Δικαιώματα μέ προϋποθέσεις

Πρωτοπρεσβύτερου π. Θωμᾶ Βαμβίνη 

Μέσα στό βιβλίο τοῦ Τριωδίου, τό ὁποῖο χρησιμοποιεῖ ἡ Ἐκκλησία μας στίς ἀκολουθίες της ἀπό τήν Κυριακή τοῦ Τελώνου καί Φαρισαίου ἕως τό Μέγα Σάββατο τό πρωί, περιέχονται θαυμάσιοι ὕμνοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς διδάσκουν ἤ ἀναζωπυρώνουν τήν πίστη τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά καί τό ταπεινό καί πράο ἦθος τοῦ ὀρθοδόξου Χριστιανοῦ. Οἱ ὕμνοι αὐτοί, χωρίς νά μιλᾶνε γιά φῶς, εἶναι γεμάτοι ἀπό τό ἀληθινό φῶς, πού φωτίζει τό ἐσωτερικό τοῦ ἀνθρώπου, τήν καρδιά καί τόν νοῦ του, μεταγγίζοντας μαζί μέ ἐλπιδοφόρα διάθεση τό πνεῦμα τῆς θεραπευτικῆς μετανοίας. Ὁ κόσμος μπορεῖ νά ζῆ συνταρακτικά γεγονότα, νά ἀναμένη ἀνατροπές καί ἀναδιατάξεις στήν μέχρι τώρα καθεστηκυῖα τάξη τοῦ κόσμου, ὅμως ἡ Ἐκκλησία προσπαθεῖ νά δημιουργῆ διαρκῶς τίς δικές της εἰρηνικές, ἐν σιγῇ, ἀνατροπές στήν πεπτωκυῖα κατάσταση τοῦ κόσμου, πυροδοτώντας σέ νωθρές καί ράθυμες ψυχές ἀναζητήσεις τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καί τοῦ ἀληθινοῦ ἀνθρώπου, ὅπως τόν ἔπλασε ὁ Θεός καί ὄχι ὅπως τόν παραμόρφωσε ἡ ἁμαρτία.

Ἡ ἀκαταστασία τοῦ κόσμου, οἱ ἐντάσεις στίς διεθνεῖς σχέσεις, ἡ παραθεώρηση κάθε νόμου (θείου ἤ ἀνθρώπινου) καί τά συμφέροντα πού κινητοποιοῦν τίς μηχανές τοῦ πολέμου, εἶναι ἀπεικονίσεις τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου πού δέν γνωρίζει τόν Θεό, πού δέν γνωρίζει καί τό νόημα τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου. Μέσα σ’ αὐτόν τόν κόσμο συνεχίζει νά ὑπάρχη ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ, τό Σῶμα τοῦ Ζῶντος Θεοῦ, ἡ ὁποία καλεῖ τούς πάντες στήν ἐπίγνωση τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὥστε νά ἐκχυθῆ σέ ὅλους ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ «ἡ ὑπερέχουσα πάντα νοῦν»(Φιλ. 4,6), ἡ ὁποία ὡς ἀκατανίκητη δύναμη τοῦ Θεοῦ, μπορεῖ νά περιφρουρήση τίς καρδιές τους ἀπό κάθε διαλυτική ταραχή καί νά προστατέψη τά ὑγιῆ νοήματα πού προσλαμβάνουν μέσα τους ἀπό τήν πίστη στόν Χριστό, ἀπό κάθε μορφῆς καταστροφικἠ ἀλλοίωση.

Γιά νά πάρουμε κάποιες ἀναπνοές ἀπό τήν ἀτμόσφαιρα τοῦ Τριωδίου, θά μελετήσουμε ἕνα τροπάριο εἰσαγωγικό στό πνεῦμα του. Στήν πύλη, λοιπόν, τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, τήν Κυριακή τῆς Τυρινῆς, στόν Ὄρθρο ψάλλεται ὁ ἀκόλουθος ὕμνος: «Νῦν ὁ καιρὸς τῶν ἀρετῶν ἐπεφάνη, καὶ ἐπὶ θύραις ὁ Κριτής, μὴ στυγνάσωμεν, ἀλλὰ δεῦτε νηστεύοντες προσάξωμεν, δάκρυα, κατάνυξιν καὶ ἐλεημοσύνην, κράζοντες· Ἡμάρτομεν, ὑπὲρ ψάμμον θαλάσσης. Ἀλλ' ἄνες πᾶσι πάντων Λυτρωτά, ἵνα καὶ σχῶμεν τὸν ἄφθαρτον στέφανον». Ὁ ὕμνος δέν ἀναφέρει πουθενά τήν λέξη φῶς, ἀλλά εἶναι γεμάτος φῶς χαροποιό, ἀλλά καί καυτερό, ἀναλόγως μέ τίς προϋποθέσεις τοῦ καθενός.

Γιά νά ἀνιχνεύσουμε φιλολογικά τό φῶς μέσα σ’ αὐτόν τόν ὕμνο, δίπλα στόν πρῶτο στίχο του, «Νῦν ὁ καιρὸς τῶν ἀρετῶν ἐπεφάνη...», θά παραθέσουμε δύο ὕμνους τῶν Θεοφανίων· τό Ἐξαποστειλάριο πού λέει: «Ἐπεφάνη ὁ Σωτήρ, ἡ χάρις ἡ ἀλήθεια, ἐν ῥείθροις τοῦ Ἰορδάνου, καὶ τοὺς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ, καθεύδοντας ἐφώτισε· καὶ γὰρ ἦλθεν ἐφάνη, τὸ φῶς τὸ ἀπρόσιτον». Καί τό Κοντάκιο, τό ὁποῖο ψάλλεται καί στόν Μεγάλο Ἁγιασμό: «Ἐπεφάνης σήμερον τῇ οἰκουμένῃ, καὶ τὸ φῶς σου Κύριε, ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς, ἐν ἐπιγνώσει ὑμνοῦντας σε. Ἦλθες ἐφάνης τὸ Φῶς τὸ ἀπρόσιτον». «Ἐπεφάνη» ὁ Χριστός καί τό φῶς Του «ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς». Ὁ Χριστός, πού «ἐπεφάνη», εἶναι τό ἀληθινό φῶς πού φωτίζει κάθε ἄνθρωπο πού ἔρχεται στόν κόσμο. Εἴμαστε εἰκόνες Του καί μέ τήν πίστη, τό Βάπτισμα, τό Χρίσμα, τήν τήρηση τῶν ἐντολῶν Του, τήν ἐκκλησιατική ζωή, θέλει νά μᾶς ὁδηγήση στήν ὁμοίωση μαζί Του, ὥστε νά εἴμαστε καθαρές καί ζωντανές εἰκόνες Του καί ὄχι νεκρές ἤ κακοποιημένες ἀπό κακή ζωή ἤ ψεύτικη πίστη.

Ὁ ὕμνος, λοιπόν, τοῦ Τριωδίου πού μελετᾶμε μᾶς λέει ὅτι πρόδρομος αὐτοῦ τοῦ φωτός τῶν Θεοφανίων, δηλαδή τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ Χριστοῦ, εἶναι ὁ καιρός τῶν ἀρετῶν, δηλαδή ἡ εὐλογημένη περίοδος τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς. Ἡ διατύπωση «Νῦν ὁ καιρὸς τῶν ἀρετῶν ἐπεφάνη», δηλώνει ὅτι ὁ καιρός τῶν ἀρετῶν ἀνέτειλε ὡς φῶς πού φωτίζει τήν ζωή μας. Εἶναι φῶς ἀληθινό, ὄχι φανταστικό, καί μᾶς ἀποκαλύπτει τήν άλήθεια τοῦ Θεοῦ, τοῦ κόσμου καί πρό πάντων τοῦ ἑαυτοῦ μας. Ἡ συνέχεια τοῦ ὕμνου μᾶς τό δείχνει αὐτό πολύ καθαρά. Ἀκοῦμε τόν ὑμνογράφο νά μᾶς λέη ἀτόφια τήν ἀλήθεια, νά μή μᾶς παρηγορεῖ μέ ψέματα, νά μή μᾶς ἀφήνει στήν αὐτονομία τῶν παθῶν μας. Μᾶς θυμίζει ὅτι ἡ χρήση τοῦ καιροῦ τῶν ἀρετῶν θά περάση ἀπό κρίση. Γιά νά ἔχουμε λοιπόν δημιουργική ἔνταση στόν πνευματικό ἀγώνα, μᾶς ἐπισημαίνει: «ἐπὶ θύραις ὁ Κριτής, μὴ στυγνάσωμεν, ἀλλὰ δεῦτε νηστεύοντες προσάξωμεν, δάκρυα, κατάνυξιν καὶ ἐλεημοσύνην, κράζοντες· Ἡμάρτομεν, ὑπὲρ ψάμμον θαλάσσης». Συνδέει ὁ ὑμνογράφος τήν ὑπόμνηση ὅτι ὁ Κριτής εἶναι στήν πόρτα μας, ὅτι εἶναι δηλαδή πολύ κοντά ὁ καιρός τῆς κρίσεως, μέ τήν προτροπή «μὴ στυγνάσωμεν», νά μή σκυθρωπάσουμε, νά μή καταθλιβοῦμε ἀπό τήν αἴσθηση ὅτι ἔρχεται ὁ Κριτής.

Μπορεῖ οἱ ἁμαρτίες μας νά ὑπερβαίνουν τούς κόκκους τῆς θαλάσσιας ἄμμου, ἔχουμε ὅμως τήν δυνατότητα τῆς εἰλικρινοῦς καυγῆς «ἡμάρτομεν». Ὅταν ἡ εἰλικρίνεια αὐτῆς τῆς μυστικῆς κραυγῆς συνδέεται μέ νηστεία, δάκρυα, κατάνυξη καί ἐλεημοσύνη, δέν ἀφήνει τόπο σέ παράλογους φόβους, δέν μᾶς ἀφήνει νά «στυγνάζομεν», νά σκυρθωπάζουμε, γιατί μᾶς δίνει ζωντανή ἐλπίδα. Ἄλλωστε, στόν καιρό τῶν ἀρετῶν, ἐμπνέεται καί κινητοποιεῖται τό αὐτεξούσιό μας στήν κατανίκηση τῆς φιλαυτίας, στήν ἀπελευθέρωση ἀπό ἐξαρτήσεις σέ πράγματα πού δέν ἔχουμε πραγματική ἀνάγκη• ἐπιπλέον μᾶς διδάσκει τήν ὀλιγάρκεια, ὁπότε ἀφήνει χῶρο μέσα μας νά μᾶς ἐπισκεφθῆ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία μεταμορφώνει τήν ἰδιοτέλειά μας σέ ἀνιδιοτελῆ ἀγάπη πρός κάθε ἄνθρωπο καί πρός ὅλη τήν κτίση. Μᾶς κάνει ἱκανούς νά γίνουμε ἐλεήμονες, καί μάλιστα κρυφοί, χωρίς κομπασμούς καί ἀπαιτήσεις εὐγνωμοσύνης ἀπό τούς δέκτες τῶν ἐλεημοσυνῶν μας.

Ὁ ὕμνος πού μελετοῦμε ἔχει μιά πολύ δυνατή κατάληξη. Ἀναμένουμε τόν Κριτή ἔχοντας πλῆθος ἁμαρτιῶν. Ὅλη, ὅμως, ἡ πολιτεία μας κατά τόν «καιρό τῶν ἀρετῶν» μᾶς δίνει τήν τόλμη νά ζητοῦμε ἀπό τόν Κριτή τά μέγιστα ἀγαθά, καί μάλιστα ὄχι μόνο γιά ἐμᾶς, ἀλλά γιά ὅλον τόν κόσμο. Λέμε στόν δίκαιο Κριτή, πού εἴμαστε βέβαιοι ὅτι μᾶς ἀγαπᾶ καί θέλει τήν σωτηρία μας: «...Ἡμάρτομεν, ὑπὲρ ψάμμον θαλάσσης. Ἀλλ' ἄνες πᾶσι πάντων Λυτρωτά, ἵνα καὶ σχῶμεν τὸν ἄφθαρτον στέφανον». Ζητᾶμε νά μᾶς σηκώση ὅλους ἀπό τήν κατάσταση τῆς πτώσεως στήν ὁποία βρισκόμαστε. Εἶναι λυτρωτής ὅλων. Δέν κάνει διακρίσεις. Ὅποιος τοῦ ἀνοίγει μέ πίστη τήν ψυχή του τόν ἐπισκέπτεται καί τόν ἀνορθώνει. Θέλει μόνο τήν δική μας καλή προαίρεση. Δέν παραβιάζει τό αὐτεξούσιό μας. Ὅταν κατανοήσουμε τί Θεός εἶναι καί ὅταν ἀγαπήσουμε αὐτό πού Ἐκεῖνος εἶναι, Θεός παντέλειος καί ἀπερινόητος, ἀλλά καί πλήρης ἄνθρωπος, «πρᾶος καί ταπεινός τῇ καρδίᾳ», τότε εὐλαβῶς ἐκφράζουμε καί ἀπαιτήσεις. Τοῦ ζητοῦμε πράγματα πού ὑπερβαίνουν τήν φύση μας καί πράγματα πού δέν τά ἀξίζουμε, ἀλλά Ἐκεῖνος γι’ αὐτά μᾶς ἔπλασε καί μετά τήν προπατορική ἀποστασία μας, γιά νά μᾶς τά δωρίση, σταυρώθηκε, κι ἀκόμη, γιά νά μᾶς ἑλκύση στήν ἐπιθυμία τους, ἄφησε πάνω στό ἀναστημένο Σῶμα Του τίς πληγές τῶν καρφιῶν. Ἔχοντας αὐτά ὑπόψη μας μποροῦμε, παρά τό πλῆθος τῶν ἁμαρτιῶν μας, νά τοῦ ζητοῦμε νά μᾶς δώση «τὸν ἄφθαρτον στέφανον»· τήν κάθαρση, τόν φωτισμό καί τόν δοξασμό, δηλαδή τήν μετοχή στήν δόξα Του.

Ὁ Θεός μᾶς ἔδωσε πολλά «δικαιώματα». Βέβαια, στόν καιρό μας, πού δέν μποροῦμε, γιά τούς πολλούς, νά τόν χαρακτηρίσουμε ὡς «καιρό ἀρετῶν», τά «δικαιώματα» ἔχουν ἀποδεσμευθῆ ἀπό τίς προϋποθέσεις τους. Ὁ ἐργαζόμενος δικαιοῦται τόν μισθό του, τόν ὁποῖο ὑποχρεοῦται ὁ ἐργοδότης του νά τοῦ τόν δώση. Ὅμως, στίς μέρες μας ἐπεκράτησε ἕνας «δικαιωματισμός», δηλαδή μιά ἀπαίτηση δικαιωμάτων μὲ ὑπερβολική, σχεδὸν ἐμμονικὴ ἑστίαση, στὰ ἀτομικὰ δικαιώματα, συχνὰ εἰς βάρος τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου, τῆς φύσης τῶν πραγμάτων, ἀλλά καί τῶν παραδοσιακῶν ἀξιῶν. Συνδέεται μὲ σύγχρονα κοινωνικὰ κινήματα (ὅπως ὁ γουοκισμός) καὶ τὴν πολιτικὴ ὀρθότητα, πού ἐπικρίνεται ὡς «νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση», ἡ ὁποία βέβαια τόν τελευταῖο καιρό χάνει ἔδαφος, τόν ὁποῖο ὅμως κερδίζει τό δίκαιο τοῦ ἰσχυροτέρου, μέ παραθεώρηση τοῦ διεθνοῦς δικαίου.

Παρά ταῦτα, ὁ Θεός μᾶς ἔδωσε πολλά «δικαιώματα», μέ κυριότερο τό «δικαίωμα» νά τόν ἀποκαλοῦμε Πατέρα καί νά μᾶς καθιστᾶ κατά χάριν υἱούς Του καί συγκληρονόμους μέ τόν Θεάνθρωπο Υἱό Του. Αὐτό τό «δικαίωμα» ὅμως ἔχει προϋποθέσεις. Δέν μποροῦμε νά εἴμαστε «συγκληρονόμοι» μέ τόν Χριστό καί ὁ βίος μας νά εἶναι τελείως ἀνόμοιος μέ τό πρότυπο πού Αὐτός μᾶς ἔδειξε. Ὁ καιρός τῶν ἀρετῶν πού «ἐπεφάνη» ἀποτελεῖ μιά προτροπή καί εἶναι μιά ἀφορμή νά ἀπεκδυθοῦμε τόν «παλαιό ἄνθρωπο» καί νά ζήσουμε μιά ζωή ἀνακαινισμένη μέσα στό μυστήριο τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία συνεχίζει νά ὑπάρχη μέσα στόν ταραγμένο κόσμο μας.