Του Σεβ. Μητροπολίτου Σουηδίας κ. Κλεόπα
Δεν είναι τυχαίο ότι αυτά τα δύο στοιχεία συναντώνται σταθερά, τόσο στις μεγάλες θρησκευτικές αφηγήσεις, όσο και στις τελετουργικές και φιλοσοφικές παραδόσεις της ανθρωπότητος.
Η Εκκλησία, στην Δεσποτική Εορτή των Θεοφανείων, δεν τα χρησιμοποιεί απλώς ως ποιητικές εικόνες. Τα αναδεικνύει ως χώρους θείας παρουσίας. Το φως και το νερό στα Θεοφάνεια δεν συμβολίζουν απλώς την σωτηρία· την φανερώνουν.
Αντιστοίχως, στην αρχαία Ελληνική σκέψη και λατρεία, το φως και το νερό αποτελούν βασικά εργαλεία κατανόησης του κόσμου, της γνώσης, της κάθαρσης και της σχέσης ανθρώπου και θείου.
Η εορτή των Θεοφανείων αποτελεί κορυφαίο σημείο της εκκλησιαστικής ζωής, διότι σε αυτήν δεν εορτάζεται απλώς ένα γεγονός της επίγειας ζωής του Χριστού, αλλά η ίδια η φανέρωση του Θεού μέσα στην ιστορία, η αποκάλυψη της Αγίας Τριάδος και η θεμελίωση της σωτηριολογικής πορείας του ανθρώπου.
Στον Ιορδάνη ποταμό αποκαλύπτεται ο Τριαδικός Θεός. Ο Υιός βαπτίζεται, το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται «ἐν εἴδει περιστερᾶς» και η φωνή του Πατρός μαρτυρεί την υιότητα του Χριστού: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός».
Στα Θεοφάνεια, η Εκκλησία δεν εορτάζει απλώς την Βάπτιση του Χριστού ως γεγονός βιογραφικό, αλλά ως κοσμική καμπή. Ο Θεός φανερώνεται δημόσια και σωτηριολογικά.
Η Εκκλησία ονομάζει την εορτή «Φώτα», όχι με μεταφορική ή ποιητική έννοια, αλλά διότι εδώ φανερώνεται το αληθινό, άκτιστο φως του Θεού, το οποίο εισέρχεται στον κόσμο για να διαλύσει το σκότος της φθοράς και της αποξένωσης από τον Δημιουργό.
Στα Θεοφάνεια, αυτή η νίκη αρχίζει ως φανέρωση και αγιασμός. Στο Πάσχα, κορυφώνεται ως νίκη επί του θανάτου. Οι εορτές είναι διακριτές, αλλά θεολογικά συγκλίνουν: το ίδιο φως που «φαίνεται» στον Ιορδάνη, «θριαμβεύει» στον Τάφο!
Η υμνολογία της ημέρας είναι απολύτως σαφής. Το απολυτίκιο των Θεοφανείων ομολογεί: «Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου, Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις». Η φανέρωση του Θεού συνδέεται άρρηκτα με το νερό. Ο Ιορδάνης δεν είναι απλώς τόπος. Είναι όριο, εκεί όπου το φως εισέρχεται στην ύλη και την μεταποιεί.
Η Εκκλησία ψάλλει με απαράμιλλη θεολογική πυκνότητα στον Μεγάλο Αγιασμό: «Σήμερον τῶν ὑδάτων ἁγιάζεται ἡ φύσις». Το νερό δεν δηλώνει απλώς καθαρότητα, όπως στις αρχαίες τελετές καθαρμού. Αλλάζει κατάσταση. Φωτίζεται. Αγιάζεται. Γίνεται φορέας ζωής.
Η λειτουργική παράδοση συμπυκνώνει την οντολογική διάσταση των Θεοφανείων. Ο Χριστός «αγιάζει την των υδάτων φύσιν…» ώστε να «οδοιπορήσει» την «δι’ ύδατος και Πνεύματος αναγέννησιν».
Εδώ η «νίκη του φωτός» δεν αφορά μόνο το εσωτερικό του ανθρώπου. Αφορά την ίδια την κτίση. Το νερό (και μέσω αυτού η ύλη) γίνεται φορέας αγιασμού, όχι απλώς τελετουργικό σημείο.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας προσέγγισαν τα Θεοφάνεια με εξαιρετικό θεολογικό βάθος. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, στον περίφημο λόγο του «Εἰς τὰ Ἅγια Φῶτα», παρουσιάζει την Βάπτιση του Χριστού ως πράξη ανακαίνισης ολόκληρης της κτίσης.
Ο Χριστός, κατά τον Άγιο Γρηγόριο, δεν βαπτίζεται για να καθαρθεί, αλλά για να καθαρίσει· δεν προσέρχεται στα ύδατα ως αμαρτωλός, αλλά ως Θεός που εισέρχεται στο στοιχείο του νερού για να το μεταποιήσει σε όργανο σωτηρίας.
Το φως και το νερό ενώνονται: το φως της θεότητος αγιάζει το νερό και, μέσω αυτού, προσφέρεται στον άνθρωπο η δυνατότητα της νέας ζωής. Η νίκη του φωτός επί του σκότους δεν είναι απλώς ηθική ή γνωσιολογική· είναι οντολογική, διότι αφορά την ίδια τη φύση και την ύπαρξη του ανθρώπου.
Στα Θεοφάνεια, ο Ιερός Χρυσόστομος αναδεικνύει την σοφία της Θείας Οικονομίας. Στις ομιλίες του για την Βάπτιση του Χριστού, επισημαίνει ότι ο Θεός δεν αποκαλύπτεται με επιβολή, αλλά με ταπείνωση. Το φως των Θεοφανείων δεν τυφλώνει· φωτίζει παιδαγωγικά, οδηγώντας τον άνθρωπο σε ελεύθερη αποδοχή της αλήθειας. Ο Χριστός προσέρχεται στην βάπτιση, όχι ως δεόμενος κάθαρσης, αλλά για να οδηγήσει τον άνθρωπο σε σωτηρία και να φανερώσει το μέγεθος της θείας συγκατάβασης.
Το νερό γίνεται σημείο αυτής της παιδαγωγίας. Απλό, καθημερινό στοιχείο, το οποίο όμως, με την θεία παρουσία, αποκτά σωτηριολογική δύναμη.
Ο Μέγας Βασίλειος, συνδέοντας το φως με το Άγιο Πνεύμα, υπογραμμίζει ότι ο αληθινός φωτισμός του ανθρώπου δεν είναι προϊόν λογικής προσπάθειας, αλλά καρπός μετοχής στην θεία ενέργεια. «Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς», σημειώνει, δείχνοντας ότι το φως δεν είναι απλώς αντικείμενο θέασης, αλλά χώρος ύπαρξης. Συνεπώς, η «νίκη» δεν είναι αυτοπαραγόμενη διαύγεια· είναι μετοχή σε θεία ενέργεια και γνώση που προσφέρεται «εν Πνεύματι».
Έτσι, στην Πατερική σκέψη: α) Τα Θεοφάνεια φανερώνουν τον Τριαδικό Θεό. β) Το φως είναι σωτηριολογικό, διότι αποσκοπεί στην θεραπεία της φθοράς και της αμαρτίας. γ) Το φως είναι εκκλησιολογικό και μυστηριακό, διότι καταλήγει στον «φωτισμό» του Βαπτίσματος. δ) Το φως είναι κοσμικό, με την έννοια της κτίσης, διότι ο αγιασμός των υδάτων δηλώνει ανακαίνιση του κόσμου.
Το νερό του Βαπτίσματος γίνεται τόπος αναγέννησης και νέας αρχής. Έτσι, στα Θεοφάνεια, φως και νερό συνιστούν μία ενιαία θεολογική πραγματικότητα: φως που αγιάζει, νερό που φωτίζει.
Ο άνθρωπος βλέπει πραγματικά μόνον όταν βρίσκεται εντός του φωτός του Θεού, γι’ αυτό και το Βάπτισμα ονομάζεται από την αρχαία Εκκλησία «Φωτισμός».
Αν στραφούμε τώρα στην αρχαία Ελλάδα, θα διαπιστώνουμε ότι τα ίδια στοιχεία –φως και νερό– κατέχουν κεντρική θέση, αλλά με διαφορετικό νοηματικό φορτίο. Υπήρξαν στην αρχαιότητα τρεις εστίες νοήματος του «φωτός» (γνωσιολογία – μυσταγωγία – πόλις).
