Ὑπαρξιακή ἀναζήτηση καί ἀνθρώπινες σχέσεις

Μαρίας Θεοδωράτου-Μπέκου, Ψυχολόγου

Ἡ ἔμφυλη  βία καί οἱ γυναικοκτονίες  εἶναι σαφῶς ἀκραῖα ἐγκληματικά περιστατικά, ἀλλά παράλληλα ἐκφράζουν μιά βαθύτερη ὑπαρξιακή καί ψυχική ρωγμή. Δέν γεννιοῦνται μόνο ἀπό τήν πρόθεση ἐπιβολῆς, ἀλλά ἀπό τήν ἀδυναμία τοῦ ἀνθρώπου νά σταθεῖ ἀπέναντι στήν ἐλευθερία τοῦ ἄλλου χωρίς νά τήν ἑρμηνεύσει ὡς ἀπειλή.

Ὁ Irvin D. Yalom ἑρμηνεύει τέτοιες παθολογικές σχέσεις μέσα ἀπό τά θεμελιώδη ὑπαρξιακά δεδομένα: τόν θάνατο, τήν ἐλευθερία, τήν ἀπομόνωση καί τήν ἔλλειψη νοήματος. Ἡ ἔμφυλη βία, σέ αὐτή τήν ὀπτική, δέν εἶναι μόνο κοινωνική ἐκτροπή, ἀλλά ἀποτυχημένη διαχείριση τῆς ὑπαρξιακῆς μοναξιᾶς. Ὁ ἄνθρωπος ἀδυνατεῖ νά ἀντέξει ὅτι ὁ ἄλλος εἶναι ξεχωριστή, μή ἐλεγχόμενη ὕπαρξη, καί ἔτσι ἐπιχειρεῖ νά ἀκυρώσει τή διαφορά μέσω ἐλέγχου ἤ βίας. Ἡ ἀδυναμία αὐτή συνδέεται καί μέ τό ὑπαρξιακό ἄγχος πού προκύπτει, ὅταν τό ἄτομο δέν ἔχει σταθερό ἐσωτερικό νόημα καί ταυτότητα.

Ὁ Marcel πίστευε ὅτι ἡ μεγαλύτερη ψευδαίσθηση τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου εἶναι ἡ πεποίθηση ὅτι μπορεῖ νά ἐλέγξει τά πάντα

Γι' αὐτό διέκρινε τό «Ἔχειν» ἀπό τό «Εἶναι». Ὅταν ταυτίζουμε τόν ἑαυτό μας μέ ὅσα ἔχουμε — σχέσεις, ἐπιτυχίες, ρόλους, βεβαιότητες — γινόμαστε εὐάλωτοι σέ κάθε ἀπώλεια. Ὅταν ὅμως μετακινούμαστε πρός τό «Εἶναι», ἀρχίζουμε νά ἀνακαλύπτουμε κάτι βαθύτερο, ἀληθινό καί σταθερό. Ἡ ἀγάπη, ἡ ἀπώλεια καί ὁ θάνατος εἶναι μυστήρια μέσα στά ὁποῖα ζοῦμε.

Ὡς σχεσιακά ὄντα, συχνά ἐρχόμαστε ἀντιμέτωποι μέ τήν ὑπαρξιακή μοναξιά. Ὅπως ὑπογραμμίζει ὁ I. Yalom, ἀκόμα καί στήν πιό βαθειά ἀγάπη, ἕνα μέρος τοῦ ἑαυτοῦ παραμένει μόνο. Αὐτή ἡ συνειδητοποίηση δέν ὁδηγεῖ στήν παραίτηση, ἀλλά σέ μιά πιό ὥριμη σχέση: ὁ ἄλλος δέν εἶναι «δεκανίκι» ἤ στήριγμα πού ἀκυρώνει τήν αὐτονομία μας, ἀλλά μιά αὐτόνομη παρουσία.

Στήν ὁριακή δοκιμασία, ὁ V. Frankl, -ὁ ὁποῖος ἔζησε ὁ ἴδιος σέ στρατόπεδα συγκέντρωσης- διαπιστώνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά ἀντέξει τά πάντα, ἀρκεῖ νά προσδώσει νόημα στή ζωή του. Πίστευε ὅτι ἡ βαθύτερη ἀνθρώπινη ἀνάγκη εἶναι ἡ βούληση γιά νόημα.

Ὁ ἄνθρωπος δέν ἀναζητᾶ πρωτίστως τήν εὐτυχία καί τήν ἡδονή, ἀλλά  ἀναζητᾶ  νόημα τῆς ζωῆς  ὥστε νά ἀπαντήσει στό  βασικό ἐρώτημα: Γιατί ζῶ; Γιατί ἀγαπῶ;  Μόνο μέσα σέ ἕνα πλαίσιο νοήματος μποροῦμε νά διαχειριστοῦμε τίς ἀντιξοότητες τῆς ζωῆς.  Μέσα ἀπό τίς ἐπιλογές του ὁ  ἄνθρωπος καλεῖται νά ὑπερβεῖ  τόν ἑαυτό του καί νά  διαμορφώσει τό ἀξιακό του σύστημα. Σέ αὐτό τό πλαίσιο, ἡ πνευματική διάσταση τῆς ὕπαρξης λειτουργεῖ ὡς ὑπαρξιακό ἀντίβαρο. Ἡ πίστη στόν Θεό, ὄχι  ὡς ἀφηρημένη διανοητική διεργασία, ἀλλά ὡς σχέση ἐμπιστοσύνης, νοήματος καί ὑπέρβασης τοῦ ἐγωκεντρισμοῦ, μπορεῖ νά λειτουργήσει θεραπευτικά, περιορίζοντας τήν ἀνάγκη ἀπόλυτου ἐλέγχου πάνω στόν ἄλλον.

Ὡστόσο, ἡ εὐθύνη δέν εἶναι μόνο ἀτομική. Οἱ κοινωνικοί θεσμοί διαμορφώνουν τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο σχετιζόμαστε, αἰσθανόμαστε καί νοηματοδοτοῦμε τόν ἑαυτό μας καί τούς ἄλλους. Γι' αὐτό καί ἡ πρόληψη τῆς βίας δέν μπορεῖ νά μείνει σέ τυπικές πολιτικές, ἀλλά χρειάζεται νά καλλιεργηθεῖ ὡς ζωντανή ψυχοκοινωνική διεργασία στήν ἐκπαίδευση, τήν ἐργασία καί τήν κοινότητα. Χρειάζονται ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις μέ στόχο  τήν ἐπανεκμάθηση τοῦ τρόπου νά συνυπάρχουμε. Ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νά γίνει πιό ὥριμος, πιό ἀνθρώπινος, λιγότερο ἄκαμπτος καί λιγότερο μηχανιστικός· πιό ἀνοιχτός στήν πολυπλοκότητα τῆς ὕπαρξης καί πιό ἱκανός νά συναντᾶ τόν ἑαυτό του καί τούς ἄλλους μέ κατανόηση.