35 χρόνια στον Πατριαρχικό Θρόνο, με το χέρι ακόμη στο άροτρο

Προσωπικές σκέψεις με αφορμή την επετειακή ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου

Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Διάβασα με ιδιαίτερη συγκίνηση την ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, κατά την επίσημη Πατριαρχική Θεία Λειτουργία της 22ας Οκτωβρίου 2026, για τη συμπλήρωση τριάντα πέντε χρόνων από την εκλογή του. Έχοντας παρακολουθήσει, όσο μου ήταν δυνατόν, τη μακρά πατριαρχική πορεία του, αναζήτησα μέσα στα λόγια του, πέρα από τον ιστορικό απολογισμό, τον άνθρωπο. Τον άνθρωπο που σήκωσε επί τρεισήμισι δεκαετίες το βάρος ενός Θρόνου με τεράστια πνευματική κληρονομιά, αλλά και με καθημερινές αγωνίες, αντιξοότητες, πικρίες και ελπίδες.

Με άγγιξε από την αρχή η αναφορά του στους δύο μεγάλους εκκλησιαστικούς άνδρες που σφράγισαν τη ζωή του, τον Πατριάρχη Δημήτριο και τον Μητροπολίτη Μελίτωνα. Ύστερα από τόσα χρόνια πρωτοκαθεδρίας, ο Βαρθολομαίος εξακολουθεί να μνημονεύει τους δασκάλους του με την ευγνωμοσύνη του μαθητή. Σκέφτομαι πόσο σπουδαίο είναι για έναν άνθρωπο, ιδίως όταν έχει φθάσει τόσο ψηλά, να θυμάται από ποια χέρια παρέλαβε τη σκυτάλη και ποιες ευχές τον συνόδευσαν στον δρόμο του.

Στάθηκα επίσης στη φράση του για «τὸν κάθε ἄνθρωπον καὶ τὸν ὅλον ἄνθρωπον». Νομίζω πως εδώ αναγνωρίζουμε τον Βαρθολομαίο που γνωρίσαμε όλα αυτά τα χρόνια. Τον Πατριάρχη που τόλμησε να μιλήσει για το περιβάλλον όταν ακόμη πολλοί θεωρούσαν το θέμα ξένο προς την εκκλησιαστική ζωή· που επέμεινε στον διάλογο, ακόμη κι όταν παρεξηγήθηκε· που υπερασπίστηκε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια πέρα από σύνορα, θρησκείες και καταγωγές. Όλα αυτά τα αντιλαμβάνομαι ως εκφράσεις μιας ποιμαντικής αγωνίας, με κέντρο τον άνθρωπο για τον οποίο ενανθρώπησε ο Θεός.

Διάβασα με προσοχή και τις αιχμηρές αναφορές του στις πληγές της πανορθόδοξης ενότητας. Γνωρίζουμε πόσες προσδοκίες γεννήθηκαν μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού κόσμου και πόσο δοκιμάστηκαν στη συνέχεια. Είναι πικρό να βλέπει κανείς την εκκλησιαστική ζωή να εμπλέκεται σε γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, την ώρα που ο κόσμος διψά για ειρήνη και καταλλαγή. Αισθάνομαι πως πίσω από τις αυστηρές πατριαρχικές διατυπώσεις υπάρχει και η προσωπική οδύνη ενός ανθρώπου που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στην ενότητα της Ορθοδοξίας.

Εκείνο, όμως, που περισσότερο με συγκίνησε ήταν η αναφορά του στον χρόνο. Στα χρόνια που πέρασαν, στα μαλλιά που λευκάνθηκαν «ὑπὲρ χιόνα», στην ένατη δεκαετία της ζωής του. Και μαζί η απλή ομολογία ότι έγιναν λάθη και παραλείψεις, για τα οποία ζητεί επιεικείς κριτές. Πόση ανθρώπινη αλήθεια χωρεί σε μια τέτοια παραδοχή! Όσοι διακονούμε επί δεκαετίες την Εκκλησία γνωρίζουμε, ο καθένας στο δικό του μικρό μετερίζι, ότι η πορεία αυτή έχει και αστοχίες, και πληγές, και αποφάσεις που μας ακολουθούν. Γι’ αυτό αισθάνομαι ιδιαίτερα κοντά σ’ εκείνη τη στιγμή της ομιλίας του. Ο Πατριάρχης αφήνει για λίγο να φανεί, πίσω από το αξίωμα, η ευάλωτη ανθρώπινη υπόσταση.

Κρατώ ακόμη τη φράση που επικαλείται από τον Πλούταρχο: «Τὸ εὖ ἄρχειν ἐστὶ τὸ εὖ διακονεῖν». Τη διαβάζω και ως μια υπενθύμιση προς εμάς, τους κληρικούς, που συχνά κινδυνεύουμε να λησμονήσουμε ότι η ιεροσύνη είναι πρωτίστως διακονία. Όσο περισσότερα μάς εμπιστεύεται η Εκκλησία, τόσο περισσότερο οφείλουμε να σκύβουμε προς τον άνθρωπο. Αυτό τουλάχιστον θέλω να κρατήσω ως προσωπικό δίδαγμα από την επετειακή αυτή ομιλία.

Σκέφτομαι, τέλος, τον Βαρθολομαίο των τριάντα πέντε χρόνων. Τον Πατριάρχη που γνώρισε αλλεπάλληλες ιστορικές ανατροπές, είδε ελπίδες να ευοδώνονται και άλλες να διαψεύδονται, δέχθηκε τιμές, αλλά και σκληρές επιθέσεις. Και τώρα, στην προχωρημένη ηλικία του, εξακολουθεί να ζητεί από τον Θεό δύναμη για να διακονεί «μέχρι τῆς τελευταίας ἡμῶν ἀναπνοῆς».

Αυτή η τελευταία επιθυμία του με συγκινεί περισσότερο από κάθε επετειακό εγκώμιο. Ίσως επειδή, καθώς περνούν και τα δικά μας χρόνια στην ιερατική διακονία, καταλαβαίνουμε καλύτερα πόσο δύσκολο είναι να διατηρεί κανείς άθικτο τον αρχικό του ζήλο, όταν έχουν μεσολαβήσει τόσοι κόποι, τόσες δοκιμασίες και τόσες ανθρώπινες διαψεύσεις. Η αντοχή τότε αποκτά άλλο περιεχόμενο. Γίνεται πιστότητα στην πρώτη κλήση, ακόμη κι όταν οι δυνάμεις λιγοστεύουν.

Γι’ αυτό επιστρέφω στην εικόνα με την οποία ο ίδιος περιγράφει την αρχή της Πατριαρχίας του: «Ἐθέσαμεν, λοιπόν, τότε τὴν χεῖρα ἐπὶ τὸ ἄροτρον». Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, το άροτρο είναι το ίδιο, μα το χέρι έχει γεράσει. Έχει γνωρίσει την κούραση, την αντίσταση της γης, την αγωνία για τον καρπό. Κι όμως, παραμένει εκεί, πιστό στην αυλακιά που του εμπιστεύθηκε ο Θεός.

Και συνεχίζει να οργώνει.