Στην Ελληνική φιλοσοφία, το φως συνδέεται άμεσα με την αλήθεια και την γνώση. Στην «Πολιτεία» του Πλάτωνος, το φως νοείται ως όρος αλήθειας (γνωσιολογική νίκη επί του σκότους). Η περίφημη αλληγορία του σπηλαίου στον Πλάτωνα παρουσιάζει τον άνθρωπο να εξέρχεται από το σκοτάδι των σκιών προς το φως της αλήθειας.
Η ανάβαση από το σπήλαιο προς το φως συμβολίζει την μετάβαση από την δοξασία στην αλήθεια. Η αλήθεια σχετίζεται με το «φανερό», το «εμφανές», το «αληθές» ως μη λησμονημένο, και το φως ως όρος ορατότητος του πραγματικού.
Εδώ, η «νίκη του φωτός» σημαίνει νίκη της διάνοιας επί της σύγχυσης. Είναι επιχείρημα υπέρ του λόγου και της παιδείας. Το φως εδώ δεν είναι θεία παρουσία, αλλά όρος δυνατότητας της γνώσης. Η «νίκη του φωτός» σημαίνει τη νίκη του λόγου επί της πλάνης, της παιδείας επί της άγνοιας.
Η αλληγορία του σπηλαίου περιγράφει μια δραματική κίνηση. Εδώ η «νίκη του φωτός» είναι πρωτίστως γνωσιολογική και παιδευτική: ο άνθρωπος σώζεται, κατά τρόπο πλατωνικό, όταν στρέφει το βλέμμα του στο «όντως ον» και αντέχει το φως της αλήθειας.
Στον μεν Πλάτωνα, το φως είναι ορίζοντας της νοητικής μεταστροφής, στα δε Θεοφάνεια είναι η ίδια η θεία φανέρωση, που προηγείται της ανθρώπινης κίνησης και την καθιστά δυνατή.
Στη θρησκευτική πρακτική της αρχαίας Ελλάδος, το φως αποκτά τελετουργική διάσταση. Στον Ομηρικό Ύμνο στην Δήμητρα, η θεά αναζητά την Περσεφόνη κρατώντας αναμμένες δάδες μέσα στη νύχτα. Το φως γίνεται σύμβολο ελπίδας μέσα στο σκότος της απώλειας και του πένθους.
Το μοτίβο είναι ισχυρό: σκότος = απώλεια/πένθος, φως = αναζήτηση/ελπίδα. Η δάδα δεν είναι μόνο πρακτικό εργαλείο· είναι τελετουργική «γλώσσα» που δηλώνει ότι η ζωή αντιστέκεται στη νύχτα.
Στα Θεοφάνεια, η «αναζήτηση» δεν είναι κεντρική· κεντρική είναι η εύρεση. Ο Θεός ο ίδιος «προσέρχεται» και αποκαλύπτεται.
Στα Ελευσίνια Μυστήρια, η μετάβαση από το σκοτάδι στο φως αποτελεί τον πυρήνα της μυσταγωγικής εμπειρίας. Ο μύστης βιώνει, μέσω τελετουργικών πράξεων, μια υπαρξιακή μεταστροφή. Το φως δεν του αποκαλύπτει ένα πρόσωπο, αλλά του υπόσχεται μια νέα στάση απέναντι στη ζωή και στον θάνατο. Ο μύστης «βλέπει» το φως ως αποκάλυψη κρυμμένης αλήθειας.
Στις Ελευσίνιες τελετές, το μοτίβο «σκοτάδι → φως» υπηρετεί το βίωμα της μύησης: ο άνθρωπος «μετέχει» σε μια εμπειρία που υπόσχεται αλλαγή στάσης απέναντι στον θάνατο και στην ζωή. Είναι όμως καίριο ότι αυτή η αλλαγή δεν εξαρτάται από ιστορική θεία ενέργεια, αλλά από τελετουργική πρόσβαση και εσωτερική εμπειρία.
