Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ
Η πορεία των σχέσεων μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Μόσχας έχει επανειλημμένα δοκιμαστεί ιστορικά, με αποκορύφωμα τις εξελίξεις των τελευταίων ετών, οι οποίες ανέδειξαν μια σύνθετη πραγματικότητα, στην οποίαν η εκκλησιαστική διπλωματία, οι θεολογικές αρχές και οι γεωπολιτικές ισορροπίες τέμνονται με ένταση και αστάθεια.
Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει, το 2018, Τόμο Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας αποτέλεσε καθοριστικό σημείο καμπής. Η Κωνσταντινούπολη θεώρησε τη χειρονομία αυτή ως επιβεβαίωση της κανονικής της ευθύνης και συνέχειας απέναντι σε Εκκλησίες που γεννήθηκαν από το ιεραποστολικό της έργο. Η Μόσχα, αντίθετα, εξέλαβε την ενέργεια αυτή ως αμφισβήτηση της δικής της εκκλησιαστικής παρουσίας και ιστορικής επιρροής.
Η διαφοροποίηση προσεγγίσεων ανάμεσα στους δύο θεσμούς δεν αφορά μόνο σε ζητήματα κανονικού δικαίου ή ιστορικής ερμηνείας. Αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίον οι δύο Εκκλησίες αντιλαμβάνονται την αποστολή τους στον σύγχρονο κόσμο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο διατηρεί έναν πνευματικό και διακονικό χαρακτήρα, εκφράζοντας τον οικουμενικό προσανατολισμό της Ορθοδοξίας, με συνεχή ενασχόληση σε διαχριστιανικά, διαθρησκειακά και περιβαλλοντικά θέματα. Αντιθέτως, το Πατριαρχείο Μόσχας διατηρεί στενή σύνδεση με την πολιτική εξουσία της Ρωσικής Ομοσπονδίας, γεγονός που επηρεάζει σημαντικά τη στάση και τις ενέργειές του στο εκκλησιαστικό πεδίο.
Το ζήτημα, λοιπόν, δεν εξαντλείται στο Ουκρανικό Αυτοκέφαλο. Αντικατοπτρίζει δύο διαφορετικές εκκλησιολογικές οπτικές και δύο πολιτισμικές προσεγγίσεις για τον ρόλο της Εκκλησίας στην κοινωνία και στον διεθνή χώρο. Η επιμονή της Μόσχας να διεκδικεί εκκλησιαστική πρωτοκαθεδρία βάσει πληθυσμιακών δεδομένων δημιουργεί εκκλησιολογικά προβλήματα, αφού η παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας έχει σαφώς κατοχυρώσει το «πρωτείον τιμής και διακονίας» στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, όχι ως εξουσιαστικό αλλά ως συντονιστικό κέντρο ενότητας.
Η ένταση μεταφέρθηκε και σε άλλες περιοχές. Η πρόσφατη πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου να δεχθεί αιτήματα από τις κυβερνήσεις και τους πιστούς των Βαλτικών Χωρών για εκκλησιαστική υπαγωγή στην Κωνσταντινούπολη αναζωπύρωσε τις κατηγορίες της Μόσχας περί «εισπήδησης». Όμως, η ιστορική μνήμη δείχνει ότι οι Εκκλησίες αυτών των χωρών είχαν ήδη αναπτύξει σχέσεις με το Φανάρι προ του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ η προσάρτηση τους από τη Σοβιετική Ένωση αποτέλεσε τον παράγοντα που ανέστειλε την αυτονομία τους.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξακολουθεί να διατηρεί σταθερό και υπεύθυνο λόγο, διατηρώντας τη μνημόνευση του Πατριάρχη Μόσχας στις λειτουργικές ακολουθίες, και επιλέγοντας να απαντά με νηφαλιότητα, θεολογική ακρίβεια και κανονική συνέπεια. Αντιθέτως, το Πατριαρχείο Μόσχας έχει διακόψει τη μνημόνευση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, καθώς και την εκκλησιαστική κοινωνία με τους προκαθημένους που αναγνώρισαν το Αυτοκέφαλο της Ουκρανίας.
Το ερώτημα για την πιθανή αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ των δύο Πατριαρχείων παραμένει ανοικτό. Δεν μπορεί να απαντηθεί απλά με όρους αισιοδοξίας ή απαισιοδοξίας. Απαιτεί ώριμη εκκλησιολογική σκέψη, συνείδηση ευθύνης και κατανόηση της ιστορικής διαδρομής της Ορθοδοξίας ως πίστης συμφιλίωσης και ενότητας, όχι ανταγωνισμού και επιβολής.
Η Εκκλησία δεν μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός ισχύος, ούτε να καθίσταται όργανο πολιτικών επιδιώξεων. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με τη σταθερή μαρτυρία του, αποτελεί σύμβολο αυτής της αρχής. Η γεφύρωση του εκκλησιαστικού χάσματος, αν πρόκειται να πραγματοποιηθεί, δεν θα έρθει με όρους επιβολής ή διαπραγμάτευσης εξουσίας, αλλά με επιστροφή στην κοινή παράδοση, στο ήθος της ταπείνωσης και στην αλήθεια του Ευαγγελίου.
Το μήνυμα του Οικουμενικού Πατριάρχη είναι σταθερό και εσωτερικά συνεπές: η Ορθοδοξία ανήκει σε όλους, αλλά δεν είναι εργαλείο κανενός. Η Μήτηρ Αγία Μεγάλη του Χριστού Κωνσταντινουπολίτις Εκκλησία, ως η «αεί εσταυρωμένη και ανισταμένη», ουδέποτε κρίνει τα εκκλησιαστικά ζητήματα με κριτήρια μικροψυχίας ή εθνοφυλετικής σκοπιμότητας. Δεν επιδιώκει την δικαίωση μες από την ισχύ, αλλά παραμένει τροφή και άρτος ζωής για τους Ορθοδόξους λαούς της Οικουμένης, τους οποίους διακονεί «ἐν ἀλαλήτοις στεναγμοῖς», με σταθερότητα, σιωπή, και αυτοπροσφορά.
Στο μέτρο που η Ρωσική Εκκλησία επιλέξει να ενταχθεί ξανά στον πανορθόδοξο συνοδικό λόγο και στον θεολογικό ρεαλισμό της Εκκλησίας της Ανατολής, οι προϋποθέσεις για αποκατάσταση υπάρχουν. Όχι βέβαια με όρους αναίρεσης της αλήθειας, αλλά με όρους συμφιλίωσης εν Χριστώ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου