Η ελευθερία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Εκλαϊκεύοντας την ομιλία Βαρθολομαίου στο Πανεπιστήμιο του Chichester

Επιμέλεια - παρουσίαση: π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

Υπάρχουν ομιλίες που απευθύνονται σε ένα συγκεκριμένο ακροατήριο, όμως τελικά ξεπερνούν την περίσταση για την οποία εκφωνήθηκαν. Μια τέτοια περίπτωση είναι η ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στο Πανεπιστήμιο του Chichester της Αγγλίας, στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, κατά την αναγόρευσή του σε Επίτιμο Διδάκτορα. Μιλώντας κυρίως προς τους νέους αποφοίτους, ο Πατριάρχης έθεσε με απλό στην ουσία τρόπο ένα ερώτημα που αφορά όλους: τι σημαίνει να είσαι ελεύθερος άνθρωπος μέσα σ’ έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα πρωτόγνωρη;

Ο ίδιος θυμήθηκε τα παιδικά του χρόνια στην Ίμβρο, το σχολείο και την Εκκλησία, τη Χάλκη και τις κατοπινές σπουδές του στη Ρώμη, στο Bossey και στο Μόναχο. Για εκείνον η παιδεία και η πίστη υπήρξαν από νωρίς δρόμοι ελευθερίας και ανοίγματος προς το μέλλον. Αυτή η προσωπική αναφορά έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή φανερώνει πως ο λόγος του προς τους νέους πηγάζει και από μια μακρά βιωματική διαδρομή.

Οι σημερινοί νέοι παραλαμβάνουν έναν κόσμο που οι ίδιοι φυσικά ούτε σχεδίασαν μήτε δημιούργησαν. Έναν κόσμο γεμάτο θαυμαστά επιτεύγματα και ταυτόχρονα μεγάλες αντιφάσεις. Η επιστήμη θεραπεύει ασθένειες, η τεχνολογία μικραίνει τις αποστάσεις, η επικοινωνία γίνεται σχεδόν ακαριαία και η Τεχνητή Νοημοσύνη ανοίγει καθημερινά νέους ορίζοντες. Παράλληλα, ο ίδιος πολιτισμός γνωρίζει πολέμους, κοινωνικές ανισότητες, οικολογική κρίση, πυρηνικές απειλές και βαθιές ανατροπές στις παραδοσιακές βεβαιότητες. Η πρόοδος, επομένως, από μόνη της χρειάζεται κατεύθυνση και ανθρώπινο μέτρο.

Εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις πιο επίκαιρες επισημάνσεις του Πατριάρχη. Η επιστήμη αποτελεί, όπως λέγει, τη μεγάλη «υπερδύναμη» της εποχής μας. Και η δυνατότητα του ανθρώπου να ερευνά επιστημονικά τον κόσμο αποτελεί, κατά την ορθόδοξη θεώρηση, δώρο του Θεού. Όμως η αύξηση της γνώσης από μόνη της πορεύεται διαφορετικά από την καλλιέργεια της ηθικής ευαισθησίας. Μπορούμε να γνωρίζουμε ολοένα περισσότερα, να κατασκευάζουμε ολοένα ισχυρότερα εργαλεία και συγχρόνως να παραμένει ανοικτό το κρίσιμο ερώτημα: προς ποια κατεύθυνση θα χρησιμοποιήσουμε όσα γνωρίζουμε και όσα μπορούμε;

Αυτό αποκτά ξεχωριστό βάρος στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Οι μηχανές μπορούν να επεξεργάζονται τεράστιες ποσότητες πληροφοριών, να παράγουν κείμενο και εικόνα, να υποβοηθούν την έρευνα και την ιατρική, να μεταβάλλουν την εργασία και την επικοινωνία μας. Ωστόσο τα παλαιά ερωτήματα του ανθρώπου παραμένουν εκπληκτικά νέα: Γιατί ζω; Τι αξίζει πραγματικά; Τι είναι καλό και τι κακό; Πού βρίσκεται η ευτυχία; Πώς χρησιμοποιείται σωστά η ελευθερία; Αυτά τα ερωτήματα ξεπερνούν τα όρια της επιστημονικής γνώσης. Ο άνθρωπος, κατά τον Πατριάρχη, είναι πνευματική ύπαρξη με υψηλή κλήση και η αναζήτηση νοήματος εξακολουθεί να συνοδεύει κάθε εποχή, όσο προηγμένη τεχνολογικά κι αν είναι.

Μέσα σ’ αυτή την αναζήτηση ο Πατριάρχης τοποθετεί και τη θρησκεία. Τη βλέπει ως δύναμη που συνδέεται με τα βαθύτερα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, με την ταυτότητα λαών και πολιτισμών, με τη μεγάλη πνευματική κληρονομιά της ανθρωπότητας, αλλά και με την ευθύνη για ειρήνη και συμφιλίωση. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η αναφορά του στον διαθρησκειακό διάλογο: η αυθεντική πίστη καλείται να λειτουργεί ως αντίδοτο στον φανατισμό και στη μισαλλοδοξία, ενώ κάθε βία που επικαλείται τη θρησκεία τελικά στρέφεται εναντίον του ίδιου του θρησκευτικού βιώματος.

Και κάπου εδώ η ομιλία φθάνει στο κεντρικό της σημείο: την ελευθερία. Συχνά σήμερα ελευθερία σημαίνει «κάνω ό,τι θέλω», επιλέγω ανάμεσα σε πολλές δυνατότητες, αποφεύγω δεσμεύσεις και κρατώ όλες τις πόρτες ανοικτές. Ο Πατριάρχης προτείνει μια βαθύτερη ανάγνωση. Η ποιότητα της ελευθερίας κρίνεται κυρίως από το τι επιλέγουμε. Η ελευθερία αποκτά περιεχόμενο όταν συνδέεται με την ευθύνη. Και αυτή η σύνδεση ελευθερίας και ευθύνης γίνεται, όπως χαρακτηριστικά λέγει, ο «μίτος της Αριάδνης» που μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο έξω από τους περίπλοκους υπαρξιακούς λαβυρίνθους του.

Για τη χριστιανική πίστη μάλιστα η ελευθερία προχωρεί ακόμη βαθύτερα. Ο Απόστολος Παύλος παρουσιάζει την εν Χριστώ ανακαίνιση του ανθρώπου ως απελευθέρωση. Πρόκειται για ελευθερία που γίνεται σχέση: πίστη προς τον Θεό και αγάπη προς τον άνθρωπο. Έτσι ο ελεύθερος άνθρωπος παύει να νοείται ως ένα απομονωμένο «εγώ» που διεκδικεί απλώς το δικαίωμα των επιλογών του. Γίνεται πρόσωπο υπεύθυνο για τον αδελφό, για την κοινωνία, για τη δημιουργία, για το αύριο.

Ίσως γι’ αυτό η τελευταία φράση της ομιλίας αξίζει να μείνει ως παρακαταθήκη, ιδιαίτερα προς τους νέους ανθρώπους. Ο άνθρωπος, λέγει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, είναι «τιμημένος με ελευθερία» και έχει υψηλότερο προορισμό από το να πράττει απλώς «ό,τι θέλει».

Μέσα στον θόρυβο της ψηφιακής εποχής, αυτή η σκέψη ακούγεται εξαιρετικά σύγχρονη. Το μεγάλο ζήτημα του μέλλοντος ίσως βρίσκεται πέρα από το πόσο έξυπνες θα γίνουν οι μηχανές. Βρίσκεται κυρίως στο πόσο υπεύθυνα ελεύθερος θα παραμείνει ο άνθρωπος που τις δημιουργεί και τις χρησιμοποιεί. Εκεί συναντώνται τελικά επιστήμη και συνείδηση, γνώση και ήθος, πρόοδος και ευθύνη. Και εκεί η θεολογία έχει ακόμη έναν ουσιαστικό λόγο να προσφέρει στον σύγχρονο κόσμο.