Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ
Διάβασα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις δύο ομιλίες που απηύθυνε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος στην Οξφόρδη, στις 17 Σεπτεμβρίου 2026. Και όσο προχωρούσα στην ανάγνωσή τους, τόσο γινόταν φανερό ότι εδώ έχουμε κάτι περισσότερο από δύο ακόμη επίσημες πατριαρχικές ομιλίες. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για δύο κείμενα που αξίζει να μείνουν και να ξαναδιαβαστούν, επειδή εκφράζουν με τόλμη και νηφαλιότητα το πώς το Οικουμενικό Πατριαρχείο βλέπει σήμερα τη θέση της Ορθοδοξίας μέσα στον σύγχρονο κόσμο. Ανθρώπινα δικαιώματα, θρησκευτική ελευθερία, πόλεμος, εθνικισμός, διεθνής πολιτική, οικολογική κρίση· θέματα μεγάλα, πίσω από τα οποία ο Πατριάρχης τοποθετεί ένα ακόμη μεγαλύτερο: το ανθρώπινο πρόσωπο.
Στην πρώτη ομιλία του, στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, με θέμα «Orthodoxy and Human Rights», ο Πατριάρχης χαρακτήρισε τα ανθρώπινα δικαιώματα μία από τις μεγάλες πολιτικές κατακτήσεις της ανθρώπινης ιστορίας, συνδεδεμένη με τον αγώνα για αξιοπρέπεια, ελευθερία και δικαιοσύνη. Η τοποθέτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, επειδή συνοδεύεται από μια θαρραλέα ματιά και προς την ίδια την ιστορία των χριστιανικών Εκκλησιών, οι οποίες συχνά αντιμετώπισαν αρχικά με καχυποψία τα δικαιώματα και γενικότερα τη νεωτερικότητα. Ο πατριαρχικός λόγος προτείνει μιαν άλλη στάση: συνάντηση και διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο, με διάκριση, γνώση και συνείδηση της ορθόδοξης ταυτότητας.
Εδώ εισέρχεται μια λέξη που, νομίζω, αποτελεί το κλειδί και των δύο ομιλιών: πρόσωπο. Για την Ορθοδοξία ο άνθρωπος, ως εικόνα και ομοίωση του Θεού, έχει αναφαίρετη αξία. Είναι μοναδικός και ανεπανάληπτος, ενώ συγχρόνως υπάρχει σε σχέση με τους άλλους. Η ελευθερία του, επομένως, βρίσκει το αληθινό της βάθος στην κοινωνία, την ευθύνη, την αλληλεγγύη και την αγάπη. Έτσι ο Πατριάρχης προσθέτει στον σύγχρονο λόγο περί δικαιωμάτων κάτι πολύτιμο από την ορθόδοξη παράδοση: ο άνθρωπος είναι φορέας δικαιωμάτων και μαζί αδελφός του άλλου. Και η αγάπη γίνεται ένας επιπλέον λόγος, ώστε ο πιστός να αγωνίζεται για την αξιοπρέπεια και την ελευθερία του συνανθρώπου του.
Αξιοπρόσεκτη είναι και η παρρησία με την οποία ο Βαρθολομαίος μιλά προς το εσωτερικό της ίδιας της Ορθοδοξίας. Αναγνωρίζει ιστορικές δυσκολίες Ορθοδόξων Εκκλησιών απέναντι στη θρησκευτική ελευθερία και θέτει ένα μέτρο απλό και συγχρόνως απαιτητικό: την ελευθερία συνειδήσεως που διεκδικούμε για εμάς οφείλουμε να την αναγνωρίζουμε και στον άλλον. Ούτε η επίκληση της παραδόσεως ούτε η προστασία ενός «πνευματικού εδάφους» μπορούν να δικαιολογούν τη στέρηση της ελευθερίας του άλλου. Στην ίδια προοπτική εντάσσεται και η κριτική του στη σύνδεση Εκκλησίας, εθνικισμού και κρατικής ισχύος, με σαφή αναφορά στη στάση του Πατριαρχείου Μόσχας απέναντι στον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας.
Η δεύτερη ομιλία, στον ιστορικό Πανεπιστημιακό Ναό της Παναγίας, έφερε τον χαρακτηριστικό τίτλο «Religious Liberty in Contested Ecosystems: Law, Religion and Foreign Policy in a New International Order». Εδώ ο Πατριάρχης χρησιμοποίησε την εικόνα του «οικοσυστήματος» με έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα διπλό τρόπο: οικοσύστημα είναι η δημιουργία, αλλά ένα είδος οικοσυστήματος αποτελούν και οι νόμοι, οι θεσμοί, οι πολιτισμοί και οι σχέσεις μέσα στις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να πιστεύει, να λατρεύει, να διαφωνεί και να ζει ελεύθερα. Και οι δύο κόσμοι τραυματίζονται από την ίδια λησμονιά: η γη και ο πλησίον μάς έχουν δοθεί ως δώρα και όχι ως κτήματα προς εξουσίαση.
Από εδώ ο λόγος έγινε εξαιρετικά επίκαιρος. Ο Πατριάρχης μίλησε απερίφραστα για τη χρησιμοποίηση της θρησκείας ως εργαλείου πολέμου, αναφέρθηκε στη θεωρία του «Ρωσικού Κόσμου» και στην προσπάθεια να περιβληθεί ο πόλεμος κατά της Ουκρανίας με τον μανδύα ενός «ιερού πολέμου». Υπενθύμισε τον εθνοφυλετισμό, τον οποίον η Ορθόδοξη Εκκλησία καταδίκασε ήδη από το 1872, και επανέφερε μια παλαιότερη διακήρυξή του, που σήμερα ακούγεται ίσως ακόμη πιο επιτακτικά: «Κάθε έγκλημα που διαπράττεται στο όνομα της θρησκείας είναι έγκλημα κατά της θρησκείας».
Με την ίδια σαφήνεια μίλησε και για τη θρησκευτική ελευθερία. Επεσήμανε την επιλεκτική χρήση της από τις μεγάλες δυνάμεις, όταν τα δικαιώματα διωκόμενων πιστών προβάλλονται με ένταση σε αντίπαλες χώρες, ενώ παρόμοιες καταστάσεις σε φίλες ή συμμαχικές χώρες περνούν με λιγότερη προσοχή. Και εδώ η Χάλκη μπήκε φυσικά στον λόγο του: η Θεολογική Σχολή, όπου ο ίδιος φοίτησε, παραμένει κλειστή από το 1971, ενώ οι τελευταίες συνομιλίες με τις τουρκικές Αρχές δημιουργούν μια νέα ελπίδα για την επαναλειτουργία της. Η Χάλκη, ωστόσο, γίνεται παράδειγμα για κάτι ευρύτερο: η θρησκευτική ελευθερία αποκτά αληθινό περιεχόμενο όταν ισχύει σταθερά για όλους, πέρα από συγκυρίες, σκοπιμότητες και διπλωματικούς συσχετισμούς.
Ο πατριαρχικός λόγος αγκάλιασε ακόμη τις αρχαίες χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής, καθώς και κάθε ευάλωτη θρησκευτική μειονότητα. Η τύχη αυτών των ανθρώπων αξίζει να απασχολεί τη διεθνή κοινότητα για την αξία της ίδιας της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας. Κι εδώ ο Πατριάρχης εμπιστεύεται πολύ τον διάλογο: τον ακαδημαϊκό, τον διαχριστιανικό, τον διαθρησκειακό. Έναν διάλογο υπομονετικό, δίχως άμεσο συμφέρον, που γνωρίζει πρώτα τον άλλον και ύστερα συνομιλεί μαζί του. Έναν διάλογο που μπορεί να γίνει πραγματική εργασία ειρήνης.
Και βέβαια, ο Βαρθολομαίος έφερε στην Οξφόρδη και την οικολογική αγωνία που χαρακτηρίζει ολόκληρη σχεδόν την Πατριαρχία του. Μόνο που εδώ η οικολογία παρουσιάστηκε ενωμένη με όλα τα προηγούμενα. Η προστασία της δημιουργίας, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ειρήνη, η φτώχεια, οι πρόσφυγες και η θρησκευτική ελευθερία έχουν μια βαθιά συγγένεια. Αφορούν στον τρόπο, με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι σε ό,τι υπάρχει έξω από το εγώ μας. Γι’ αυτό και η οικολογική κρίση ζητά, μαζί με την επιστήμη, τη νομοθεσία και τις διεθνείς συμφωνίες, κάτι πολύ παλαιό και πάντοτε νέο για την Εκκλησία: μετάνοια, αλλαγή νου και καρδιάς, μέτρο στις επιθυμίες μας, άσκηση, ευχαριστιακή αποδοχή του κόσμου ως δώρου.
Γιατί, λοιπόν, θεωρώ τόσο σημαντικές αυτές τις δύο ομιλίες; Επειδή μέσα από αυτές διαγράφεται με αξιοσημείωτη καθαρότητα μια πρόταση για την παρουσία της Ορθοδοξίας στον 21ο αιώνα. Μια Ορθοδοξία με συνείδηση της παραδόσεώς της, που συνομιλεί με τον σύγχρονο κόσμο· υπερασπίζεται την ελευθερία όλων· αποδεσμεύει την πίστη από εθνικισμούς και πολιτικές σκοπιμότητες· βλέπει τα ανθρώπινα δικαιώματα μέσα από την ιερότητα του προσώπου και συνδέει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με την ευθύνη για τον πλησίον και ολόκληρη τη δημιουργία.
Μια φράση της πρώτης ομιλίας αξίζει, κατά τη γνώμη μου, να κρατηθεί: «Rights need healing, not replacement» — «Τα δικαιώματα χρειάζονται θεραπεία, όχι αντικατάσταση». Ούτε απόρριψη, λοιπόν, του σύγχρονου κόσμου ούτε άκριτη προσχώρηση σε κάθε έκφανσή του. Η ορθόδοξη μαρτυρία μπορεί να προσφέρει περισσότερο βάθος στην ελευθερία, περισσότερη ευθύνη στο δικαίωμα, περισσότερη αλληλεγγύη στις ανθρώπινες σχέσεις.
Μέσα στην Οξφόρδη, εκεί όπου επί αιώνες ο δυτικός κόσμος σπουδάζει τον άνθρωπο, τον νόμο, την ελευθερία και τα όριά τους, ακούστηκε αυτή τη φορά με ιδιαίτερη καθαρότητα και η ορθόδοξη λέξη: πρόσωπο. Ίσως τελικά αυτή να ήταν η σημαντικότερη λέξη των δύο ομιλιών. Γιατί από αυτήν ξεκινούν όλα: η ελευθερία που σέβεται, η πίστη που διακονεί, η πολιτική που υπηρετεί, η αγάπη που χωρά τον άλλον και η ευθύνη για έναν κόσμο που μας δόθηκε για να τον παραδώσουμε στους επόμενους λίγο πιο ανθρώπινο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου