Η στρατηγική της εκκλησιαστικής ασάφειας υπέρ της Μόσχας

Άρθρο του Ιερομονάχου ΝΙΚΗΤΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΙΝΟΥ

Στις 27 Μαϊου του 2022, λίγους μήνες μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Σύνοδος της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Ονούφριο, διακήρυξε την ανεξαρτησία της από το Πατριαρχείο Μόσχας. Η “ανεξαρτησία” αυτή, όπως έχει αποδειχτεί είναι μόνο εικονική και επικοινωνιακή, χωρίς να υπάρχει στην ουσία της. Κάθε χρόνο την ίδια ημερομηνία συνέρχεται Σύνοδος από αυτήν την δομή, εις ανάμνηση αυτής της “ανεξαρτησίας”. Στην τελευταία Σύνοδο που έλαβε χώρα προ ολίγων ημερών, ο Αρχιεπίσκοπος Σιλβέστρος (εκπρόσωπος τύπου) δήλωσε εκ νέου, ότι η Ουκρανική Ορθόδοξος Εκκλησία υπάρχει ως πλήρως ανεξάρτητη Εκκλησία και ότι διατηρεί κοινωνία με άλλες τοπικές Εκκλησίες. Η δήλωση αυτή επιχειρεί να παγιώσει την εικόνα μιας δήθεν πλήρως ανεξάρτητης ουκρανικής εκκλησιαστικής πραγματικότητας, χωρίς όμως να απαντά στο βασικό ερώτημα: ποιο είναι ακριβώς το κανονικό καθεστώς της Εκκλησίας αυτής; Διότι η πραγματικότητα παραμένει αμετάβλητη. Η Εκκλησία αυτή δεν έχει λάβει κάποιον Τόμο Αυτοκεφαλίας, ούτε εντάχθηκε σε άλλη εκκλησιαστική δικαιοδοσία, αλλά και δεν ανακοίνωσε ποτέ διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας με το Πατριαρχείο Μόσχας. Ανακοίνωσε μόνο ότι αφαιρεί από το καταστατικό της ορισμένες αναφορές εξαρτήσεως από το Πατριαρχείο Μόσχας και δήλωσε “πλήρη αυτοτέλεια και ανεξαρτησία”. Επί της ουσίας απέφυγε επιμελώς κάθε ξεκάθαρη κανονική ρήξη με το Πατριαρχείο Μόσχας.

Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι ούτε το ίδιο το Πατριαρχείο Μόσχας αναγνώρισε ποτέ ότι η δομή αυτή αποχώρησε από τη Ρωσική Εκκλησία. Αντιθέτως, συνέχισε να την θεωρεί μέρος της και ουδέποτε ανακοίνωσε ότι βρίσκεται εκτός της Ρωσικής Εκκλησίας, ούτε ότι διακόπηκε η μεταξύ τους κοινωνία και συνεχίζει να αναφέρεται στον Μητροπολίτη Ονούφριο ως κανονικό προκαθήμενο της Εκκλησίας στην Ουκρανία. Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι ότι η Ρωσική Εκκλησία ξεκαθάρισε πως οι αλλαγές αυτές που ψήφισε η Ουκρανική Ορθόδοξος Εκκλησία υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο έπρεπε να εξεταστούν και να εγκριθούν από τον Πατριάρχη Μόσχας, σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη της Ρωσικής Εκκλησίας. Αυτό και μόνο καταρρίπτει τον μύθο περί “πλήρους ανεξαρτησίας”. Διότι καμία πραγματικά ανεξάρτητη Εκκλησία δεν ζητά έγκριση από άλλη Εκκλησία για τις εσωτερικές της αποφάσεις. Η κανονική της θέση είναι σαφής, αναγνωρισμένη και αδιαμφισβήτητη. Δεν χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύει επικοινωνιακά ότι είναι ανεξάρτητη. Ακόμη και σήμερα, τέσσερα χρόνια μετά τη Σύνοδο του 2022, η συζήτηση περιστρέφεται συνεχώς γύρω από το αν πράγματι η Εκκλησία αυτή αποκόπηκε από τη Μόσχα. Και αυτό από μόνο του είναι αποκαλυπτικό. Διότι όταν μία Εκκλησία έχει πραγματικά αποχωρήσει από μία άλλη, αυτό δεν παραμένει αντικείμενο μόνιμης αμφισβήτησης ούτε ερμηνεύεται διαφορετικά από κάθε πλευρά.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο στην πράξη. Διότι παρά τις διακηρύξεις περί “ανεξαρτησίας”, πολλοί επίσκοποι και κληρικοί της δομής αυτής συνεχίζουν να μνημονεύουν τον Πατριάρχη Κύριλλο. Δηλαδή συνεχίζουν να αναγνωρίζουν λειτουργικά και εκκλησιολογικά τη Μόσχα ως εκκλησιαστική αρχή.

