πολλές περιπτώσεις εἶναι μᾶλλον πληθωριστικός καί ὄχι πληθωρικός. Ὁ πληθωρικός λόγος μπορεῖ νά ἔχη καί θετική σημασία, νά σημαίνη τόν πλούσιο σέ ἐκφραστικά μέσα, τόν σαφῆ μέ ἀποδεικτική δομή λόγο, τόν θεμελιωμένο σέ ἀληθεῖς προκείμενες προτάσεις ἤ σέ ἐπαληθεύσιμα πειραματικά δεδομένα. Ὁ πληθωριστικός λόγος εἶναι ἀνάλογος μέ τά πληθωριστικά νομίσματα﮲ ἔχει μηδαμινή νοηματική ἀξία, εἶναι κενός περιεχομένου, μὲ περιττὴ πολυλογία καὶ ὑπερβολή, ὁ ὁποῖος στὶς πιὸ ἐπικίνδυνες περιπτώσεις φθείρει τὶς σημασίες τῶν λέξεων καὶ διαστρεβλώνει νοήματα. 

Γι’ αὐτὲς τὶς φθοροποιὲς ἐνέργειες τοῦ πληθωριστικοῦ λόγου, γιὰ τὶς περιπτώσεις μάλιστα ποὺ ἀφοροῦν ἰατρικὰ θέματα, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸ πῶς διακρίνουμε τὴν ἐπιστήμη ἀπὸ τὴν ψευδοεπιστήμη εἶναι σημαντικὰ ὅσα δήλωσε ὁ Τζόναθαν Τζέρι, βιοχημικὸς μὲ μεταπτυχιακὲς σπουδὲς στὴ Μοριακὴ Βιολογία καὶ εἰδικὸς στὴν ἐπικοινωνία τῆς ἐπιστήμης στὸ δημόσιο Πανεπιστήμιο McGill στὸ Μόντρεαλ, σὲ συνέντευξή του στὴν Σοφία Χρήστου, πού δημοσιεύθηκε στὴν ἐφημερίδα Καθημερινὴ (24.09.2026).  Ἐπισημαίνει κατ’ ἀρχὴν ὅτι οἱ ἐρευνητὲς ποὺ ἀσχολοῦνται μὲ τὴν ἰατρικὴ τονίζουν ὅτι ἡ ψευδοεπιστήμη δὲν εἶναι πάντα εὔκολο νὰ ἀναγνωριστῆ, κυρίως διότι μπορεῖ νὰ χρησιμοποιῆ ἐπιστημονικοὺς ὅρους, νὰ παραπέμπη σὲ ἔρευνες, τὶς ὁποῖες ἕνας μὴ εἰδικὸς δὲν μπορεῖ νὰ ἐλέγξη καὶ νὰ κατανοήση τὰ ἀποτελέσματά τους, ἐνῶ οἱ «πρεσβευτές» της μποροῦν νὰ συμμετέχουν σὲ συνέδρια καὶ νὰ κάνουν κατάχρηση τῆς ἰατρικῆς γλώσσας. 

Ὁ ἴδιος μάλιστα μὲ ἀφορμὴ τὴν περίπτωση μιᾶς Καναδῆς πολιτικοῦ ποὺ χρησιμοποιοῦσε τὸν τίτλο τῆς γιατροῦ, ἔχοντας ἀποφοιτήσει ἀπὸ Πανεπιστήμιο τῆς Χονολουλοῦ, «εἶχε γράψει ἀναλυτικὸ ἄρθρο γιὰ τὸ ἐν λόγῳ ἵδρυμα, τοὺς τίτλους ποὺ ἀπονέμει καὶ τὴ σύνδεσή του μὲ ἀντιλήψεις ποὺ ἐπιχειροῦν νὰ μεταφέρουν ἔννοιες τῆς κβαντικῆς φυσικῆς στὸν χῶρο τῆς ὑγείας. Ὅπως σημείωνε, «τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ἡ ἴδια ἡ κβαντικὴ φυσικὴ, ἀλλὰ ἡ αὐθαίρετη μεταφορὰ πραγματικῶν ἐπιστημονικῶν ἐννοιῶν σὲ μὴ τεκμηριωμένες πρακτικές, ὥστε αὐτὲς νὰ ἀποκτήσουν ἐπιστημονικὸ κῦρος». 

