Ἀναστασίου Φιλιππίδη: Σκέψεις διαβάζοντας τό βιβλίο «Συνοδικά θέματα»

Κυκλοφόρησε πρόσφατα τό τελευταῖο, τό 135ο, βιβλίο τοῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου, μέ τίτλο «Συνοδικά Θέματα». Μέ 1240 σελίδες ἀποτελεῖ τό ὀγκωδέστερο βιβλίο στή μακρά συγγραφική πορεία τοῦ Σεβασμιωτάτου. Ὁ ἀναγνώστης πού τό ἀντικρύζει αἰσθάνεται δέος ἀπό τό μέγεθος καί δύσκολα θά ἀποφασίσει νά τό διαβάσει. Συνηθισμένος νά βομβαρδίζεται καθημερινά ἀπό ἑκατοντάδες ἠλεκτρονικά μηνύματα-ἐρεθίσματα-προσκλήσεις, πού ὅλα ἀπαιτοῦν λίγα λεπτά ἀπό τόν χρόνο του πρίν περάσει στό ἑπόμενο «κλίκ», πιθανόν νά τό ἀφήσει στήν ἄκρη «γιά ἀργότερα». Καί θά καταλήξει πολλαπλά χαμένος.

Διότι, ὅποιος ξεκινήσει τήν ἀνάγνωση αὐτοῦ τοῦ βιβλίου θά βρεθεῖ μπροστά σε ἕνα μοναδικό πανόραμα τῆς σύγχρονης ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας τῆς Ἑλλάδας. Ὅλα τά σημαντικά θέματα πού ἀπασχόλησαν τήν Ἐκκλησία τά τελευταῖα τριάντα χρόνια παρελαύνουν στίς σελίδες του. Ἀπό τή μάχη γιά τήν ἀναγραφή τοῦ θρησκεύματος στίς ταυτότητες (2000-2001), τήν παρ’ ὀλίγο ρήξη μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο (2003-2004), τήν πετυχημένη συμμετοχή τῆς Ἐκκλησίας στούς Ὀλυμπιακούς Ἀγῶνες τῆς Ἀθήνας (2004), τήν ἐκκλησιαστική θέση γιά τήν ὑποβοηθούμενη ἀναπαραγωγή καί τά λοιπά βιοηθικά προβλήματα, τή Σύνοδο τῆς Κρήτης (2016), τό μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν (2015-2016), τίς σχέσεις Πολιτείας-Ἐκκλησίας, ἰδιαίτερα ὡς πρός τή μισθοδοσία τοῦ κλήρου (2018), μέχρι τήν ἐκπροσώπηση τῆς Ἐκκλησίας στήν ἀρχική περίοδο τῆς πανδημίας τοῦ κορονοϊοῦ (2020), καί πολλά ἀκόμη.

Οἱ Εἰσηγήσεις καί οἱ Παρεμβάσεις τοῦ Σεβασμιωτάτου διαβάζονται μέ ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον, καθώς πολλές ἀπό αὐτές παρέμεναν ἄγνωστες στό εὐρύ κοινό καί ἡ πρόσβαση θά ἀπαιτοῦσε ἔρευνα στά Ἀρχεῖα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου – κάτι ἀνέφικτο γιά τούς περισσότερους ἀπό ἐμᾶς. Ἀκόμη, καί μόνον ἀπό αὐτήν τήν ἄποψη, τό βιβλίο προσφέρει ἀνεκτίμητη βοήθεια στούς ἐρευνητές.

Ὁ ἀναγνώστης σταδιακά συνειδητοποιεῖ τό σύνθετο παρασκήνιο καί τήν ὑπεύθυνη προσέγγιση σέ κάθε σημαντικό θέμα πού ἀπασχόλησε τήν Ἱεραρχία καί τή Διαρκῆ Ἱερά Σύνοδο. Συχνά ἐμφανίζεται μιά ὑπολανθάνουσα ἔνταση ἀνάμεσα σέ μιά μερίδα τοῦ λαοῦ πού προκρίνει τή μετωπική σύγκρουση π.χ. μέ τήν Πολιτεία ἤ μέ τό Πατριαρχεῖο καί στόν λόγο τοῦ Σεβασμιωτάτου, ὁ ὁποῖος τονίζει τόν ἑνοποιητικό ρόλο τῆς Ἐκκλησίας. Ταυτόχρονα, δέν διστάζει ὁ ἴδιος νά καταγγείλει στήν Ἱεραρχία τό ἀδιέξοδο πού δημιουργεῖ ἡ ἀνυποχώρητη στάση τῆς Πολιτείας καί ἡ ἐκ μέρους της παραπλάνηση τῆς Ἱεραρχίας σέ θέματα, ὅπως οἱ ταυτότητες ἤ τό μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν.

Γιά κάποιον ἁπλό ἀναγνώστη πού δέν εἶναι θεολόγος γίνεται φανερό ὅτι δυό θεμελιώδεις ἀρχές διατρέχουν ὅλα τά κείμενα: ἡ σέ βάθος ἔρευνα καί ἡ μετριοπαθής τελική σύνθεση. Σέ κάθε παρέμβαση εἶναι εὐδιάκριτη ἡ κοπιώδης βιβλιογραφική ἔρευνα πού ἔχει προηγηθεῖ, ὥστε νά ἀποφευχθοῦν εὔκολες κριτικές καί ἀντικρούσεις. Καί στό τέλος κάθε εἰσήγησης, προτείνεται μιά μετριοπαθής σύνθεση, ἡ ὁποία ἀποφεύγει τά ἄκρα καί ὑπενθυμίζει τή θεολογική (καί ὄχι κοσμική ἤ πολιτική) ὀπτική τῆς Ἐκκλησίας.

Ἕνα ἀπό τά πολλά παραδείγματά της σέ βάθος ἔρευνας ἀποτελοῦν οἱ Εἰσηγήσεις γιά τή μισθοδοσία τοῦ κλήρου, σέ συσχέτιση μέ τήν κατάσχεση τῆς ἐκκλησιαστικῆς περιουσίας ἀπό τό ἑλληνικό κράτος. Ἡ ἔρευνα ξεκινάει ἀπό τό 1829 γιά νά φτάσει στό παρόν. Σέ ἕνα ἄλλο παράδειγμα, ὁ ἀναγνώστης συνειδητοποιεῖ σταδιακά πόση μελέτη ἑκατοντάδων σελίδων ἀπαιτήθηκε γιά νά ἀναλυθεῖ τό νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν γιά τό μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν στίς δέκα τάξεις Δημοτικοῦ-Γυμνασίου-Λυκείου.

Ὡς πρός τή δεύτερη θεμελιώδη ἀρχή, τῆς μετριοπαθοῦς σύνθεσης, ἀξίζουν νά ἀναφερθοῦν οἱ εἰσηγήσεις γιά τή συμμετοχή τῆς Ἐκκλησίας στίς ἐκδηλώσεις γιά τήν Ὀλυμπιάδα τῆς Ἀθήνας τό 2004. Στό ἕνα ἄκρο ὑπῆρχαν Χριστιανοί πού δέν ἤθελαν τήν ἀνάμιξη τῆς Ἐκκλησίας σέ ἕνα «ἐμπορευματοποιημένο πανηγύρι ἀνταγωνισμοῦ πολυεθνικῶν ἑταιρειῶν μέσω ντοπαρισμένων ἀθλητῶν». Στό ἄλλο ἄκρο ὑπῆρχαν νεοπαγανιστές πού ἀντιδροῦσαν στήν παρουσία τῆς Ἐκκλησίας τήν ὁποία θεωροῦσαν ἐχθρική πρός τό ἀρχαιοελληνικό πνεῦμα τῶν Ἀγώνων. Ὁ Σεβασμιώτατος ἐπέλεξε νά τονίσει τήν ὑποχρέωση τῆς Ἐκκλησίας νά προσφέρει τόν θεολογικό λόγο της καί τήν ποιμαντική διακονία της σέ ὅλους τους Ὀρθοδόξους ἀθλητές-προπονητές-συνοδούς πού θά ἔρχονταν ἀπό πολλές χῶρες, καί μαζί νά παρουσιάσει τή διαχρονική συνέχεια τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος, ὅπως γονιμοποιήθηκε ἀπό τήν Ὀρθοδοξία. Ἦταν μιά ἐπιλογή πού ἐμπλούτισε τήν παρουσία τῆς Ἐκκλησίας στούς Ὀλυμπιακούς Ἀγῶνες, προσφέροντας θετική ἀντιπρόταση, πολύ πέρα ἀπό τήν ἁπλή ἀκύρωση τῶν νεοπαγανιστικῶν ἀντιδράσεων.

Τά παραδείγματα μποροῦν νά πολλαπλασιαστοῦν, ἀλλά αὐτό πού ἀξίζει νά θυμόμαστε εἶναι ὅτι στά περισσότερα θέματα πού περιλαμβάνονται στό βιβλίο ὑπῆρχε ἕνας ἔντονος ἐξω-ἐκκλησιαστικός περίγυρος ἀπό πολιτικούς ἤ δημοσιογράφους οἱ ὁποῖοι παρεξηγοῦσαν τή θέση τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ «μετριοπαθής σύνθεση» ἀκούγεται εὔηχη, ἀλλά στήν πράξη ἀποδεικνυόταν ἐξαιρετικά δύσκολη. Ἐπιπλέον, γιά τόν Σεβασμιώτατο, ἡ μετριοπάθεια δέν σήμαινε συμβιβασμό. Ἄλλωστε, ὅπως μᾶς ὑπενθυμίζει, «δέν ὑπάρχει μεσότης ἀνάμεσα στήν ἀλήθεια καί στό ψεῦδος». Ἑπομένως, χρειαζόταν μιά πολύ λεπτή ἰσορροπία μέ μεγάλη διάκριση καί μέ μόνον ἀταλάντευτο ὁδηγό τήν θεολογική ἐμπειρία τῆς Ἐκκλησίας.

Ὀλοκληρώνοντας τήν ἀνάγνωση τοῦ βιβλίου, ὁ ἀναγνώστης ἐντυπωσιάζεται ἀπό τήν αἰσιοδοξία πού διαπνέει τίς εἰσηγήσεις, ἀκόμα καί ὅταν μέ κοσμικά κριτήρια «ἡ Ἐκκλησία εἶχε ἡττηθεῖ» (π.χ. στό θέμα τῆς διαγραφῆς τοῦ θρησκεύματος ἀπό τίς ἀστυνομικές ταυτότητες). Πρόκειται γιά μιά αἰσιοδοξία πού πηγάζει ἀπό τή βεβαιότητα ὅτι ἡ Ἐκκλησία δέν εἶναι ἕνας ἀνθρώπινος ὀργανισμός, ἀλλά τό Θεανθρώπινο Σῶμα τοῦ Χριστοῦ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ ἀποτίμηση τῆς προσπάθειας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος στό θέμα τῶν ταυτοτήτων:

«Ἐπίσης, πρέπει νά παρατηρηθῆ ὅτι καμμιά προσπάθεια δέν χάνεται, ἀφοῦ ὑπάρχει ὁ ἱστορικός νόμος τῆς ἑτερογονίας τῶν σκοπῶν. Πιστεύουμε ὅτι ἡ προσπάθεια πού ἔκανε ὅλο αὐτόν τόν καιρό ἡ Ἐκκλησία μέ τήν ὑπενθύμιση τοῦ λησμονημένου καί παραθεωρημένου θεσμοῦ τοῦ Δημοψηφίσματος θά γονιμοποιήση ἄλλες πραγματικότητες. "Ἤδη ὁ σπόρος ἔπεσε πολύ βαθιά καί ἀργότερα θά καρποφορήση. Ἐνδεχομένως θά περάση χειμώνας, ἀλλά ὁ σπόρος τόν ὁποῖο ἔσπειρε ἡ Ἐκκλησια ὅλο αὐτόν τόν τελευταῖο καιρό θά ἀνθίση τήν ἄνοιξη.

Θά δοῦμε στό ἄμεσο καί προσεχές μέλλον νά ἐκλέγωνται ἀπό τόν λαό οἱ Πρόεδροι τῆς Δημοκρατίας, ἀλλά καί οἱ ἀρχηγοί τῶν κομμάτων, [σημείωση: κάτι πού δέν εἶχε συμβεῖ ποτέ ὡς τότε καί ὄντως καθιερώθηκε σέ ἐκλογές ἀρχηγῶν κομμάτων τό 2004 στό ΠΑΣΟΚ, τό 2009 στή Νέα Δημοκρατία, κλπ.] [….] Οἱ ἀγῶνες καί μάλιστα οἱ ἰδεολογικοί καί πνευματικοί ἀγῶνες, ἔχουν πάντοτε καρπούς καί ἀποτελέσματα, ἔστω καί ἄν δέν εἶναι ἄμεσα ὁρατά. Καί κάποτε σέ αὐτον τόν τόπο θά λένε ὅτι πρώτη φορά μέ τόσο ἰσχυρό λόγο ἡ Ἐκκλησία μίλησε γιά Δημοψήφισμα […] Ἐμεῖς κάναμε τό καθῆκον μας καί ἡ Ἱστορία θά κρίνη. Δέν αἰσθανόμαστε ἡττημένοι, ἀλλά ἐκφραστές τῆς ἐπιθυμίας τοῦ λαοῦ καί πρωτοπόροι μιᾶς εὐγενικῆς προσπάθειας» […]. (σελ.992)

Παρόμοια αἰσιοδοξία ἀποπνέουν ὅλες οἱ εἰσηγήσεις τοῦ Σεβασμιωτάτου στά 30 χρόνια τῆς Ἀρχιερωσύνης του, προσφέροντας μιά βαθύτατη θεολογική ἀνάλυση σέ ὅλα τά τρέχοντα ζητήματα πού ἀπασχολοῦν τήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. Μακάρι αὐτό τό βιβλίο νά διαβαστεῖ εὐρύτατα, ὥστε νά μεταδώσει τήν θεολογική προσέγγιση καί τήν ὀρθόδοξη προοπτική σέ ὅλα τά μέλη τῆς Ἐκκλησίας.