Η ρητορική περί “πλήρους ανεξαρτησίας” μοιάζει περισσότερο με προσπάθεια πολιτικής επιβίωσης μέσα στην ουκρανική κοινωνία παρά με ξεκάθαρη εκκλησιολογική πράξη. Η Εκκλησία αυτή προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο κόσμους: από τη μία να αποστασιοποιηθεί από τον ρωσικό πόλεμο και την καταστροφική στάση του Πατριάρχη Κυρίλλου και να εμφανίζεται ως ανεξάρτητη στο εσωτερικό της Ουκρανίας και από την άλλη να μη διαρρήξει πραγματικά τους δεσμούς της με τη Μόσχα. Αυτή η αμφισημία εξυπηρετεί το Πατριαρχείο Μόσχας, το οποίο επιδιώκει να διατηρήσει εκκλησιαστικό έλεγχο στην Ουκρανία ακόμη και μετά τη ρωσική εισβολή. Και επιτρέπει στη Μόσχα να συνεχίζει να παρουσιάζει την δομή αυτή ως δικό της εκκλησιαστικό σώμα στην Ουκρανία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να ερμηνευτεί και η πρόσφατη στάση υποστήριξης στην δομή αυτή, της Σερβικής Εκκλησίας. Η Σύνοδος της Σερβικής Εκκλησίας, μιλώντας περί “διωγμού της κανονικής Εκκλησίας στην Ουκρανία”, ουσιαστικά δεν υπερασπίζεται την Ουκρανική Ορθόδοξο Εκκλησία αλλά τη ρωσική εκκλησιαστική αφήγηση. Το πραγματικό της ενδιαφέρον δεν είναι η ειρήνη στην Ουκρανία, ούτε η ενότητα της Ορθοδοξίας, αλλά η πολιτική και εκκλησιαστική στήριξη στο Πατριαρχείο Μόσχας. Διότι αν πράγματι ενδιαφερόταν για την εκκλησιαστική ειρήνη και την κανονικότητα, θα αναγνώριζε ότι στην Ουκρανία υπάρχει ήδη Αυτοκέφαλη Εκκλησία με Τόμο από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η Σερβική Εκκλησία επιμένει να παρουσιάζει ως μοναδική “κανονική Εκκλησία” την Ουκρανική Ορθόδοξο Εκκλησία υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο. Και ενώ η Αυτοκέφαλος Εκκλησία διαθέτει Τόμο Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και σαφή εκκλησιαστική ταυτότητα, η Σερβική Εκκλησία επιμένει να την απορρίπτει, επιλέγοντας να υπερασπίζεται μία εκκλησιαστική δομή που ακόμη και σήμερα αδυνατεί να απαντήσει ξεκάθαρα στο απλό ερώτημα: αν δεν ανήκει στη Μόσχα, τότε πού ακριβώς ανήκει;

Και εδώ αποκαλύπτεται η μεγάλη αντίφαση της Εκκλησίας της Σερβίας η οποία ενώ κατηγορεί την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας ως “σχισματική”, ανέχεται μια εκκλησιαστική κατάσταση στην οποία, η δομή που υποστηρίζει δηλώνει ανεξάρτητη χωρίς να έχει αναγνωρισμένο Αυτοκέφαλο, χωρίς ξεκάθαρο κανονικό καθεστώς και χωρίς να έχει κόψει δεσμούς με την Μόσχα. Δηλαδή αποδέχεται μια εκκλησιαστική ασάφεια μόνο και μόνο επειδή εξυπηρετεί τα συμφέροντα της Ρωσικής Εκκλησίας, αφού η δομή αυτή παραμένει το τελευταίο μεγάλο εργαλείο της ρωσικής εκκλησιαστικής παρουσίας στην Ουκρανία. Αυτό αποδεικνύει ότι το ζήτημα δεν είναι η κανονικότητα αλλά η γεωπολιτική και εκκλησιαστική συμμαχία με τη Μόσχα.

Η Αυτοκέφαλος Εκκλησία, αντίθετα, είναι η μόνη πραγματικά ανεξάρτητη Ουκρανική Εκκλησία. Διαθέτει Τόμο Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, δεν εξαρτάται από τη Μόσχα και εκφράζει την ανάγκη του ουκρανικού λαού για εκκλησιαστική απελευθέρωση από τη ρωσική επιρροή. Όσοι συνεχίζουν να αρνούνται αυτή την πραγματικότητα ουσιαστικά δεν υπερασπίζονται την κανονικότητα, αλλά τη γεωπολιτική επιρροή της Μόσχας μέσα στην Ορθοδοξία. Και αυτό πλέον γίνεται όλο και πιο εμφανές.

Στις δηλώσεις του ο Αρχιεπίσκοπος Σίλβεστρος συνέκρινε την κατάσταση της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο με την Εκκλησία της Βορείου Μακεδονίας, προκειμένου να δικαιολογήσουν το ασαφές και αντικρουόμενο καθεστώς αυτής της ουκρανικής εκκλησιαστικής δομής. Η σύγκριση αυτή όμως δεν στέκει ούτε ιστορικά, ούτε εκκλησιολογικά. Καταρχάς, η περίπτωση της Βορείου Μακεδονίας υπήρξε προϊόν μιας βαθιάς προβληματικής εκκλησιαστικής διαδικασίας, η οποία δημιούργησε περισσότερα ερωτήματα παρά λύσεις. Η Σερβική Εκκλησία επιχείρησε να εμφανιστεί ως δήθεν χορηγός Αυτοκεφαλίας, απονέμοντας “Τόμο” στην εκεί Εκκλησία, παρότι το δικαίωμα παραχωρήσεως Αυτοκεφαλίας ανήκει κανονικά και ιστορικά μόνο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτό δεν αποτελεί απλώς μία διαφορετική ερμηνεία της εκκλησιαστικής παραδόσεως, αλλά ευθεία αμφισβήτηση των προνομίων και της ευθύνης του Οικουμενικού Θρόνου μέσα στην Ορθοδοξία. Η ιστορική πράξη της Εκκλησίας είναι σαφής: τα νεότερα Αυτοκέφαλα στον ορθόδοξο κόσμο παραχωρήθηκαν μέσω του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το οποίο λειτουργεί ως κέντρο πανορθόδοξης ενότητας και κανονικής τάξεως.

Η Σερβική Εκκλησία, με την ενέργειά της αυτή, επιχείρησε ουσιαστικά να δημιουργήσει ένα παράλληλο μοντέλο απονομής Αυτοκεφαλιών, πλήρως ευθυγραμμισμένο με τη ρωσική εκκλησιολογική αντίληψη περί πολυκεντρικής Ορθοδοξίας χωρίς συντονιστικό πρωτείο. Πρόκειται για μια επικίνδυνη λογική που οδηγεί αναπόφευκτα σε εκκλησιαστικό κατακερματισμό και σε ένα είδος «ορθοδόξου εθνικού φεουδαρχισμού», όπου κάθε ισχυρή τοπική Εκκλησία θα μπορεί να δημιουργεί ή να αναγνωρίζει νέες Αυτοκέφαλες δομές κατά το δοκούν.

Παρ’ όλα αυτά η περίπτωση της Βορείου Μακεδονίας δεν έχει καμία ουσιαστική σχέση με την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία. Στη Βόρεια Μακεδονία υπήρξε τουλάχιστον μία σαφής διαδικασία. Έγινε αποκατάσταση της κοινωνίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, έπειτα αναγνωρίστηκε από τη Σερβική Εκκλησία, και τέλος, έγινε παραχώρηση συγκεκριμένου καθεστώτος, έστω και αντικανονικά ως προς τον τρόπο απονομής του. Στην περίπτωση της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας δεν υπάρχει ούτε αυτό. Δεν υπάρχει καμία πράξη απονομής Αυτοκεφαλίας κανονική ή αντικανονική, καμία συνοδική αναγνώριση από άλλη Εκκλησία της ανεξαρτησίας της από τη Μόσχα, καμία ξεκάθαρη εκκλησιολογική τοποθέτηση, αλλά ούτε και σαφής διακοπή εξαρτήσεως από τη Ρωσική Εκκλησία.

Επιπλέον, η ίδια η Σερβική Εκκλησία αυτοαναιρείται και πάλι. Από τη μία απορρίπτει την Αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας, η οποία παραχωρήθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, δηλαδή από τον κανονικά αρμόδιο θεσμό, και από την άλλη δημιουργεί εκκλησιαστικές λύσεις μέσω μονομερών ενεργειών χωρίς πανορθόδοξη συναίνεση. Η υποκρισία είναι προφανής. Όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο χορηγεί Αυτοκεφαλία στην Ουκρανία, σύμφωνα με τα προνόμια που διακατέχει, κατηγορείται για δήθεν αντικανονικές παρεμβάσεις. Όταν όμως η Σερβική Εκκλησία επιχειρεί να απονείμει Αυτοκεφαλία στη Βόρεια Μακεδονία, χωρίς να διαθέτει το ιστορικό και κανονικό προνόμιο να το πράξει, τότε αυτό παρουσιάζεται ως δήθεν αποκατάσταση της ενότητας. Στην πραγματικότητα, το μόνο σταθερό κριτήριο αυτών των κύκλων δεν είναι η κανονικότητα αλλά η γεωπολιτική ευθυγράμμιση με τον άξονα της Μόσχας.

Η Αυτοκέφαλος Εκκλησία παραμένει η μόνη ουκρανική Εκκλησία με ξεκάθαρο κανονικό θεμέλιο, με Τόμο Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και χωρίς δεσμούς εξαρτήσεως από τη ρωσική εκκλησιαστική εξουσία. Αντίθετα, όσοι επιμένουν να στηρίζουν την ασαφή κατάσταση της Εκκλησίας υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο ή να χρησιμοποιούν αντικανονικά παραδείγματα όπως αυτό της Βορείου Μακεδονίας, ουσιαστικά συμβάλλουν στη διάλυση της κανονικής τάξεως της Ορθοδοξίας προς όφελος των γεωπολιτικών σχεδιασμών της Μόσχας.