Εἶναι πολὺ δύσκολο σὲ ἕναν μὴ εἰδικὸ νὰ καταλάβη ποιά πρακτικὴ εἶναι μὴ τεκμηριωμένη, στὴν περίπτωση πού τῆς ἔχει δοθῆ ψευδὴς εἰκόνα ἐπιστημονικῆς μεθόδου. Πῶς μπορεῖ κανεὶς νὰ ὑποψιαστῆ ὅτι πίσω ἀπὸ τέτοια ἀληθοφανῆ εἰκόνα κρύβεται μιὰ ἀπάτη, ἕνα ψεῦδος; Ὁ Τζόναθαν Τζέρι ἀναφέρει ὁρισμένα σημάδια ποὺ θὰ πρέπει νὰ μᾶς κάνουν ἐπιφυλακτικούς. Μᾶς λέει ὅτι τὰ βασικότερα εἶναι: ἡ ἔντονη ἐξάρτηση μιᾶς ἀποκαλούμενης "θεραπείας" ἀπὸ συμπληρώματα διατροφῆς, ὅταν ἡ διαφήμιση μιᾶς θεραπείας δίνη ἔμφαση σὲ προσωπικὲς μαρτυρίες καὶ κυρίως, ὅταν γίνεται χρήση ἀόριστων ἰσχυρισμῶν, ὅπως ὅτι μιὰ θεραπεία βοηθᾶ τὸ σῶμα νὰ αὐτοθεραπευθῆ, ἐξηγεῖ ὁ ἴδιος προσθέτοντας πὼς πρέπει ἐπίσης νὰ εἴμαστε ἐπιφυλακτικοὶ ἀπέναντι στὴν ἰδέα ὅτι κάτι εἶναι καλὸ ἐπειδὴ εἶναι «φυσικό». 

Ἕνα ἀκόμη χαρακτηριστικὸ τῆς ψευδοεπιστήμης εἶναι ἡ ὑπεραπλούστευση τῆς βιολογίας. «Γιὰ παράδειγμα, ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ὑπάρχει μία αἰτία γιὰ ὅλες τὶς ἀσθένειες καὶ μία θεραπεία γιὰ τὰ πάντα, εἶναι λάθος, διότι ἡ πραγματικὴ ἰατρικὴ εἶναι περίπλοκη. Ἂν κάτι ἀρχίζει νὰ ἀκούγεται ὑπερβολικὰ καλὸ γιὰ νὰ εἶναι ἀληθινό, πιθανότατα εἶναι παραπλανητικό».  Γιὰ τὴν σύγχυση πού ἐπικρατεῖ σὲ πολὺ κόσμο σημειώνει ὅτι σήμερα πραγματοποιοῦνται συνέδρια ποὺ προωθοῦν ψευδοεπιστημονικὰ θέματα, ὥστε ἡ ψευδοεπιστήμη νὰ μοιάζη κάποιες φορὲς πιὸ νόμιμη καὶ ἀξιόπιστη ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη «γι’ αὐτὸ χρειάζεται κανεὶς νὰ διαθέτει ἀρκετὲς γνώσεις γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ ἀξιολογήσει τὴν ἐγκυρότητα ἑνὸς ἰσχυρισμοῦ ὑγείας ποὺ συναντᾶ στὸ Διαδίκτυο». 

Χρειάζονται ἰδιαίτερη προσοχὴ ἐπίσης ὅσα λέει γιὰ τὶς προσωπικὲς μαρτυρίες. Ἡ προσωπικὴ ἐμπειρία δὲν μπορεῖ ἀπὸ μόνη της νὰ δείξη ὅτι μιὰ συγκεκριμένη θεραπεία ἔφερε τὴ βελτίωση τῆς ὑγείας. Χρειάζονται «κλινικὲς μελέτες, γιὰ νὰ εἶναι ἐπιστημονικὰ τεκμηριωμένος ὁ τρόπος λειτουργίας μιᾶς θεραπείας». Στὶς προσωπικὲς μαρτυρίες ὅμως λειτουργεῖ ὁ ἀνθρώπινος ψυχικὸς παράγοντας. Τὰ ἐπιστημονικὰ δεδομένα δὲν ἔχουν τὴν ἑλκυστικότητα «μιᾶς καλῆς προσωπικῆς ἱστορίας καὶ γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ὁ κόσμος ξεγελιέται». Μιὰ ἱστορία, ἂν ἔχη καλὸ τέλος, εἶναι ἑλκυστικὴ καὶ γι’ αὐτὸ εὔκολα μπορεῖ νὰ λειτουργήση παραπλανητικά. 

Ταυτόχρονα, ἡ ψευδοεπιστήμη συχνὰ συμμαχεῖ μὲ τὴ συνωμοσιολογία, καθὼς καὶ μὲ περίεργες μορφὲς θρησκευτικότητας, οἱ ὁποῖες στὶς μέρες μας ἔχουν συνήθως ἀφετηρία ἀκραῖες προτεσταντικὲς ὁμάδες τῆς Ἀμερικῆς, οἱ ὁποῖες δὲν στηρίζονται μόνον στὴν Ἁγία Γραφή, ἀλλὰ κάποιες ἀπὸ αὐτὲς ἁπλώνουν ρίζες καὶ τρέφονται ἀπὸ ἐξωχριστιανικές, πνευματιστικὲς καὶ ἄλλες παρεμφερεῖς «δεξαμενὲς σκέψης».  Αὐτά πού σημειώσαμε ἀπὸ τὴν συνέντευξη τοῦ Τζόναθαν Τζέρι δὲν σημαίνουν ὅτι κάθε κριτικὴ πρὸς τὴν ἐπιστήμη εἶναι συνωμοσιολογία, οὔτε ὅτι γενικὰ ἡ ἐπιστήμη εἶναι ἀλάνθαστη.  Ἡ ἐπιστήμη εἶναι ὀργανωμένος τρόπος παραγωγῆς ἀξιόπιστης γνώσης γιὰ τὸν φυσικὸ κόσμο. Καὶ εἶναι ἀξιόπιστη μιὰ γνώση, ὅταν μπορεῖ νὰ ἐλεγχθῆ. Οἱ ἐπιστημονικὲς ἔρευνες δημοσιεύονται σὲ ἐπιστημονικὰ περιοδικά. Πρὶν ἀπὸ τὴν δημοσίευση ἐλέγχονται ἀπὸ ἐπιτροπὴ εἰδικῶν καὶ μὲ τὴν δημοσίευση ἐκτίθενται στὸν ἔλεγχο, τὴν ἐπαλήθευση, τὴν διάψευση ἢ τὴν διορθωτικὴ κριτικὴ ἀπὸ τὴν παγκόσμια κοινότητα τῶν εἰδικῶν ἐπιστημόνων. Δὲν ἀποτελοῦν μιὰ ἀπόκρυφη γνώση, τὴν ὁποία κατέχουν κάποιοι. 

Ἡ ἀξιολόγηση, βέβαια, ἀπὸ ὁμοτίμους ἐρευνητὲς δὲν ἐξασφαλίζει τὸ ἀλάθητο μιᾶς ἔρευνας, ἀλλὰ λειτουργεῖ ὡς φίλτρο σφαλμάτων. Παράλληλα, ἡ ἐπιστήμη ἐκφράζει βαθμοὺς ἀβεβαιότητας: μιλᾶ γιὰ πιθανότητες, ὅρια, περιθώρια λάθους καὶ ἐπίπεδα τεκμηρίωσης. Ἡ ἀλλαγὴ μιᾶς ἐπιστημονικῆς θέσης, ὅταν προκύπτουν νέα στοιχεῖα, δὲν ἀποτελεῖ ἀδυναμία. Εἶναι ἐξέλιξη, προώθηση σὲ πληρέστερη γνώση.  Ἡ ψευδοεπιστήμη μιμεῖται τὸ κύρος τῆς ἐπιστήμης χωρὶς νὰ ἀποδέχεται τοὺς περιορισμούς της. Συνήθως ξεκινᾶ ἀπὸ ἕνα ἐπιθυμητὸ συμπέρασμα καὶ κατόπιν ἐπιλέγει μόνο ὅσα δεδομένα τὸ ὑποστηρίζουν. Ἐπικαλεῖται μεμονωμένες ἱστορίες ἐπιτυχίας καὶ ἀγνοεῖ τὶς ἀποτυχίες. Συχνὰ συγχέει τὴν χρονικὴ διαδοχὴ μὲ τὴν αἰτιότητα: ἐπειδὴ ἕνα γεγονὸς ἀκολούθησε ἕνα ἄλλο, ὑποτίθεται ὅτι προκλήθηκε ἀπὸ αὐτό. Ἄλλο γνώρισμα εἶναι ἡ «ἀνοσία στὴ διάψευση». Κάθε ἀντίθετο στοιχεῖο ἑρμηνεύεται ὡς ἀπόδειξη ὅτι ἡ θεωρία εἶναι βαθύτερη, ὅτι οἱ ἐπικριτές της δὲν εἶναι ἕτοιμοι ἢ ἱκανοὶ νὰ τὴν καταλάβουν ἢ ὅτι κάποιοι ἰσχυροὶ πού θίγονται τὰ συμφέροντά τους ἀποκρύπτουν τὴν ἀλήθεια. 

Εἶναι γεγονὸς ὅτι ἡ πραγματικὴ ἐπιστήμη μπορεῖ νὰ περιέχη λάθη καὶ νὰ προκαλῆ συγκρούσεις συμφερόντων. Ἡ διαφορὰ βρίσκεται κυρίως στὴ συνολικὴ πρακτική. Ἡ ἐπιστημονικὴ κοινότητα διαθέτει διαδικασίες κριτικῆς, δημοσιοποίησης, ἐπανάληψης καὶ ἀναθεώρησης, ἐνῶ ἡ ψευδοεπιστήμη τείνει νὰ προστατεύη τὸν κεντρικό της ἰσχυρισμὸ ἀπὸ κάθε οὐσιαστικὸ ἔλεγχο. Γι’ αὐτὸ εἶναι πάντα χρήσιμο νὰ ρωτοῦμε: Ποιά εἶναι τὰ ποσοστὰ ἐπιτυχίας μιᾶς θεραπευτικῆς, γιὰ παράδειγμα, μεθόδου; Ἔχουν δημοσιευθῆ ἀρνητικὰ ἀποτελέσματα; Συμφωνοῦν ἀνεξάρτητες ἐρευνητικὲς ὁμάδες γιὰ τὴν ἀποτελεσματικότητά της; Τί θὰ ἔκανε τοὺς ὑποστηρικτές της νὰ ἀλλάξουν τὴν θετική τους γνώμη; Ὅσο πιὸ ἀόριστες εἶναι οἱ ἀπαντήσεις σ’ αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα, τόσο ἰσχυρότερη εἶναι ἡ ὑποψία ὅτι πρόκειται γιὰ ψευδοεπιστήμη. 

Αὐτὰ ὅλα ἀφοροῦν τὸν κόσμο τοῦ παρόντος αἰῶνος. Ἔτσι λειτουργεῖ ὁ πεπτωκὼς ἄνθρωπος, ὁ κυριαρχούμενος ἀπὸ τὴν φθορὰ καὶ τὴν θνητότητα, ὁ περιορισμένος στὸ αἰσθητὸ σύμπαν. Ἡ ἐπιστήμη του καὶ οἱ τρόποι της δὲν πρέπει νὰ συγχέονται μὲ τὴν πίστη, πού εἶναι «ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων»(Ἑβρ. 11,1). Εἶναι γνωστό, ἄλλωστε, ἀπὸ τὰ στοιχειώδη μαθήματα τῆς ὀρθόδοξης Χριστιανικῆς γνωσιολογίας, ὅτι ἄλλη εἶναι ἡ μέθοδος γνώσεως τῶν κτισμάτων καὶ ἄλλη ἡ μεθοδος γνώσεως τοῦ Θεοῦ.  Στὸν ἄνθρωπο πού ζῆ ὑποταγμένος στὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου, ἡ ἐπιστήμη μὲ τὰ κριτήριά της, βάζει φραγμοὺς στὶς ἀχαλίνωτες φαντασίες μεγαλομανῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι, ὅπως φαίνεται, δὲν διστάζουν νὰ βάλουν σὲ κίνδυνο τὶς ζωὲς ἀνθρώπων ποὺ τοὺς ἐμπιστεύονται.