Στην μεν Ελευσίνα, το φως λειτουργεί ως τελετουργικός φορέας βιωματικής μύησης, στα Θεοφάνεια, συνδέεται με ιστορική θεία πράξη, την Βάπτιση του Χριστού, και με μυστήριο εκκλησιαστικό (φωτισμός/βάπτισμα) που προσφέρεται καθολικά.
Στην αρχαιότητα, το φως λειτουργεί ως κοσμικό και θεϊκό στοιχείο. Το φως συνδέεται με θεότητες όπως ο Απόλλων (φως, μέτρο, αρμονία, μαντική καθαρότητα) και ο Ήλιος (ηλιακή θεότητα/κοσμική ορατότητα), και γενικότερα με την ιδέα ότι το φως είναι φορέας τάξης (κόσμος ως κόσμημα/αρμονία). Εδώ το φως δείχνει την ευταξία της φύσης και την «κανονικότητα» του σύμπαντος: είναι το αντίθετο του χάους.
Το φως λειτουργεί, επίσης, ως ηθικό και πολιτικό φως (παιδεία και πόλις). Το φως είναι, επίσης, πολιτισμική αξία: α) διαφάνεια, μέτρο, αποφυγή ύβρεως, β) παιδεία ως «φωτισμός» του πολίτη και γ) ανάδειξη της τάξης της πόλης.
Η νίκη του φωτός εδώ είναι νίκη του μέτρου επί της αταξίας, του πολιτισμού επί της βαρβαρότητας, του λόγου επί της αλογίας.
Η λαμπαδηδρομία πριν από την πομπή των Παναθηναίων παρουσιάζεται ως θεσμός με έντονη δημόσια συμμετοχή, φυλετική οργάνωση και αγωνιστικό χαρακτήρα.
Εδώ το φως είναι φορέας πολιτειακής ταυτότητας: η φλόγα που δεν πρέπει να σβήσει υποδηλώνει συνέχεια, τάξη, κοινή μνήμη, «δημόσια δόξα» και συνοχή της πόλεως.
Η Ορθόδοξος Εκκλησία μεταφέρει το φως από την «δημόσια δόξα» στην κοινωνία του αγιασμού. Το φως δεν είναι έπαθλο· είναι δωρεά.
Το σκότος στην αρχαία Ελλάδα εμφανίζεται κυρίως ως άγνοια/πλάνη (Πλάτων: σκιές του σπηλαίου), πένθος/απώλεια (η θεά Δήμητρα στη νύχτα), υπαρξιακή αγωνία που θεραπεύεται τελετουργικά (Ελευσίνια μυστήρια). Συνεπώς, η «νίκη» είναι παιδεία, μύηση, επιστροφή σε τάξη, υπέρβαση φόβου.
Το σκότος στα Θεοφάνεια είναι βαθύτερα οντολογικό. Σημαίνει αποξένωση από τον Θεό, φθορά της ύπαρξης, ανάγκη αναγέννησης «δι’ ύδατος και Πνεύματος». Άρα η «νίκη» δεν περιορίζεται στο επίπεδο της γνώσης ή της εμπειρίας· είναι αγιασμός, καινούργια ζωή, συμμετοχή στο φως του Θεού.
Ιδού μία κρίσιμη γέφυρα (και ταυτόχρονα το όριο) από τη «μυσταγωγία» στο «μυστήριο». Εδώ βρίσκεται το λεπτό σημείο της σύγκρισης. Η αρχαία Ελλάδα διαθέτει σχήματα μυσταγωγίας: μετάβαση, κάθαρση, φως ως κορύφωση βιώματος.
Η Εκκλησία μιλά για μυστήριο, όχι μόνο ανθρώπινη τελετουργική πορεία, αλλά θεία ενέργεια που ενεργεί πραγματικά στην κτίση ως αγιασμός των υδάτων και στον άνθρωπο ως προσωπικός, εσωτερικός φωτισμός. Τα Θεοφάνεια διακηρύσσουν ότι το Φως ήλθε, εφανερώθη και αγιάζει.
Στην αρχαία Ελλάδα, το φως είναι κορυφαίο πολιτισμικό σύμβολο που οργανώνει την γνώση (Πλάτων), την τελετή (Δήμητρα/Ελευσίνα), και την πόλη (Παναθήναια).
Στα Θεοφάνεια, το φως είναι η ίδια η θεία φανέρωσις και ο αγιασμός που μεταποιεί την κτίση και τον άνθρωπο. Η «νίκη» δεν είναι μόνον έξοδος από την άγνοια, αλλά είσοδος σε νέα ζωή, «δι’ ύδατος και Πνεύματος»
Ο Χριστιανισμός και η αρχαία Ελλάδα μοιράζονται ένα κοινό ανθρωπολογικό υπόστρωμα. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το φως ως ζωή και ασφάλεια, ενώ το σκοτάδι ως απειλή και άγνοια, την δε μετάβαση στο φως ως λύτρωση, γνώση και αναγέννηση, γι’ αυτό και οι «γιορτές φωτός» συναντώνται παντού, διότι εκφράζουν την καθολική ανθρώπινη προσδοκία της υπέρβασης του σκότους.
Στα Θεοφάνεια, το φως είναι: α) προσωποκεντρικό: ο Χριστός είναι το Φως, όχι απλώς ο φορέας μιας αλήθειας, β) ιστορικό: η φανέρωσις γίνεται σε συγκεκριμένο χρόνο και τόπο, όχι μόνο σε συμβολικό επίπεδο, γ) σωτηριολογικό/οντολογικό: δεν αφορά μόνο γνώση ή ψυχική ανάταση, αλλά την θεραπεία της φθοράς και της σχέσης με τον Θεό.
Στην αρχαία Ελλάδα, το φως είναι συχνά: α) κοσμολογικό (τάξη του σύμπαντος), β) γνωσιολογικό (αλήθεια ως φανέρωση), γ) τελετουργικό (μύηση μέσω συμβόλων), δ) ηθικο-πολιτικό (μέτρο και παιδεία).
Με άλλα λόγια, η Ελληνική Παράδοση αναζητά το φως ως ανθρώπινη άνοδο προς την αλήθεια. Τα Θεοφάνεια διακηρύσσουν το φως ως θεία κάθοδο προς τον άνθρωπο.
Στην ελληνική σκέψη, η νίκη είναι κυρίως νίκη της γνώσης ή του πολιτισμού. Στην χριστιανική πίστη, η νίκη είναι νίκη της χάριτος επί της φθοράς και της αποξένωσης, με τελικό ορίζοντα την υπέρβαση του θανάτου.
Το νερό, επίσης, στην αρχαία Ελλάδα συνδέεται στενά με την κάθαρση, δεν έχει σωτηριολογικό χαρακτήρα, αλλά λειτουργεί ως στοιχείο φυσικής ζωής και καθαρμού. Οι καθαρμοί με ύδωρ προηγούνται των ιερών πράξεων. Το νερό καθαρίζει το μίασμα και επιτρέπει την προσέγγιση του θείου. Όμως παραμένει σύμβολο. Δεν αγιάζεται το ίδιο. Δεν μεταμορφώνει οντολογικά τον άνθρωπο. Η σχέση ανθρώπου και θείου παραμένει κυρίως τελετουργική και κοσμολογική.
Η σύγκριση με τα Θεοφάνεια αναδεικνύει με σαφήνεια, τόσο την συνέχεια, όσο και την ριζική τομή. Και στις δύο παραδόσεις, φως και νερό συνδέονται με την υπέρβαση του σκότους, της αταξίας και της απειλής.
Ωστόσο, στην αρχαία Ελλάδα, η υπέρβαση αυτή επιτυγχάνεται μέσω γνώσης, μύησης ή τελετουργικής κάθαρσης. Στην Εορτή των Θεοφανείων, η υπέρβαση προέρχεται από την ίδια την είσοδο του Θεού στον κόσμο. Το φως δεν ανακαλύπτεται· φανερώνεται. Το νερό δεν δηλώνει απλώς καθαρότητα· αγιάζεται και γίνεται φορέας θείας ζωής.
Η «νίκη του φωτός επί του σκότους» στα Θεοφάνεια, επομένως, δεν είναι απλώς νίκη της γνώσης επί της άγνοιας, όπως στον Πλάτωνα, ούτε νίκη της ελπίδος επί του φόβου, όπως στα Ελευσίνια Μυστήρια. Είναι νίκη της ζωής επί της φθοράς, της κοινωνίας επί της αποξένωσης, της θείας παρουσίας επί της ανθρώπινης μοναξιάς.
Το φως των Θεοφανείων φωτίζει τον άνθρωπο, όχι μόνο για να βλέπει, αλλά για να ζει, το δε νερό του αγιασμού δεν καθαρίζει απλώς, αλλά αναγεννά.
Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η αρχαία Ελλάδα προετοίμασε, σε επίπεδο πολιτισμικών συμβόλων, τη βαθιά ανθρώπινη προσδοκία για φως και καθαρότητα. Τα Θεοφάνεια, όμως, δίνουν σε αυτή την προσδοκία το πλήρες της περιεχόμενο. Το φως και το νερό δεν είναι πλέον μόνο δρόμοι αναζήτησης, αλλά τόποι συνάντησης με τον Θεό.
Εκεί όπου οι άνθρωποι άναβαν δάδες μέσα στη νύχτα, η Εκκλησία ομολογεί ότι το Φως ήλθε κι εκεί όπου το νερό καθάριζε εξωτερικά, η Εκκλησία μαρτυρεί ότι το νερό αγιάζεται και γίνεται πηγή αιωνίου ζωής!
By His Eminence Metropolitan Cleopas of Sweden
Human experience across all cultures and in every age has associated two elements with the very core of life and salvation: light and water. Without light there is no vision, orientation, or knowledge; without water there is no life, purity, or renewal.
It is therefore no coincidence that these two elements appear consistently both in the great religious narratives and in the ritual and philosophical traditions of humanity.
The Church, in the Great Feast of Theophany, does not employ them merely as poetic images. It reveals them as loci of divine presence. On Theophany, light and water do not simply symbolize salvation; they manifest it.
Correspondingly, in ancient Greek thought and worship, light and water constitute fundamental means for understanding the world, knowledge, purification, and the relationship between humanity and the divine.
The Feast of Theophany is a culminating moment in the life of the Church because it does not merely commemorate an event in the earthly life of Christ, but celebrates the very manifestation of God within history; the revelation of the Holy Trinity and the foundation of humanity’s salvific journey.
In the River Jordan the Trinitarian God is revealed. The Son is baptized, the Holy Spirit descends “in the form of a dove,” and the voice of the Father bears witness to the sonship of Christ: “This is My beloved Son.”
On the day of Theophany, the Church does not simply celebrate the Baptism of Christ as a biographical event, but as a cosmic turning point. God is revealed publicly and salvifically.
The Church calls this feast “the festival of Lights,” not in a metaphorical or poetic sense, but because here the true, uncreated Light of God is revealed, entering the world to dispel the darkness of corruption and estrangement from the Creator.
On Theophany this victory begins as manifestation and sanctification. At Pascha it is consummated as victory over death. The feasts are distinct, yet theologically convergent: the same Light that “appears” in the Jordan “triumphs” in the Tomb!
The hymnography of the day is unequivocal. The apolytikion of Theophany proclaims: “When You were baptized in the Jordan, O Lord, the worship of the Trinity was made manifest.” The manifestation of God is inseparably linked with water. The Jordan is not merely a place; it is a boundary where light enters matter and transforms it.
With unparalleled theological density, the Church chants in the Great Blessing of the Waters: “Today the nature of the waters is sanctified.” Water does not merely signify purity, as in ancient rites of cleansing. It changes state. It is illumined. It is sanctified. It becomes a bearer of life.
Liturgical tradition thus condenses the ontological dimension of Theophany. Christ “sanctifies the nature of the waters” so as to open the path to rebirth “through water and the Spirit.”
Here, the “victory of light” does not concern only the inner life of the human person. It concerns creation itself. Water—and through it matter—becomes a bearer of sanctification, not merely a ritual symbol.
The Fathers of the Church approached Theophany with exceptional theological depth. Saint Gregory the Theologian, in his celebrated oration On the Holy Lights, presents the Baptism of Christ as an act of renewal for the entirety of creation.
According to Saint Gregory, Christ is baptized not to be purified, but to purify; He does not approach the waters as a sinner, but as God who enters the element of water in order to transform it into an instrument of salvation.
Light and water are united. The light of divinity sanctifies the water, and through it humanity is offered the possibility of new life. The victory of light over darkness is not merely moral or epistemological; it is ontological, because it concerns human nature and existence itself.
On the day of Theophany, Saint John Chrysostom highlights the wisdom of divine "economia" or dispensation. In his homilies on the Baptism of Christ, he emphasizes that God reveals Himself not through coercion, but through humility. The light of Theophany does not blind; it illuminates pedagogically, leading the human person to a free acceptance of truth. Christ comes to baptism not as one in need of cleansing, but to lead humanity to salvation and to reveal the magnitude of divine condescension.
Water becomes the sign of this pedagogy. A simple, everyday element, it acquires salvific power through divine presence.
Saint Basil the Great, linking light with the Holy Spirit, underscores that true illumination is not the product of rational effort, but the fruit of participation in divine energy. “In Your light we shall see light,” he notes, showing that light is not merely an object of vision, but a mode of existence. Victory, therefore, is not self-generated clarity, but participation in divine energy and knowledge bestowed “in the Spirit.”
Thus, in patristic thought: a) Theophany reveals the Trinitarian God; b) Light is salvific, aiming at the healing of corruption and sin; c) Light is ecclesiological and sacramental, culminating in the “illumination” of Baptism; d) Light is cosmic, in the sense of creation, since the sanctification of the waters signifies the renewal of the world.
The water of Baptism becomes the place of rebirth and a new beginning. Hence, at Theophany, light and water constitute a single theological reality; light that sanctifies, water that illumines.
Human beings truly see only when they dwell within the light of God; for this reason Baptism was called “Illumination” by the ancient Church.
Turning now to ancient Greece, we find that the same elements—light and water—occupy a central place, though with a different semantic content. In antiquity, three principal spheres of meaning for “light” can be discerned: epistemology, initiation, and the polis/city.
In Greek philosophy, light is directly linked to truth and knowledge. In Plato’s “Republic,” light is conceived as the condition of truth; a cognitive victory over darkness. The famous allegory of the cave depicts the human being emerging from the darkness of shadows into the light of truth.
The ascent from the cave symbolizes the transition from opinion to truth. Truth is associated with what is manifest and unconcealed, with light as the condition for the visibility of reality.
Here, the “victory of light” signifies the victory of intellect over confusion. It is an argument for reason and education. Light is not divine presence, but the condition of the possibility of knowledge. The victory of light means the triumph of reason over error, of education over ignorance.
The allegory of the cave describes a dramatic movement. The victory of light is primarily epistemological and pedagogical - humanity is “saved,” in a Platonic sense, when it turns its gaze toward what truly is and endures the light of truth.
In platonic thought, light is the horizon of intellectual conversion; at Theophany, it is divine manifestation itself, which precedes human movement and makes it possible.
In the religious practice of ancient Greece, light acquires a ritual dimension. In the Homeric hymn to Demeter, the goddess searches for Persephone holding lit torches in the night. Light becomes a symbol of hope amid the darkness of loss and mourning.
The motif is powerful - darkness equals loss and grief; light equals search and hope. The torch is not merely a practical tool; it is ritual language, declaring that life resists the night.
At the feast of Theophany, “searching” is not central; finding is. God Himself approaches and reveals Himself.
In the Eleusinian Mysteries, the transition from darkness to light forms the core of the initiatory experience. Through ritual acts, the initiate undergoes an existential transformation. Light does not reveal a person, but promises a new stance toward life and death. The initiate “sees” light as the unveiling of hidden truth.
At Eleusis, the motif “darkness to light” serves the experience of initiation: participation in a rite that promises a changed attitude toward death and life. Crucially, this change does not depend on a historical divine action, but on ritual access and inner experience.
At Eleusis, light functions as a ritual bearer of experiential initiation; on Theophany, it is linked to a historical divine act—the Baptism of Christ—and to a Church Sacrament (illumination/baptism) offered universally.
In antiquity, light functions as both a cosmic and divine element. It is associated with deities such as Apollo (light, measure, harmony, prophetic purity) and Helios/Sun (solar deity and cosmic visibility), and more broadly with the idea that light is a bearer of order. It signifies the harmony of nature and the regularity of the cosmos—the opposite of chaos.
Light also functions as moral and political illumination: education and the polis/city. As a cultural value, it signifies transparency, measure, avoidance of hubris, education as the “illumination” of the citizen, and the ordering of the city.
Here, the victory of light is the victory of measure over disorder, of civilization over barbarism, of reason over irrationality.
The torch race preceding the Panathenaic procession exemplifies this public dimension. The light that must not be extinguished signifies continuity, order, collective memory, public glory, and civic cohesion.
The Orthodox Church transfers light from “public glory” to communion in sanctification. Light is not a prize; it is a gift.
In ancient Greece, darkness appears primarily as ignorance or error (the shadows of Plato’s cave), mourning and loss (Demeter in the night), or existential anxiety treated through ritual. Victory thus means education, initiation, restoration of order, and overcoming fear.
On Theophany, darkness is deeper and ontological: estrangement from God, corruption of existence, the need for rebirth “through water and the Spirit.” “Victory” is therefore not limited to knowledge or experience; it is sanctification, new life, participation in the light of God.
Here lies a crucial bridge and boundary between “initiation/mystagogy” and “sacrament.” Ancient Greece possesses forms of initiation: transition, purification, light as the climax of experience. The Church speaks of mystery; not merely a human ritual path, but divine energy acting truly in creation through the sanctification of the waters and in the human person as personal, inner illumination. Theophany proclaims that the Light has come, has been revealed, and sanctifies.
In ancient Greece, light is a supreme cultural symbol organizing knowledge (Plato), ritual (Demeter/Eleusis), and the city (Panathenaea). At Theophany, light is divine manifestation itself and the sanctification that transforms creation and humanity. Victory is not merely an exit from ignorance, but entry into new life “through water and the Spirit.”
Christianity and ancient Greece share a common anthropological foundation. Humanity perceives light as life and security, darkness as threat and ignorance, and transition to light as liberation, knowledge, and rebirth. Hence “feasts of light” are universal, expressing the human longing to overcome darkness.
At Theophany, light is: a) personal—Christ Himself is the Light; b) historical—the manifestation occurs in a specific time and place; c) salvific and ontological—it concerns not only knowledge or emotional uplift, but the healing of corruption and restored communion with God.
In ancient Greece, light is often: a) cosmological (order of the universe); b) epistemological (truth as manifestation); c) ritual (initiation through symbols); d) moral and political (measure and education).
In other words, Greek tradition seeks light as humanity’s ascent toward truth. Theophany proclaims light as God’s descent toward humanity.
In Greek thought, victory is primarily the victory of knowledge or culture. In Christian faith, victory is the victory of grace over corruption and estrangement, with the ultimate horizon being the transcendence of death.
Water in ancient Greece is likewise closely associated with purification. It lacks a salvific character and functions as an element of natural life and ritual cleansing. Water cleanses defilement and permits approach to the divine, yet remains symbolic. It is not sanctified in itself and does not ontologically transform the human person. The relationship between humanity and the divine remains largely ritual and cosmological.
Comparison with Theophany reveals both continuity and radical rupture. In both traditions, light and water are linked to the overcoming of darkness, disorder, and threat. In ancient Greece, this overcoming is achieved through knowledge, initiation, or ritual purification. At Theophany, it proceeds from God’s own entry into the world. Light is not discovered; it is revealed. Water does not merely signify purity; it is sanctified and becomes a bearer of divine life.
The “victory of light over darkness” on Theophany, therefore, is not simply the victory of knowledge over ignorance, as in Plato, nor of hope over fear, as in the Eleusinian Mysteries. It is the victory of life over corruption, communion over estrangement, divine presence over human loneliness.
The light of Theophany illuminates humanity not merely to see, but to live; and the sanctified water does not merely cleanse, but regenerates.
Thus we may say that ancient Greece prepared, at the level of cultural symbols, the profound human expectation for light and purity. Theophany, however, grants this expectation its fullness. Light and water are no longer merely paths in a quest, but places of encounter with God.
Where people once lit torches in the night, the Church confesses that the Light has come; and where water once cleansed externally, the Church bears witness that the water is sanctified and becomes a source of eternal life!
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου