Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ
Κάθε 1η Σεπτεμβρίου, μαζί με την Αρχή της Ινδίκτου και το άνοιγμα ενός νέου εκκλησιαστικού χρόνου, η Μεγάλη Εκκλησία μάς καλεί να κοιτάξουμε γύρω μας. Να κοιτάξουμε τη γη που πατάμε, το νερό που πίνουμε, τον αέρα που αναπνέουμε, τα δέντρα, τα ζώα, τις θάλασσες, ολόκληρη εκείνη την «καλήν λίαν» δημιουργία που παραδόθηκε στον άνθρωπο ως ευλογία και ευθύνη. Από το 1989 το Οικουμενικό Πατριαρχείο αφιέρωσε την ημέρα αυτή στην προσευχή υπέρ του φυσικού περιβάλλοντος και ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπηρέτησε αυτή την υπόθεση με τέτοια συνέπεια, ώστε ο χαρακτηρισμός «Πράσινος Πατριάρχης» έγινε πλέον διεθνώς συνώνυμος της οικολογικής μαρτυρίας του.
Διαβάζοντας το φετινό Πατριαρχικό Μήνυμα, στέκομαι ιδιαίτερα σε μία σκέψη του. Η οικολογική κρίση, λέγει ο Πατριάρχης, είναι «κρίσις της ελευθερίας του ανθρώπου». Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το κλειδί ολόκληρου του κειμένου. Συνήθως μιλάμε για το περιβάλλον με αριθμούς: θερμοκρασίες, εκπομπές ρύπων, στρέμματα καμένων δασών, τόνους απορριμμάτων, άνοδο της στάθμης των θαλασσών. Όλα είναι αναγκαία και οι επιστήμονες έχουν τον πρώτο λόγο στην καταγραφή και ερμηνεία τους. Η Εκκλησία, όμως, έρχεται να ρωτήσει κάτι άλλο: τι συνέβη μέσα στον άνθρωπο, ώστε να φθάσει να συμπεριφέρεται έτσι στον κόσμο που τον φιλοξενεί;
Ο Πατριάρχης εντοπίζει πρώτα την εσωτερική αλλοίωση και κατόπιν την εξωτερική καταστροφή. Προηγείται, γράφει, η «κακή αλλοίωσις» της ελευθερίας μας, η αποκοπή από την Πηγή της Ζωής, και ακολουθεί η καταστροφική συμπεριφορά προς το φυσικό περιβάλλον. Πρόκειται για μια βαθύτατα θεολογική ανάγνωση του οικολογικού προβλήματος. Ο άνθρωπος που έπαψε να αισθάνεται τον κόσμο ως δώρο, εύκολα τον μεταβάλλει σε ιδιοκτησία. Από ιδιοκτησία τον μεταβάλλει σε πρώτη ύλη και από πρώτη ύλη σε αντικείμενο αχόρταγης εκμετάλλευσης.
Γι’ αυτό και το παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Πατριάρχης από το Ευαγγέλιο είναι εξαιρετικά εύστοχο: ο άφρων πλούσιος. «Καθελώ μου τας αποθήκας και μείζονας οικοδομήσω». Πόσο σύγχρονος ακούγεται αυτός ο άνθρωπος! Μεγαλύτερες αποθήκες, περισσότερα αγαθά, περισσότερη κατανάλωση, περισσότερη κατοχή. Μια ζωή που μετριέται συνεχώς με το «περισσότερο». Και πίσω από όλα αυτά μια ψευδαίσθηση: ότι οι πόροι είναι ανεξάντλητοι, ότι η γη θα αντέχει αιωνίως, ότι η φύση θα θεραπεύει μόνη της κάθε πληγή που της ανοίγουμε.
Εδώ το Πατριαρχικό Μήνυμα γίνεται ασυνήθιστα αυστηρό. Χρησιμοποιεί μάλιστα μια φοβερή λέξη: «γεωκτονία». Ο σύγχρονος «ανθρωποθεός», σημειώνει, επιμένει στη γεωκτονία, υπηρετώντας γεωπολιτικούς σχεδιασμούς, οικονομικά συμφέροντα, καταναλωτισμό και ακόρεστες ανάγκες. Η λέξη ξενίζει, ίσως και ενοχλεί. Ακριβώς γι’ αυτό επιτυγχάνει τον σκοπό της. Μας αφαιρεί την άνεση να θεωρούμε την οικολογική καταστροφή ένα κάπως μακρινό επιστημονικό ζήτημα. Η γη φέρει επάνω της τις πληγές των επιλογών μας.
Και αυτές τις ημέρες του παρατεταμένου καύσωνα, τέτοιες σκέψεις παύουν να αποτελούν θεωρία. Η ζέστη που βαραίνει τις πόλεις και τα χωριά μας, η αγωνία για τις πυρκαγιές, η λειψυδρία σε πολλές περιοχές, οι ακραίες μεταβολές του καιρού κάνουν το περιβαλλοντικό ζήτημα εμπειρία της καθημερινότητας. Η Κτίση μοιάζει κάποτε να μας επιστρέφει τον απόηχο των πράξεών μας.
Υπάρχει όμως ένα σημείο στο Μήνυμα που θεωρώ ακόμη σημαντικότερο. Ο Πατριάρχης μιλά για τον άνθρωπο ως «ιερέα της δημιουργίας». Τούτη η έκφραση αλλάζει εντελώς την οπτική μας. Ιερέας σημαίνει εκείνος που προσφέρει. Παίρνει τα δώρα της δημιουργίας και τα επιστρέφει ευχαριστιακά στον Δημιουργό: «Τα σα εκ των σων σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα». Ο κόσμος τότε παύει να είναι αποθήκη υλικών προς κατανάλωση και γίνεται ευχαριστιακό δώρο. Το ψωμί, το κρασί, το νερό, το λάδι, ο καρπός της γης, όλα μπορούν να γίνουν ευλογία, όταν ο άνθρωπος τα δέχεται με ευχαριστία και μέτρο.
Ίσως εδώ βρίσκεται και η ουσιαστική προσφορά της Ορθοδοξίας στην οικολογική συζήτηση. Η παράδοσή μας διαθέτει μέσα της ένα ολόκληρο οικολογικό ήθος, πολύ πριν εμφανισθεί ο σύγχρονος όρος «οικολογία». Η νηστεία διδάσκει το μέτρο. Η άσκηση περιορίζει την απαίτηση. Η ευχαριστία θεραπεύει την απληστία. Η δοξολογία μεταμορφώνει την κατοχή σε ευγνωμοσύνη. Ο ασκητής χρειάζεται ελάχιστα και αισθάνεται πλούσιος· ο καταναλωτικός άνθρωπος αποκτά συνεχώς περισσότερα και εξακολουθεί να αισθάνεται φτωχός.
Αυτή είναι και η μεγάλη συμβολή του Πατριάρχη Βαρθολομαίου στα τριάντα και πλέον χρόνια της πατριαρχικής διακονίας του. Έφερε επίμονα το περιβαλλοντικό ζήτημα μέσα στη θεολογική συζήτηση και, ταυτόχρονα, τη θεολογική ματιά μέσα στον παγκόσμιο οικολογικό διάλογο. Συνέδρια εν πλω, συναντήσεις επιστημόνων και θεολόγων, διαχριστιανικές και διαθρησκειακές πρωτοβουλίες, παρεμβάσεις προς κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς συνέθεσαν μια συνεπή πορεία. Κάποτε όλα αυτά αντιμετωπίστηκαν ακόμη και με συγκατάβαση. Σήμερα η πραγματικότητα δικαιώνει δραματικά την επιμονή εκείνη.
Κρατώ, τέλος, από το φετινό Μήνυμα τη λέξη «ευθύνη». Ο Πατριάρχης τη μεταφέρει από το παγκόσμιο στο εθνικό, από το εθνικό στο τοπικό και από εκεί στο προσωπικό επίπεδο. Εδώ πλέον χωράμε όλοι. Η οικολογία παύει να αφορά μόνο σε κυβερνήσεις, διεθνείς διασκέψεις, ακτιβιστές και επιστήμονες. Αφορά στο σπίτι μας, την ενορία μας, τη γειτονιά μας, τον τρόπο που καταναλώνουμε, τον τρόπο που πετούμε, τον τρόπο που χρησιμοποιούμε το νερό, τον τρόπο που σεβόμαστε ακόμη και ένα δέντρο.
Η 1η Σεπτεμβρίου, λοιπόν, είναι κάτι περισσότερο από μια ακόμη «παγκόσμια ημέρα» στο ήδη φορτωμένο ημερολόγιό μας. Είναι λειτουργική ημέρα μετανοίας για τη σχέση μας με την Κτίση. Προσευχόμαστε για το περιβάλλον, επειδή πιστεύουμε στον Δημιουργό του. Και η προσευχή αυτή αποκτά αλήθεια όταν κατεβαίνει από τα χείλη στα χέρια, στις επιλογές, στις συνήθειες και στο μέτρο της ζωής μας.
Ο «Πράσινος Πατριάρχης» μάς το υπενθυμίζει και φέτος με επιμονή: η γη είναι ο κοινός οίκος μας, αλλά πρωτίστως είναι δημιούργημα Θεού. Μας παραδόθηκε για να ζήσουμε πάνω της, να την καλλιεργήσουμε, να την αγαπήσουμε και κάποτε να την παραδώσουμε στους επόμενους. Όσο γίνεται, λίγο πιο όμορφη από όσο την παραλάβαμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου