Μια εξόχως ενδιαφέρουσα εισήγηση: "Προσκυνηματικές Περιηγήσεις - Ιστορική εξέλιξη και σύγχρονες προοπτικές"

ΒΛΑΣΙΟΥ ΦΕΙΔΑ, Ομότιμου Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών

Εισήγηση στο Α' Πανελλήνιο Συνέδριο για τις Προσκυνηματικές Περιηγήσεις. Ζάκυνθος 14 Νοεμβρίου 2009

1. Ἡ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μέ τό φυσικό του περιβάλλον προσδιορίσθηκε πάντοτε ἀπό τήν ἑρμηνεία τῆς σχέσεώς του μέ τόν Θεό καί μέ τόν κόσμο. Ἡ θρησκεία ἑρμήνευσε πάντοτε τή σχέση αὐτή μέ ἀφετηρία τόν Θεό, στόν ὁποῖο ἀναφέρεται ἡ ὕπαρξη τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ κόσμου, ἐνῶ ἡ φιλοσοφία ἑρμήνευσε πάντοτε τή σχέση αὐτή μέ ἀφετηρία τόν ἄνθρωπο καί τόν κόσμο, χωρίς νά ἀμφισβητήση πάντοτε τήν ἀναφορικότητα τῆς ὑπάρξεώς τους πρός μία ὑπέρτατη ἐξωκοσμική δύναμη, προσωπική ἤ μή, ἡ ὁποία διέπει τή ζωή τους. Κοινός τόπος τῶν δύο ἑτερόκεντρων ἑρμηνειῶν ὑπῆρξε καί παραμένει πάντοτε ὁ ἄνθρωπος, ἀλλά μέ τίς διαφορετικές προσεγγίσεις τῆς σχέσεώς του μέ τόν Θεό ἀπό τή θρησκεία (θεοκεντρική) καί ἀπό τή φιλοσοφία (ἀνθρωποκεντρική). Βεβαίως, τόσο ἡ θρησκεία, ὅσο καί ἡ φιλοσοφία προέβαλλαν πάντοτε τήν ἑνότητα τῆς ὑπερβατικῆς θείας δυνάμεως, προσωπικῆς ἤ μή, στήν ὁποία ἀναφερόταν ἡ ἑνότητα τοῦ ἀνθρωπίνου γένους καί τοῦ κόσμου, γι᾽ αὐτό ἡ διαλεκτική αὐτή μεταξύ τῆς θρησκείας καί τῆς φιλοσοφίας καθιέρωσε τήν ἄρρηκτη συζυγία τους ὄχι μόνο στίς μεγάλες πολιτισμικές παραδόσεις, ἀλλά καί στή ζωή τῶν λαῶν.

Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή, ὅλα τά σημαντικά γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου ἤδη ἀπό τό λυκαυγές τῆς ἱστορίας ἐξέφραζαν πάντοτε τήν ἄρρηκτη συζυγία θρησκείας καί πολιτιστικῶν παραδόσεων, ἔστω καί ἄν διαφοροποιεῖται κατά περίπτωση ἡ ἔμφαση στά θρησκευτικά ἤ στά πολιτιστικά στοιχεῖα τῆς συζυγίας, μέ γνώμονα ὅμως πάντοτε τήν ἀναφορικότητα τοῦ ἀνθρώπου πρός τόν Θεό καί τήν ἑνότητα τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Ἡ ἔμφυτη λοιπόν ἐπιθυμία τοῦ ἀνθρώπου νά γνωρίση τό οἰκοσύστημά του καί τούς ἄλλους ἐνοίκους σέ αὐτό ἐκφράσθηκε μέ ποικίλους τρόπους καί μέ διαφορετικά κριτήρια (μεταναστεύσεις λαῶν, κατακτητικές διεκδικήσεις, ἐμπορικές σχέσεις, συμμαχίες κ.λπ.), ἀλλά πάντοτε κατέληγε σέ μία γόνιμη συνάντηση λαῶν, θρησκειῶν καί πολιτιστικῶν παραδόσεων.

Εἶναι ὅμως εὐνόητον ὅτι ἡ κινητικότητα ἀνθρώπων καί λαῶν προσδιορίσθηκε στήν ἀρχαιότητα ἀπό τίς πολιτικές θεωρίες γιά τήν ταυτότητα τοῦ κράτους, ἀπό τή συνύπαρξή τους στήν ἴδια εὐρύτερη περιοχή, ἀπό τά οἰκονομικά κίνητρα τῶν ἐμπορικῶν τους σχέσεων καί ἀπό τήν περιορισμένη ἱκανότητα τῶν μεταφορικῶν μέσων σέ κάθε ἐποχή. Πράγματι, διαφορετική εἶναι ἡ κινητικότητα τῶν Ἑλλήνων κατά τούς κλασικούς χρόνους γιά τήν ἀνάπτυξη τῶν ἐμπορικῶν δραστηριοτήτων κάθε πόλεως-κράτους μέ τήν ἴδρυση ἀποικιῶν στίς παράκτιες ζῶνες τῆς Μεσογείου καί τοῦ Εὐξείνου πόντου, ὅπως ἦταν διαφορετική ἡ κινητικότητά τους κατά τούς ἑλληνιστικούς χρόνους στά πλαίσια τῆς ἀχανοῦς αὐτοκρατορίας τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου καί τῶν ἐπιγόνων του. Ἐν τούτοις, τόσο στούς κλασικούς, ὅσο καί στούς ἑλληνιστικούς χρόνους διατηρήθηκε ἀλώβητη ἡ συζυγία θρησκείας καί πολιτιστικῶν παραδόσεων, καίτοι ἐκφράσθηκε μέ διαφορετικούς τρόπους. Ἔτσι, οἱ ἀφιερωμένοι στούς θεούς πανελλήνιοι ἀθλητικοί ἀγῶνες συνδύαζαν τίς λατρευτικές ἐκδηλώσεις μέ τά ἀθλητικά ἀγωνίσματα τῶν ἀθλητῶν ἀπό τίς ἑλληνικές πόλεις καί τίς ἀποικίες τους, τούς ὁποίους συνόδευαν καί φιλοθεάμονες πολίτες τους. Ἡ σταδιακή παρακμή τους κατά τούς ὕστερους ἑλληνιστικούς χρόνους δέν ἀποδυνάμωσε τίς λατρευτικές ἐπισκέψεις στά μεγάλα Ἱερά τῆς ἀπολλώνειας κυρίως λατρείας, (ὅπως λ.χ. στά ἱερά τῶν Δελφῶν, τῆς Ἠλείας, τῆς Ἀντιοχείας κ.λπ.).

Ἡ ἐμφάνιση καί ἡ διάδοση τοῦ Χριστιανισμοῦ στόν ἑλληνορωμαϊκό κόσμο διαφοροποίησαν τόν λόγο καί τόν τρόπο ἐκφράσεως τῆς προσκυνηματικῆς κινητικότητας τῶν χριστιανῶν. Τό ἱερό πλέον κέντρο τῆς θρησκευτικῆς εὐλάβειας τῶν χριστιανῶν ρωμαίων πολιτῶν μετατοπίσθηκε στήν εὐρύτερη περιοχή τῶν Ἱεροσολύμων, ὅπου γεννήθηκε, ἔδρασε καί σταυρώθηκε ὁ ἱδρυτής τῆς Ἐκκλησίας, ὁ σαρκωθείς Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ. Στήν ἀνθρωπότητα τοῦ Χριστοῦ ἀποκαταστάσθηκε ἡ ἑνότητα Θεοῦ, ἀνθρώπου καί κόσμου, ἐνῶ τό λυτρωτικό μήνυμα τοῦ Εὐαγγελίου ἀπευθυνόταν σέ ὅλα τά ἔθνη τῆς γῆς γιά νά ὑπερβαθοῦν οἱ συγχύσεις τοῦ ἀνθρώπου γιά τή σχέσή του μέ τόν Θεό καί μέ τόν κόσμο. Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή, οἱ ἀπόστολοι καί οἱ συνεργοί τους ἀνέλαβαν συνεχεῖς καί ἐπίπονες περιοδεῖες σέ ὁλόκληρο τόν ἑλληνορωμαϊκό κόσμο καί στόν εὐρύτερο περίγυρο γιά νά κηρύξουν τό εὐαγγέλιο καί ἵδρυσαν τίς πρῶτες χριστιανικές ἐκκλησίες στίς σημαντικότερες πόλεις τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας, οἱ ὁποῖες συνέχισαν τό ἱεραποστολικό τους ἔργο παρά τούς ἀπηνεῖς διωγμούς τῶν ρωμαϊκῶν ἀρχῶν.

Βεβαίως, οἱ ἀπόστολοι καί οἱ διάδοχοί τους ὑποστήριζαν τίς νεοσύστατες τοπικές ἐκκλησίες μέ ἐπισκέψεις, ἀποστολές καί ἐπιστολές, ἐνῶ τό πρόσωπο καί τό ἔργο τοῦ Χριστοῦ, τά ὁποῖα ἦσαν στό ἐπίκεντρο τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος, ἐρέθιζαν τήν εὐλάβεια τῶν χριστιανῶν γιά προσκυνηματικές ἐπισκέψεις στούς θεοβάδιστους ἱερούς τόπους τῆς Παλαιστίνης. Ἡ πραγματοποίηση ὄμως τῆς εὐλαβοῦς αὐτῆς ἐπιθυμίας ἦταν δυνατή μόνο γιά ὅσους χριστιανούς ἀνῆκαν σέ πλησιόχωρες τοπικές ἐκκλησίες ἤ εἶχαν τήν εὐχέρεια χρόνου καί χρημάτων γιά νά τό ἀποφασίσουν. Ὅσοι πραγματοποιοῦσαν τήν ἐπιθυμία τους συνδύαζαν τίς προσκυνηματικές ἐπισκέψεις τῶν ἱερῶν τόπων μέ τή συμμετοχή τους καί στίς ἰδιαίτερες ἀκολουθίες τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων, οἱ ὁποῖες ἀνεφέροντο στή σχέση τῶν ἱερῶν τόπων μέ τά γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ. Ὅσοι ἀδυνατοῦσαν νά ἀναλάβουν μία τόσο δαπανηρή προσκυνηματική ἐπίσκεψη ἐξέφραζαν τήν εὐλάβειά τους μέ τήν ἐπίσκεψη τῶν τάφων τῶν μαρτύρων τῆς πίστεως ἀποστόλων, ἐπισκόπων, λοιπῶν κληρικῶν καί λαϊκῶν, στούς ὁποίους συνέρρεαν οἱ πιστοί τῆς εὐρύτερης περιοχῆς γιά νά τιμήσουν τούς μάρτυρες καί νά ἐνισχυθοῦν στήν πίστη τους.

2. Μετά τήν ἐπικράτηση τοῦ χριστιανισμοῦ καί τό τέλος τῶν διωγμῶν ἡ εὐλάβεια τῶν πιστῶν ἀναζήτησε πνευματικά ἐρείσματα στόν ὑποδειγματικό βίο τῶν σκληρῶν πνευματικῶν ἀγωνισμάτων τῶν ἀσκητῶν, τά ὁποῖα ὁ Μ. Ἀθανάσιος παραλληλίζει πρός τόν ἀγώνα τῶν μαρτύρων τῆς πίστεως (P.G. 26, 1173) καί ὁ Ἱερώνυμος τά χαρακτηρίζει ὡς «καθημερινό μαρτύριο» (cotidianum martyrium, Epist., 108, 31). Βεβαίως, στή συνείδηση τῆς Ἐκκλησίας ἦταν σαφής ἡ ὑπεροχή τοῦ μαρτυρίου τοῦ αἵματος ἔναντι τοῦ «μαρτυρίου τῶν δακρύων τῆς μετανοίας», ἀλλά ἦταν γενική ἡ ἀναγνώριση ὅτι τό δεύτερο ἦταν μία αὐθεντική συνέχεια τοῦ πρώτου. Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή ἐξηγεῖται ὄχι μόνον ὁ εὔλογος θαυμασμός τῶν πιστῶν γιά νά ἀσκητικά κατορθώματα τῶν μεγάλων ἀσκητῶν τῆς ἐρήμου, ἀλλά καί ἡ σφοδρή ἐπιθυμία τους νά ἀποκτήσουν προσωπική ἐμπειρία τῆς ἀσκητικῆς πνευματικότητας, γι᾽ αὐτό πραγματοποιοῦσαν προσκυνηματικές ἐπισκέψεις στά μεγάλα μοναστικά κέντρα τῆς Αἰγύπτου, τῆς Παλαιστίνης καί τῆς Συρίας, ἀκόμη καί σέ ὅσα εἶχαν ἀναπτυχθῆ στά βάθη τῆς ἐρήμου (Νιτρίας, Σινᾶ, Λαύρα τοῦ ἁγίου Σάβα κ.ἄ.).

Ἡ ἵδρυση μεγάλων μονῶν στήν εὐρύτερη περιοχή τῆς Κπόλεως ἀπό τίς ἀρχές τοῦ Ε’ αἰώνα λειτουργοῦσε ὡς συνεχής πρόσκληση ἤ καί ὡς πρόκληση πρός τούς πιστούς τῆς εὐρύτερης περιοχῆς γιά προσκυνηματικές ἐπισκέψεις. Ὁ συνδυασμός τῆς ἀδιάλειπτης προσευχῆς τῶν μοναχῶν μέ τήν ἀδιάκοπη εἰκοσιτετράωρη θεία λατρεία στίς μονές τῶν Ἀκοιμήτων, καίτοι ἦταν καινοτομία στίς ἀσκητικές παραδόσεις, αὔξησε μέ ἐντυπωσιακό τρόπο ὄχι μόνο τόν ἀριθμό τῶν εὐλαβῶν προσκυνητῶν ἀπό τήν Κπόλη καί τήν εὐρύτερη περιοχή, ἀλλά καί τήν πνευματική ἀκτινοβολία τῆς μονῆς. Ὁ εἰσηγητής τῆς πρακτικῆς αὐτῆς ἡγούμενος Ἀλέξανδρος κατένειμε τούς μοναχούς σέ ἕξι χορούς γιά τήν κάλυψη τῆς συνεχοῦς εἰκοσιτετράωρης θείας λατρείας, γι᾽ αὐτό καί ἐγκωμιάζεται ὅτι «νόμον εἰσάγει καινόν μέν, ἀλλά τόν ἁπανταχοῦ κάλλιστον, μηδέποτε τῶν εἰς Θεόν ὕμνων τό συνεχές διακόπτεσθαι, ἀλλά, τῇ κατά διαδοχήν τῶν λειτουργούντων ὑπαλλαγῇ, τήν ἀσίγητον ταύτην καί ἄπαυτον τῷ Δεσπότῃ περιποιεῖσθαι δοξολογίαν» (PG 116, 705-746). Ἀνάλογη ἦταν ἡ ἀκτινοβολία καί τῶν ἐκκεντρικῶν μορφῶν ἀσκήσεως, ὅπως τοῦ ἁγίου Συμεών τοῦ Στυλίτη στή Β. Συρία, ὁ Στύλος τοῦ ὁποίου προσείλκυε προσκυνητές ἀπό ὁλόκληρη τήν Ἀνατολή καί ἐπηρέαζε μέ τήν ἀκτινοβολία του ὄχι μόνο τήν πνευματική, ἀλλά καί τήν πολιτική ζωή τῆς Συρίας κ.λπ.

Βεβαίως, ὁ μοναχισμός καθιερώθηκε στήν ἐκκλησιαστική συνείδηση ὡς μία ὑπεροχική ἔκφραση τῆς ἀσκητικῆς πνευματικότητας τοῦ ὅλου ἐκκλησιαστικοῦ σώματος ὄχι μόνο στήν Ἀνατολή, ἀλλά καί στή Δύση, ὅπου διαδόθηκε ἀπό τόν Μ. Ἀθανάσιο καί τούς ἄλλους ὀρθοδόξους ἐπισκόπους τῆς Ἀνατολῆς, οἱ ὁποῖοι ἐξορίσθηκαν στή Δύση ἀπό τούς ἀρειανόφρονες αὐτοκράτορες. Ὁ Βίος τοῦ Μ. Ἀντωνίου, οἱ ἀσκητικοί Ὅροι τοῦ Μ. Βασιλείου καί ὁ ζῆλος τοῦ Ἱερωνύμου καί τοῦ Ρουφίνου γιά τή μεταφορά τοῦ μοναχισμοῦ στή Δύση ἀπέδωσαν καρπούς. Ὁ Ρουφίνος ἵδρυσε μία ἀξιόλογη γυναικεία μονή στά Ἱεροσόλυμα (374) μέ τήν οἰκονομική ὑποστήριξη τῆς πλούσιας ρωμαίας Μελανίας, ἡ ὁποία ἔγινε μοναχή, ἐνῶ ὁ Ἱερώνυμος ἵδρυσε μέ τήν οἰκονομική ὑποστήριξη τῆς ἐπίσης πλουσίας ρωμαίας χήρας Παύλας τρεῖς γυναικεῖες καί μία ἀνδρική μονή στά Ἱεροσόλυμα (389), ὅπου συνέρρεαν πολλοί προσκυνητές ἀπό τή Δύση. Ἔτσι, ὁ μοναχισμός διαδόθηκε στήν Ἰταλία, τή Γαλλία, τήν Ἱσπανία καί τή Β. Ἀφρική, ἀλλά ἡ ἀκμή του ἄρχισε μέ τήν ἵδρυση ἀπό τόν καταφυγόντα στή Δύση διάκονο τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου Κασσιανό στήν περιοχή τῆς Μασσαλίας δύο μονῶν, μιᾶς γυναικείας καί μιᾶς ἀνδρικῆς.

Οἱ μονές αὐτές ἔγιναν ὑπόδειγμα ὄχι μόνο γιά τήν ἵδρυση καί ἄλλων μονῶν στήν εὐρύτερη περιοχή, ἀλλά καί γιά τήν ἀνάπτυξη τοῦ μοναχισμοῦ στήν Ἀγγλία, τήν Ἰρλανδία καί τή Σκωτία, ἀπό τόν ὁποῖο ἀναδείχθηκαν οἱ περίφημοι γιά τό ἱεραποστολικό τους ἔργο στόν κόσμο τῶν Φράγκων ἰρλανδοσκῶτοι μοναχοί. Ἡ ἵδρυση ἀπό τόν ἅγιο Βενέδικτο τῆς περίφημης κοινοβιακῆς μονῆς στό Μόντε Κασσίνο τῆς Καμπανίας (529) ἐπηρέασε τήν ἐξέλιξη τοῦ μοναχισμοῦ τῆς Δύσεως. Ὁ Κανόνας τοῦ ἁγίου Βενεδίκτου συντάχθηκε μέ βάση τούς Ὅρους τοῦ Μ. Βασιλείου καί ἔγινε ἡ κύρια πηγή γιά τήν ἀναδιοργάνωση τῶν κοινοβιακῶν μονῶν τῆς Δύσεως, ἐνῶ τό τάγμα τῶν Βενεδικτίνων ἔγινε ὑπόδειγμα γιά τή λειτουργία τους. Ὡστόσο, ὁ δυτικός μοναχισμός ἐνισχύθηκε ἀπό ἀθρόα μετακίνηση πρός τή Δύση πολλῶν μοναχῶν τῆς Ἀνατολῆς, οἱ ὁποῖοι ἵδρυσαν ἀκμαῖες μονές στήν Ἰταλία καί τή Β. Ἀφρική ἀπό τά μέσα ἤδη τοῦ ΣΤ’ αἰώνα καί ἐπηρέασαν μέ τήν ἀκτινοβολία τους ὅλες τίς πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου τῆς Δύσεως, ἰδιαίτερα κατά τήν περίοδο τῆς εἰκονομαχίας (727-843).

Εἶναι λοιπόν προφανές ὅτι ὁ μοναχισμός δημιούργησε γιά τούς εὐλαβεῖς πιστούς νέα πνευματικά κέντρα προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων, οἱ ὁποῖες προσέφεραν καί οἰκονομική ὑποστήριξη ὄχι μόνο γιά τή λειτουργία τους, ἀλλά καί γιά τούς ἀγῶνες τους ὑπέρ τῆς πίστεως. Ἐν τούτοις, ἡ οἰκονομική αὐτή προοπτική τῶν προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων δέν παραβίαζε τά ὅρια τῆς ἀκτημοσύνης τῶν μοναχῶν, γι᾽ αὐτό καί κατά τήν πρώτη χιλιετία τοῦ ἱστορικοῦ βίου τῆς Ἐκκλησίας δέν ἐκδηλώθηκαν ἀκραῖες πλουτομανεῖς τάσεις ἀπό τούς μοναχούς ἤ τίς μονές μέ καθαρῶς οἰκονομικά κίνητρα, παρά τίς αὐθαιρεσίες ὁρισμένων μοναχῶν στίς περιοδεῖες τους γιά τήν «ἱερή ζητεία» ὑπέρ τῶν ἀναγκῶν τῆς μονῆς. Οἱ αὐθαιρεσίες αὐτές, καίτοι ἀποδοκιμάσθηκαν ἐπισήμως ἀπό τήν Ἐκκλησία, δέν ἀποδυνάμωσαν τήν ἰδιαίτερη πνευματική εὐαισθησία τῶν πιστῶν γιά τήν ἀσκητική ἐμπειρία τῶν μοναχῶν. Ἄλλωστε, οἱ σκληροί διωγμοί τῶν εἰκονομάχων αὐτοκρατόρων ἐναντίον τῶν ὑπερασπιστῶν τῆς τιμῆς τῶν ἱερῶν εἰκόνων μοναχῶν συνοδεύθηκαν μέ τό κλείσιμο πολλῶν μονῶν καί τή δήμευση τῶν περιουσιῶν τους, τά ὁποῖα ἱεροποιοῦσαν ὄχι μόνο τούς ἀγῶνες τους, ἀλλά καί τίς ὁποιεσδήποτε ὑπερβολές στίς «ἱερές ζητεῖες».

Οἱ σκληρές ὅμως δοκιμασίες τοῦ μοναχισμοῦ κατά τήν περίοδο τῆς εἰκονομαχίας (727-843) κατέστησαν ἀναγκαία τή δημιουργία σέ ἀπομακρυσμένες ἀπό τίς πόλεις δυσπρόσιτες ὀρεινές περιοχές μεγάλων μοναστικῶν πολιτειῶν, στίς ὁποῖες κατέφευγαν ὅλοι οἱ διωκόμενοι μοναχοί γιά νά ἐπιδοθοῦν στά ἀσκητικά ἀγωνίσματα τῆς προσωπικῆς τους ἐπιλογῆς (Ὄλυμπος Βιθυνίας, Λάτρος κ.λπ.). Ἡ παράλληλη ἀνάπτυξη στίς μοναστικές αὐτές πολιτεῖες ὅλων τῶν μορφῶν τῆς ἀσκητικῆς πνευματικότητας (Κοινόβια, Λαῦρες, Σκῆτες, Ἐρημίτες, Στυλίτες, Σπηλαιῶτες κ.λπ.) καί οἱ κοινοί ἀγῶνες ἐναντίον τῆς εἰκονομαχίας ἀνέδειξαν τά νέα μοναστικά κέντρα ὡς τούς αὐθεντικούς ἐκφραστές τῆς βαθυτέρας σχέσεως τῆς ἀσκητικῆς πνευματικότητας πρός τήν ὀρθοδοξία τῆς πίστεως, γι᾽ αὐτό συνέρρεαν σέ αὐτά εὐλαβεῖς πιστοί, κληρικοί, μοναχοί καί λαϊκοί, γιά νά ἐνισχυθοῦν στή δική τους πνευματική ζωή ἀπό τά ἀγωνίσματα τῶν ἀσκητῶν. Ἡ ἵδρυση τῆς μοναστικῆς πολιτείας τοῦ Ἁγίου Ὄρους στή χερσόνησο τοῦ Ἄθω καθιέρωσε τή νέα αὐτή προοπτική τοῦ ὀρθοδόξου μοναχισμοῦ ὄχι μόνο μέ τή σταδιακή ἵδρυση τῶν εἴκοσι μεγάλων κοινοβιακῶν μονῶν, ἀλλά καί μέ τήν πολλαπλῆ ὑποστήριξη τῆς ἀναπτύξεως τοῦ μοναχισμοῦ στίς νεοσύστατες Ἐκκλησίες τῶν σλαβικῶν λαῶν, οἱ ὁποῖες ἱδρύθηκαν ἀπό τήν ἐντυπωσιακή δράση τῆς βυζαντινῆς ἱεραποστολῆς κατά τούς Θ’ καί Ι’ αἰῶνες. Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή, ἡ πανορθόδοξη ἀκτινοβολία τοῦ ἁγιορειτικοῦ μοναχισμοῦ λειτούργησε κατά τή δεύτερη χιλιετία τοῦ ἱστορικοῦ βίου τῆς Ἐκκλησίας ὡς ἐγγύηση τόσο γιά τήν πνευματική ἑνότητα τοῦ ὀρθοδόξου μοναχισμοῦ, ὅσο καί γιά τήν πιστότητά του στίς παραδοσιακές ἀρχές τῆς ἀσκητικῆς πνευματικότητας, γι᾽ αὐτό καθιερώθηκε ὡς κέντρο προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων ὄχι μόνο γιά τούς ὀρθοδόξους, ἀλλά καί γιά ὅλους τούς χριστιανούς.

3. Ἀντιθέτως, ὁ μοναχισμός τῆς Δύσεως ἀποσυνδέθηκε σταδιακά μέσα τόν ΙΑ’ αἰώνα ἀπό τίς παραδοσιακές ἀρχές τοῦ Κανόνα τοῦ ἁγίου Βενεδίκτου καί εἰσήγαγε νέες ἀρχές στήν ὀργάνωση καί στή διοίκηση τῶν μοναστικῶν ταγμάτων, τά ὁποῖα εἶχαν ὡς κέντρο τή μητέρα μονή καί ἀνέπτυξαν θυγατρικές μονές σέ πολλές χῶρες τῆς Δύσεως μέ τή δωρεά μεγάλων ἐκτάσεων γῆς ἀπό τούς τοπικούς ἡγεμόνες (τάγμα Κλουνιακῶν) ἤ καί χωρίς τήν ἀποδοχή δωρεῶν (τάγμα Κιστερσιανῶν). Ἡ ἐσωτερική ἑνότητα τῆς μητέρας καί τῶν θυγατέρων μονῶν κατοχυρωνόταν ἀπό τόν ἰδιαίτερο Κανόνα κάθε τάγματος καί βεβαιωνόταν ἀπό τήν ἐξαιρετική αὐθεντία τοῦ ἡγουμένου τῆς μητέρας μονῆς στίς τακτικές ἐτήσιες συνελεύσεις τῶν ἡγουμένων ὅλων τῶν θυγατρικῶν μονῶν, ἀφοῦ ὅλες οἱ μονές τοῦ τάγματος εἶχαν τήν ἀναφορά τους διά τοῦ ἡγουμένου τῆς μητέρας μονῆς κατ᾽ εὐθείαν στόν πάπα καί ὄχι στούς ἐπιχωρίους ἐπισκόπους. Ἡ σημαντική ἐκκλησιαστική, ἐκπαιδευτική καί κοινωνική προσφορά τῶν μοναστικῶν ταγμάτων αὔξησε ὄχι μόνο τόν πλοῦτο τοῦ τάγματος μέ τήν ἀποδοχή γαιῶν καί οἰκονομικῶν προνομίων ἀπό τούς τοπικούς ἡγεμόνες ἤ φεουδάρχες, ἀλλά καί τήν ἀποδοκιμασία ἀπό τούς πιστούς τόσο τῆς ἀκόρεστης πλουτομανίας τῶν μοναχῶν, ὅσο καί τῆς ἐξαρτήσεως τῶν ἡγουμένων ἀπό τούς κοσμικούς ἄρχοντες. Ἡ παρακμή τοῦ πανίσχυρου τάγματος τῶν Κλουνιακῶν κατά τόν ΙΒ’ αἰώνα καί ἡ ἐντυπωσιακή ἀπήχηση τῆς αἱρέσεως τῶν Καθαρῶν ἤ Ἀλβιγίων ἐξηγοῦν τίς ἐπιλογές τῶν λεγομένων «ἐπαιτικῶν» μοναστικῶν ταγμάτων (Δομινικανῶν, Φραγκισκανῶν) ἀφ᾽ ἑνός μέν νά μιμηθοῦν τήν ἀπόλυτη πτωχεία τοῦ Χριστοῦ καί τῶν ἀποστόλων, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ νά ἀφιερωθοῦν μέ ἀποστολικό ζῆλο γιά τό κήρυγμα Εὐαγγελίου. Ὡστόσο, ἡ τήρηση τῶν ἐπιλογῶν αὐτῶν ἀτόνησε μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου μέ τόν πλασματικό μάλιστα συλλογισμό ὅτι ἡ ἀκτημοσύνη ἀναφέρεται στούς μοναχούς καί ὄχι στό τάγμα, γι᾽ αὐτό ἐνέταξαν στά οἰκονομικά τους κίνητρα ἀκόμη καί τίς προσκυνηματικές ἐπισκέψεις τῶν χριστιανῶν τῆς Δύσεως στούς ἐλεγχόμενους ἀπό τούς Σταυροφόρους Ἁγίους Τόπους.Στόν ἀντίποδα ὅμως τῆς πτωχείας τῶν «ἐπαιτικῶν» ταγμάτων ἀναπτύχθηκαν τά καθαρῶς οἰκονομικά κίνητρα τῶν λεγομένων «ἱπποτικῶν» ταγμάτων (Ἰωαννιτῶν, Ναϊτῶν), τά ὁποῖα συνδύαζαν τίς μοναστικές ὑποσχέσεις (ἀγαμία, ἀκτημοσύνη, ὑπακοή) καί ἄρτια στρατιωτική ὀργάνωση μέ τό πρόσχημα ὅτι ἔτσι μποροῦσαν νά προσφέρουν πολυτιμότερη προστασία τόσο στούς δυτικούς προσκυνητές, ὅσο καί στούς λατίνους ἡγεμόνες τῶν Ἱεροσολύμων. Τά «ἱπποτικά» τάγματα ἀξιοποίησαν τή συρροή δυτικῶν προσκυνητῶν στούς Ἁγίους Τόπους καί πλούτισαν ὄχι μόνο ἀπό τά ἔσοδα γιά τή φιλοξενία καί τήν προστασία τους, ἀλλά καί ἀπό τίς οἰκονομικές συμφωνίες τους μέ ὅσους ἀναλάμβαναν τή μεταφορά τῶν προσκυνητῶν. Ἔτσι, ἀπέκτησαν τεράστια περιουσία τόσο στήν Παλαιστίνη, ὅσο καί στά σημαντικότερα κέντρα τῆς ἐμπορικῆς ὁδοῦ ἀπό τή Δύση πρός τήν Παλαιστίνη. Βεβαίως, ἡ συρροή πλούτου προκάλεσε τή χαλάρωση τῶν μοναστικῶν ὑποσχέσεων καί τήν τόνωση τῶν οἰκονομικῶν τους δραστηριοτήτων στά μεγάλα κράτη τῆς Δύσεως (Γαλλία, Ἱσπανία, Ἀγγλία κ.ἄ.), οἱ βασιλεῖς τῶν ὁποίων εἶχαν δεχθῆ τήν οἰκονομική ὑποστήριξη τοῦ πολύπλοκου τραπεζικοῦ συστήματος τῶν δύο «ἱπποτικῶν ταγμάτων» μέ ἐπαχθῆ μάλιστα ἀνταλλάγματα (δωρεές γαιῶν, εὐνοϊκές οἰκονομικές ρυθμίσεις κ.ἄ.). Μετά τήν ἐκδίωξη τῶν Σταυροφόρων ἀπό τήν Παλαιστίνη (1291) τά «ἱπποτικά» τάγματα μετέφεραν τήν ἕδρα τους στήν Κύπρο, ἀλλά τό μέν τάγμα τῶν Ναϊτῶν καταδικάσθηκε ὡς αἱρετικό ὑπό τήν πίεση τοῦ βασιλιά τῆς Γαλλίας Φιλίππου Δ’ τοῦ Ὡραίου καί διαλύθηκε (1307) γιά τήν ἁρπαγή τῆς μεγάλης περιουσίας του στή Γαλλία, ἐνώ τό τάγμα τῶν Ἰωαννιτῶν ἐγκαταστάθηκε τελικῶς στή Ρόδο μέχρι τήν ἅλωση τῆς νήσου ἀπό τούς τούρκους (1309-1522) καί μετά στή Μάλτα μέχρι τήν κατάληψη τῆς νήσου ἀπό τόν Ναπολέοντα (1522-1798) καί τή διάλυση τοῦ τάγματος γιά τή δήμευση τῆς περιουσίας του. Συνεπῶς, οὔτε τά ἐπαιτικά τάγματα ἄντεξαν στή μόνιμη τήρηση τῆς πτωχείας τοῦ Χριστοῦ καί τῶν ἀποστόλων, οὔτε τά ἱπποτικά τάγματα ἄντεξαν στήν πρόκληση τοῦ εὔκολου πλουτισμοῦ ἀπό τήν καταχρηστική οἰκονομική ἐκμετάλλευση τοῦ προσκυνηματικοῦ ζήλου τῶν εὐλαβῶν χριστιανῶν τῆς Δύσεως, ὅπως καί τό τάγμα τῶν Ἰησουϊτῶν δέν ἄντεξε στήν ὀρθή χρήση τοῦ εὔκολου πλουτισμοῦ ἀπό τήν ἐκμετάλλευση τῶν ἀποικιοκρατικῶν καθεστώτων τῆς Ν. Ἀμερικῆς, γι᾿ αὐτό διαλύθηκε σέ ὅλα τά κράτη τῆς Δύσεως κατά τόν ΙΗ’ αἰώνα. Ἐν τούτοις, ὁ εὔκολος πλουτισμός τῶν «ἱπποτικῶν» ταγμάτων καί ἡ ἐντυπωσιακή ἀνάπτυξη τῶν «ἐπαιτικῶν» ταγμάτων ἀποτέλεσαν σημαντικά κίνητρα γιά τόν ἐμπερίστατο παπικό θρόνο κατά τήν περίοδο τῆς «βαβυλώνιας αἰχμαλωσίας» του στήν Ἀβινιόν τῆς Γαλλίας (1309-1378) νά ἀναζητήση τήν κάλυψη τῶν πιεστικῶν οἰκονομικῶν του δυσκολιῶν μέ τήν ἐπίσημη καθιέρωση ὁμαδικῶν προσκυνηματικῶν ὁδοιποριῶν τῶν ρωμαιοκαθολικῶν πιστῶν πρός τή Ρώμη. Ἔτσι, ὁ πάπας Βονιφάτιος Η’ (1294-1303) συνέδεσε τόν θεσμό τῶν «ἰωβηλαίων ἐτῶν» μέ τίς περίφημες «ἀφέσεις», ἤτοι τά συγχωροχάρτια (indulgentiae), γιά νά ἐπιτύχη τήν ὁμαδική συμμετοχή τῶν πιστῶν στίς προσκυνηματικές ὁδοιπορίες πρός τή Ρώμη, τίς ὁποῖες ὑποστήριζαν μέ ὑπερβάλλοντα ζῆλο τά «ἐπαιτικά» τάγματα, ἰδιαίτερα ὅμως οἱ Δομινικανοί. Ὁ θεσμός εἶχε τίς ρίζες του στίς ἰουδαϊκή παράδοση (Λευιτ., 25, 8 κἑξ.), ἡ ὁποία ἀφιέρωνε κάθε πεντηκοστό ἔτος στόν Θεό μέ σημαντικές κοινωνικές προεκτάσεις (ἐπιστροφή πωληθέντων κτημάτων, ἀπελευθέρωση δούλων κ.λπ.), ἡ ἔναρξη δέ τοῦ ἰωβηλαίου ἔτους κηρυσσόταν ὑπό τόν ἦχο σάλπιγγας (ἑβρ. γιομπέλ=σάλπιγγα). Ὁ Βονιφάτιος ὅρισε τόν ἑορτασμό τῶν ἰωβηλαίων ἐτῶν κάθε ἑκατό ἔτη (1300), ἀλλά οἱ διογκούμενες οἰκονομικές ἀνάγκες τοῦ παπικοῦ θρόνου κατέστησαν ἀναγκαία καί τή συντόμευση τοῦ ἐνδιάμεσου χρόνου μεταξύ τῶν ἰωβηλαίων ἐτῶν. Ἔτσι, ὁ πάπας Βενέδικτος Β’ περιόρισε τόν ἐνδιάμεσο χρόνο στά πενήντα ἔτη (1340), ὁ Οὐρβανόν ΣΤ’ στά τριάντα ἔτη (1389) καί ὁ Παῦλος Β’ στά εἰκοσιπέντε ἔτη (1470).Ἡ πρόθυμη ὑποστήριξη τῶν προσκυνηματικῶν ὁδοιποριῶν ἀπό τά «ἐπαιτικά» τάγματα, τά ὁποῖα ἐπενέδυαν σέ αὐτές καί δικά τους οἰκονομικά κίνητρα (φιλοξενεῖες κ.λπ.), ἐξηγεῖ ὄχι μόνο τή συρροή προσκυνητῶν στή Ρώμη, ἀλλά καί τά σημαντικά οἰκονομικά ἔσοδα ὅλων τῶν ἐμπλεκομένων σέ αὐτές ἐκκλησιαστικῶν φορέων. Οἱ συμμετέχοντες στίς προσκυνηματικές ὁδοιπορίες τοῦ ἰωβηλαίου ἔτους πιστοί ἀπό ὅλα σχεδόν τά κράτη τῆς Δύσεως ὄφειλαν νά παραμείνουν 15 τουλάχιστον ἡμέρες στή Ρώμη, ὅπου συμμετεῖχαν σέ εἰδικές λατρευτικές τελετές, ἐξομολογοῦντο στούς πνευματικούς καί λάμβαναν «ἀφέσεις» (συγχωροχάρτια) ἁμαρτιῶν καί τιμωριῶν. Ὅσοι πιστοί ἀδυνατοῦσαν γιά διάφορους λόγους νά πραγματοποιήσουν τήν προσκυνηματική ἐπίσκεψη στή Ρώμη μποροῦσαν νά ἀποστείλουν τό ἀνάλογο χρηματικό ποσό γιά νά λάβουν τά συγχωροχάρτια. Ἡ ἀποσύνδεση ὅμως αὐτή ἐπιβάρυνε περισσότερο τήν ἤδη ἐπικίνδυνη σύγχυση πνευματικῶν καί οἰκονομικῶν κινήτρων, καίτοι προβαλλόταν πάντοτε ὡς πρόσχημα κάποιος συγκεκριμένος ἱερός σκοπός γιά τήν πώληση τῶν συγχωροχαρτίων. Ἔτσι, οἱ γνωστές καταχρηστικές ἐνέργειες τοῦ παπικοῦ θρόνου καί τῶν ἐπαιτικῶν ταγμάτων γιά τήν πώληση συγχωροχαρτίων μέ πρόσχημα τήν ἀνέγερση τῆς περικαλλοῦς Βασιλικῆς τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου στή Ρώμη, εἶχαν ὡς ἀναπόφευκτες συνέπειες ὄχι μόνο τήν κατάργηση τοῦ θεσμοῦ τῶν ἰωβηλαίων ἐτῶν, ἀλλά καί τήν τραγική διάσπαση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Δύσεως κατά τόν ΙΣΤ’ αἰώνα, χωρίς μάλιστα νά καταστήσουν πλουσιότερο τόν παπικό θρόνο.

4. Εἶναι λοιπόν προφανές τό συμπέρασμα ὅτι τά ὀργανωμένα προσκυνηματικά προγράμματα ἐμπεριεῖχαν πάντοτε τόν πειρασμό μιᾶς ἐπικίνδυνης συγχύσεως μεταξύ τῶν πνευματικῶν καί τῶν ὑλικῶν στοιχείων, τά ὁποῖα εἶναι ἀπαραίτητα γιά τήν πραγματοποίησή τους. Ὁ πειρασμός αὐτός παρενοχλεῖ τή σκέψη ὅλων τῶν παραγόντων, οἱ ὁποῖοι ἐμπλέκονται σέ ἕνα προσκυνηματικό πρόγραμμα, ἤτοι τούς διαχειριστές τῶν ἱερῶν τόπων ὑποδοχῆς ἤ καί φιλοξενίας τῶν προσκυνητῶν, τούς ἀναλαμβάνοντες τή διακίνηση ἤ καί τή διαμονή τῶν προσκυνητῶν, τήν τοπική κοινωνία τῶν ἱερῶν τόπων καί, τέλος, τούς ἴδιους τούς προσκυνητές. Ἡ ἀπόκρουση τοῦ πειρασμοῦ ἤ ἔστω τῶν ἐπικινδύνων συγχύσεων εἶναι ἀνέφικτη ἀκόμη καί μέ τήν ἀξιοποίηση τῆς παραδοσιακῆς σέ τέτοιες περιπτώσεις «εὐλαβοῦς ὑποκρισίας», ἀφοῦ ἡ ὁποιαδήποτε σύγχυση κινήτρων ὄχι μόνο δέν εἶναι δυνατόν νά συγκαλυφθῆ, ἀλλ᾽ ἀντιθέτως προκαλεῖ τελικῶς καί τόν σκανδαλισμό τῶν προσκυνητῶν μέ εὐνόητες ἀρνητικές συνέπειες γιά τόν συγκεκριμένο τουλάχιστον προσκυνηματικό προορισμό. Προφανῶς, ἡ ὀρθή διαχείριση τοῦ τρόπου, τοῦ τόπου καί τοῦ χρόνου τῶν προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων στούς ἱερούς τόπους λατρείας ἤ ἀσκήσεως προϋποθέτει ἀπαραιτήτως ἀφ᾽ ἑνός μέν τήν πρόθυμη ὑποδοχή τῶν εὐλαβῶν προσκυνητῶν, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ τόν σεβασμό τῶν προσκυνητῶν πρός τήν ἱερότητα τῶν σκοπῶν καί τῆς λειτουργίας τοῦ τόπου, τά ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα γιά τή μή ἀλλοτρίωση τοῦ πνευματικοῦ χαρακτήρα τῶν προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων. Ὁ κίνδυνος αὐτός εἶναι σήμερον μεγαλύτερος, ἀφοῦ οἱ προσκυνηματικές ἐπισκέψεις ἐντάσσονται πλέον στά εὐρύτερα πλαίσια ὀργανωμένων τουριστικῶν προγραμμάτων καί προορισμῶν ὡς προτάσεις τῶν ὀργανωτῶν καί ὄχι ὡς ἐπιλογές τῶν συμμετεχόντων, γι᾽ αὐτό ὑφέρπει πάντοτε ὁ κίνδυνος ἐμπορευματικῆς ἐκμεταλλεύσεως καί τῶν προγραμματισμένων ἐπισκέψεων σέ ἱερούς τόπους.

Οἱ κίνδυνοι αὐτοί εἶναι μεγαλύτεροι γιά τούς ἱερούς τόπους τῶν καθιερωμένων γνωστῶν τουριστικῶν προορισμῶν, στούς ὁποίους ἐξέχουσα θέση κατέχουν τά νησιά τοῦ Ἰονίου καί τοῦ Αἰγαίου πελάγους καί ἡ Κρήτη, ἀφ᾽ ἑνός μέν γιατί οἱ ἐπισκέπτες εἶναι συνήθως πολλοί καί μέ διαφορετικές πνευματικές ἀναζητήσεις, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ γιατί οἱ ἱεροί τόποι ἀντιμετωπίζονται ἁπλῶς ὡς ἀξιοθέατα στοιχεῖα τῆς περιοχῆς. Ἄν λοιπόν οἱ προσκυνηματικές ἐπισκέψεις ἀντιγράψουν τά τουριστικά προγράμματα, τότε δέν εἶναι ἀναγκαῖες ὄχι μόνο γιατί οἱ ἐπισκέπτες τῶν ἱερῶν τόπων εἶναι ἤδη πολλοί, ἀλλά καί γιατί ἡ αὐξησή τους θά πολλαπλασιάση τά προβλήματα γιά τήν κατάλληλη πνευματική ἀξιοποίηση τῶν ἐπισκέψεων. Ἄν ὅμως ἀποσυνδεθοῦν ἀπό τά τουριστικά προγράμματα, τότε θά πρέπει νά συνδεθοῦν μέ κατάλληλες λατρευτικές ἐκδηλώσεις γιά νά εἶναι οἱ ἐπισκέψεις πράγματι προσκυνηματικές. Τά Ἑπτάνησα διαθέτουν ὅλα τά ἑλκυστικά στοιχεῖα φυσικοῦ κάλλους καί εὐλαβῶν παραδόσεων, τά ὁποῖα ἐπιτρέπουν μία ἐποικοδομητική σύνθεση προσκυνηματικῶν καί τουριστικῶν ἐπισκέψεων μέ ἐπίκεντρο τίς καθιερωμένες στήν ὀρθόδοξη παράδοση ἀκολουθίες (σύντομο ἑσπερινό, παράκληση κ.λπ.). Ἡ προοπτική τῆς συνθέσεως εἶναι ἐποικοδομητική, γιατί ἔτσι καθορίζονται ἀφ᾽ ἑνός μέν ὁ κατάλληλος χρόνος προγραμματισμοῦ τῶν ἐπισκέψεων, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ ὁ κατάλληλος τρόπος ἐκκλησιαστικῆς ὑποδοχῆς τῶν ἐπισκεπτῶν, οἱ ὁποῖοι θά πλουτίσουν τή φυσιοκρατική περιέργεια τοῦ τουρισμοῦ μέ τήν πνευματική ἐμπειρία μιᾶς προσκυνηματικῆς ἐπισκέψεως.

Τά Ἑπτάνησα ὑπῆρξαν πάντοτε σταθερή γέφυρα ἐπικοινωνίας μεταξύ Ἀνατολῆς καί Δύσεως, ἡ ὁποία ἀξιοποιήθηκε μέ ἐντυπωσιακή συνέχεια ἀπό τούς κλασικούς ἤδη χρόνους γιά τήν ἐπικοινωνία τῶν ἑλληνικῶν πόλεων μέ τίς ἀποικίες τους στήν Ἰταλία, ἔγινε πυκνότερη κατά τούς ρωμαϊκούς χρόνους καί κορυφώθηκε κατά τή βυζαντινή περίοδο μέ κύριο ἄξονα τήν ἀνάπτυξη τῶν ἐμπορικῶν σχέσεων στόν ἑλληνορωμαϊκό κόσμο. Ὅλες αὐτές οἱ ἐποχές ἔχουν ἀφήσει ἀνεξίτηλα τά ἴχνη τους ὄχι μόνο στά ἐδάφη τῶν νήσων τοῦ Ἰονίου πελάγους, ἀλλά καί στήν ἱστορική μνήμη τῶν λαῶν, οἱ ὁποῖοι ἔχουν πρόσθετους λόγους νά ἐντάσσουν τά Ἑπτάνησα στίς κύριες ἐπιλογές τῶν τουριστικῶν τους ἐπισκέψεων.Πράγματι, ἡ ἐπικράτηση τοῦ χριστιανισμοῦ στόν ἑλληνορωμαϊκό κόσμο προσέθεσε ἰδιαίτερα στοιχεῖα στόν φυσικό καί ἱστορικό πλοῦτο τῶν Ἑπτανήσων ὄχι μόνο μέ τήν ἑνότητα τῆς πνευματικῆς ἀκτινοβολίας, ἀλλά καί μέ τίς τραγικές συνέπειες τοῦ σχίσματος τῶν Ἐκκλησιῶν Ἀνατολῆς καί Δύσεως (1054). Ἔτσι, τά Ἑπτάνησα ἀπέκτησαν κατά τήν δεύτερη χιλιετία τῆς χριστιανικῆς περιόδου καθοριστική στρατηγική ἀξία ὄχι μόνο γιά τίς ἐμπορικές δραστηριότητες τῆς ναυτικῆς δημοκρατίας τῆς Βενετίας, ἀλλά καί γιά τά γενικότερα συμφέροντα τῶν χριστιανικῶν κρατῶν τῆς Δύσεως τόσο πρίν, ὅσο καί μετά τήν πτώση τοῦ Βυζαντίου. Κατά τή μακρά περίοδο τῆς βενετοκρατίας τά Ἑπτάνησα, καίτοι γνώρισαν τήν οἰκονομική καί τήν ὁμολογιακή καταπίεση τῶν κρατούντων, διατήρησαν σημαντικά προνόμια κοινοτικῆς ὀργανώσεως καί οἰκονομικῶν δραστηριοτήτων, γιατί οἱ Βενετοί θεωροῦσαν ἀναγκαία τή συμπαράσταση τῶν Ἑπτανησίων ὄχι μόνο στίς ἐμπορικές τους δραστηριότητες, ἀλλά καί στούς ἀλλεπάλληλους πολέμους ἐναντίον τῶν Τούρκων.

Ἡ ἀλληλέγγυα ὅμως ἀνοχή σέ ἕνα ἀναπόφευκτο ἱστορικό συμβιβασμό ὑπῆρξε ἐπωφελής καί γιά τίς δύο πλευρές, ἀφοῦ οἱ μέν Βενετοί κέρδισαν τή συμπαράσταση τῶν Ἑπτανησίων σέ κάθε ἐξωτερική ἀπειλή, οἱ δέ Ἑπτανήσιοι κέρδισαν τήν ἐλεγχόμενη ἔστω συμμετοχή τους στήν οἰκονομική εὐμάρεια τῆς Βενετίας. Ἡ ἰδιότυπη αὐτή ἀλληλέγγυα ἀνοχή παρήγαγε μία ἐπίσης ἰδιότυπη πολιτιστική συνάντηση Ἀνατολῆς καί Δύσεως, ἡ ὁποία ἀποτυπώθηκε μέ ποικίλους τρόπους ὄχι μόνο στό χῶρο, ἀλλά καί στόν τρόπο ὅλων σχεδόν τῶν ἐκφράσεων τῆς κοινοτικῆς, τῆς ἐκκλησιαστικῆς καί τῆς ἰδιωτικῆς ζωῆς τῶν Ἑπτανησίων. Εἶναι λοιπόν εὐνόητος ὁ λόγος, γιά τόν ὁποῖο τά Ἑπτάνησα παρέμειναν ἀνοικτή γέφυρα γιά τήν ἀμφίδρομη κίνηση ἀνθρώπων καί ἰδέων μεταξύ Ἀνατολῆς καί Δύσεως, ἡ ὁποία ἦταν ποικιλοτρόπως εὐεργετική γιά τούς ἐμπερίστατους Ἕλληνες ὄχι μόνο τῶν βενετοκρατούμενων, ἀλλά καί τῶν τουρκοκρατούμενων περιοχῶν, ἰδιαίτερα δέ γιά τήν ἀναδιοργάνωση τῆς παιδείας τοῦ Γένους κατά τούς χαλεπούς καιρούς τῆς τουρκοκρατίας.

Συνεπῶς, τά μνημεῖα καί οἱ μνῆμες τῶν ἱστορικῶν ἐμπειριῶν τῶν Ἑπτανήσων ἐκφράζουν ὄχι βεβαίως μουσειακά στοιχεῖα μιᾶς ἰδιότυπης συγκυρίας τοῦ παρελθόντος, ἀλλά μιᾶς ἰδιοφυοῦς ἤ καί ἰδιότροπης ἀντιμετωπίσεως τῶν προκλήσεων τῶν καιρῶν, γι᾽αὐτό ἀποτελοῦν ζωντανά στοιχεῖα στήν πολιτιστική παράδοση καί στή ζωή τῶν Ἑπτανησίων μέχρι σήμερον. Ἄλλωστε, ἕνας ἀλληλέγγυος συμβιβασμός μεταξύ Βενετσάνων καί Ἑπτανησίων δέν μποροῦσε νά εἶναι παρά μόνο ἰδιοφυής στή σύλληψή του καί ἰδιότροπος στήν ἐφαρμογή του, γι᾽ αὐτό στά Ἑπτάνησα οἱ ζωντανές πολιτιστικές καί ἐκκλησιαστικές παραδόσεις εἶναι τό αὐθεντικότερο ὑπόμνημα γιά τήν ἑρμηνεία τῶν μνημείων τῆς τέχνης καί τῆς πίστεως. Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή, τά Ἑπτάνησα εἶναι ἤδη στόν ὑψηλότερο δείκτη τῶν τουριστικῶν ἐπιλογῶν καί προσφέρονται γιά ἕνα συνετό προγραμματισμό τῶν προσκυνηματικῶν ἐπισκέψεων, ἀφοῦ ἡ ἰδιοτροπία τῶν πολιτιστικῶν τους παραδόσεων ἐκφράζεται μέ τήν ἴδια εὐαισθησία καί στόν ἱερό χῶρο τῆς λατρείας.

Γενεύη, 8 Ὀκτωβρίου 2009

Με την παρουσία του Αρχιεπισκόπου Αθηνών η έναρξη Α΄ Πανελληνίου Συνεδρίου για τις Προσκυνηματικές Περιηγήσεις

Σ΄ ένα ανοιξιάτικα φθινοπωρινό περιβάλλον, με την παρουσία στελεχών από τις Μητροπόλεις της Εκκλησίας της Ελλάδος, πλήθους προσκεκλημένων, Αρχιερέων, τοπικών Αρχών και Λαού, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος ετέλεσε σήμερα το πρωί, στο κατάμεστο Συνεδριακό Κέντρο του Δήμου Αρκαδίων (του Δήμου μας) τον Αγιασμό επί τη ενάρξει των εργασιών του Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου για τις Προσκυνηματικές Περιηγήσεις και δη στα Επτάνησα, το οποίο φιλοξενείται αυτές τις μέρες στη Ζάκυνθο.

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΖΑΚΥΝΘΟΥ κ. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

Μακαριώτατε Αρχιεπίσκοπε Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμε, Άγιοι Εκπρόσωποι του Οικουμενικού Πατριάρχου και της Σιωνίτιδος Εκκλησίας, Σεβασμιώτατοι Άγιοι Αρχιερείς, Αξιότιμοι Άρχοντες του τόπου, Κυρίες και Κύριοι Σύνεδροι,

Με αισθήματα μεγάλης χαράς χαιρετίζω την έναρξη του παρόντος Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου, που διοργανώνει η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος υπό την αιγίδα του Συνοδικού Γραφείου Αναπτύξεως των Προσκυνηματικών Περιηγήσεων και το οποίο φιλοξενούμε εδώ, στο Φιόρο του Λεβάντε, την πανέμορφη και αγιοτόκο Ζάκυνθο.
Στο παρόν Συνέδριο, έχουμε την ύψιστη τιμή να παρευρίσκεται και να συμμετέχει στις εργασίες του ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος, αναμένονται μάλιστα οι Μακαριώτατοι Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας κ.κ. Θεόδωρος και Αρχιεπίσκοπος Κύπρου κ.κ. Χρυσόστομος, ἀδελφοί εκλεκτοί Ιεράρχες, ελλογιμότατοι Καθηγητές και εκπρόσωποι των καθ’ Ελλάδα Ορθοδόξων τοπικών Εκκλησιών καθώς και λοιποί προσκεκλημένοι μας.

Μέσα στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο κόσμο που μας περιβάλλει, στον οποίο έχουν «καταργηθεί» τα διακρατικά σύνορα μέσω της απρόσκοπτης ελευθερίας μετακίνησης των πολιτών όπου γης, τον εκμηδενισμό του χρόνου και των αποστάσεων συνεπεία της αλματώδους ανάπτυξης της τεχνολογίας, η Εκκλησία καλείται να προσαρμοσθεί στα νέα δεδομένα και να προβάλει στα μέλη Της –και όχι μόνον- κάτι, που ενώ στα μάτια των πολλών ίσως φαίνεται παρωχημένο και ξεπερασμένο, γι΄ Αυτήν όμως είναι δοκιμασμένο και αποδεδειγμένα ωφέλιμο ψυχικά, στο διάβα των αιώνων. Τούτο είναι οι «θρησκευτικές περιηγήσεις» ἤ απλούστερα ο θρησκευτικός τουρισμός.

Στο Συνέδριο αυτό, με τη βοήθεια των εκλεκτών Εισηγητών,
α) θα ανατρέξουμε στην μακραίωνη Εκκλησιαστική ιστορία και θα εντοπίσουμε πώς τα μέλη της Εκκλησίας αντιλαμβάνονταν την έννοια των προσκυνηματικών περιηγήσεων,
β) θα συγκεκριμενοποιήσουμε πώς αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες προσκύνημα και θρησκευτικός τουρισμός,
γ) θα γίνουμε κοινωνοί εμπειριών και μαρτυριών συνδεδεμένων με προσκυνηματικούς προορισμούς,
δ) θα αναζητήσουμε τρόπους ανάπτυξης αυτού του προσκυνηματικού πνεύματος,
ε) θα εστιάσουμε στον χώρο των Επτανήσων, ακραγγίζοντας στιγμές της Ιστορίας και της εκκλησιαστικής Παράδοσής τους και τέλος
στ) θα προγραμματίσουμε τον επόμενο τόπο, που φρονώ ότι πρέπει να είναι η Μακεδονία μας.

Στόχος μας είναι, να γίνουμε σοφότεροι και κατ’ επέκτασιν ικανότεροι στην δημιουργία γόνιμης συνεργασίας με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς στα θέματα αναπτύξεως των εναλλακτικών μορφών τουρισμού, μεταξύ των οποίων οι προσκυνηματικές περιηγήσεις.

Σας ευχαριστώ.

Μια πρώτη ξενάγηση στο νέο Δημαρχείο του Μπανάτου

Σήμερα, πολύ νωρίς το πρωί, είχαμε την ευκαιρία να έχουμε μια "πριβέ" ξενάγηση στο νέο Δημαρχείο μας, εδώ στο Μπανάτο - έδρα του Δήμου Αρκαδίων Ζακύνθου. Ξεναγός μας ο φιλοπρόοδος Δήμαρχος κ. Στέλιος Μποζίκης, ο οποίος δικαιολογημένα αισθάνεται υπερήφανος για την επίτευξη ενός τέτοιου μεγάλου έργου. Σημειωτέον, ότι αύριο το πρωί θα εγκαινιασθεί το Μέγαρο αυτό (κόσμημα για την περιοχή μας) με την παρουσία των Προκαθημένων της Ορθοδοξίας, οι οποίοι -ως γνωστόν- παρεπιδημούν, στο νησί και στον Δήμο μας.

Εκείνο πάντως που μάς κέντρισε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον είναι, ότι το Δημαρχείο διακοσμήθηκε με έργα κορυφαίας Τέχνης, εννοώ Παιδικής Τέχνης και τούτο -κατά την προσωπική μας εκτίμηση- είναι θαυμαστό ως κίνηση, αλλά και ως αποτέλεσμα, όπως θα διαπιστώσετε κι εσείς παρακάτω. Οι λιλιπούτειοι ζωγράφοι είναι τα παιδιά του Ολοήμερου Πειραματικού Σχολείου "Παναγιώτης Χιώτης", που εδρεύει στο Μπανάτο. Τα έργα παρήχθησαν μάλιστα μετά από διαγωνισμό, τον οποίον προκήρυξε ο Δήμος ειδικά γι' αυτό τον σκοπό.
Εύγε στα παιδιά και στην Δημοτική Αρχή για την έμπνευση και το υπέροχο αποτέλεσμα!!! Θαυμάστε κι εσείς:

Έκθεση Φωτογραφίας από τη ζωή του Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσοστόμου με τη ματιά του Χριστόδουλου Σούρμπη

Αύριο το πρωί αρχίζουν οι εργασίες του Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος για τον Θρησκευτικό Περιηγητισμό. Ήδη καταφθάνουν απ' όλες τις Μητροπόλεις της Ελλάδας αντιπρόσωποι, ενώ στις περισσότερες των περιπτώσεων ηγούνται των αντιπροσωπειών οι ίδιοι οι κατά τόπους Μητροπολίτες. Τον Οικουμενικό Πατριάρχη εκπροσωπεί ο Μητροπολίτης Περγάμου κ. Ιωάννης (Ζηζιούλας), Καθηγητής Πανεπιστημίων και Ακαδημαϊκός. Το Πρόγραμμα του Συνεδρίου, ξαναδείτε εδώ.

Στο περιθώριο του Συνεδρίου και των τιμητικών εκδηλώσεων για τον ίδιο τον Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσόστομο, ο οποίος εορτάζει τρεις σημαντικές επετείους της εκκλησιαστικής του διαδρομής (δείτε τα σχετικά εδώ), λειτουργεί Έκθεση Φωτογραφίας με στιγμιότυπα από τη ζωή και το έργο του Μητροπολίτη.

Η Έκθεση, υπό τον τίτλο "Ψήγματα μιας εβδομηντάχρονης πορείας" έχει διοργανωθεί από τον Ζακύνθιο Φωτογράφο κ. Χριστόδουλο Σούρμπη (ο οποίος -σημειωτέον- καλύπτει ανελλιπώς με τον φωτοφακό του τα εκκλησιαστικά δρώμενα του Τζάντε, με ιδιαίτερη προσήλωση), έχει δε στηθεί στο φουαγιέ του Πολιτιστικού Κέντρου του Δήμου Αρκαδίων, όπου θα γίνουν όλες οι παραπάνω εκδηλώσεις κατά το διήμερο 14 και 15 Νοεμβρίου.

Η φωτό της αίθουσας του Πολιτιστικού Κέντρου Δήμου Αρκαδίων στο Σαρακηνάδο, ετοιμάζεται από τους υπεύθυνους της Ιεράς Συνόδου, ώστε με αρτιότητα να δεχθεί αύριο τους υψηλούς επισήμους, με κορυφαίο τον Πάπα και Πατριάρχη Αλεξανδρείας κ. Θεόδωρο.


Στις παραπάνω δύο σημερινές φωτογραφίες, ορισμένοι από τους συνεργάτες της Μητρόπολης Ζακύνθου, οι οποίοι φροντίζουν -το κατά δύναμιν ο καθένας- για την επιτυχία των όλων εκδηλώσεων.

Κορυφαία στιγμή για το Μπανάτο και τον Δήμο Αρκαδίων τα Εγκαίνια του νέου Δημαρχείου

Θυμίζουμε σε όσους μάς παρακολουθούν, ότι την ερχόμενη Κυριακή το πρωί περί τις 11, θα βρεθεί στο Μπανάτο ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας κ. Θεόδωρος, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου κ. Χρυσόστομος, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος και πληθώρα Αρχιερέων, ώστε να πλαισιώσουν τον Μητροπολίτη μας κ. Χρυσόστομο, στα Εγκαίνια του νέου Δημαρχείου του Δήμου Αρκαδίων.

Το κτίριο, όπως διαπιστώνετε και από τις φωτογραφίες, είναι περικαλλές και απαστράπτον, ήδη μάλιστα έχουν μεταφερθεί εκεί οι υπηρεσίες του Δήμου.

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα, που έχει καταρτισθεί, τον Αγιασμό θ' ακολουθήσει πανηγυρική συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Αρκαδίων, με την παρουσία όλων των τοπικών Αρχών, η οποία θα είναι αφιερωμένη στη μνήμη του αείμνηστου Δημάρχου και Βουλευτή Ζακύνθου Τάλμποτ Κεφαλληνού, του και καλού δημοσιογράφου, χρονογράφου και ποιητή.

Σε όλους τους συνεορταστές του Δήμου θα διανεμηθεί ως δώρο το μόλις εκδοθέν από τον Δήμο μας Λεύκωμα "Εσπέριον Άστρον", το οποίο αφορά στη λαϊκή παραδοσιακή τέχνη του νησιού μας.

Στα ονομαστήρια του Μητροπολίτη Ζακύνθου

Το νησί μας εορτάζει σήμερα -ημέρα της μνήμης του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου- τα ονομαστήρια του Μητροπολίτη μας κ. Χρυσοστόμου. Το επίσημο πολυαρχιερατικό Συλλείτουργο τελέστηκε στο Καθολικό της Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, όπου, το αριστερό κλίτος του ναού τιμάται επ' ονόματι του Αγίου Χρυσοστόμου, θησαυρίζεται μάλιστα απότμημα Λειψάνοι του Αγίου.

Στην εορτή, η οποία συνδυάζεται με το Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο του Θρησκευτικού Περιηγητισμού, που άρχεται αύριο, συλλειτούργησαν με τον Μητροπολίτη μας 28 Αρχιερείς. Πιο συγκεκριμένα, οι Μητροπολίτες Ιερισσού κ. Νικόδημος, Ηλείας κ. Γερμανός, Μαντινείας και Κυνουρείας κ. Αλέξανδρος, Μηθύμνης κ. Χρυσόστομος, Μιλήτου κ. Απόστολος, Θηβαΐδος κ. Πορφύριος, Βεροίας και Ναούσης κ. Παντελεήμων, Νικαίας κ. Αλέξιος, Ελασσώνος κ. Βασίλειος, Νιγηρίας κ. Αλέξανδρος, Θεσσαλιώτιδος κ. Κύριλλος, Καρθαγένης κ. Αλέξιος, Σιδηροκάστρου κ. Μακάριος, Γλυφάδας κ. Παύλος, Ζιχνών και Νευροκοπίου κ. Ιερόθεος, Άκκρας κ. Δαμασκηνός, Ισπανίας και Πορτογαλίας κ. Πολύκαρπος και οι Επίσκοποι Θεουπόλεως κ. Παντελεήμων, Θερμών κ. Δημήτριος, Ελαίας κ. Θεοδώρητος, Νύσσης κ. Ελευθέριος, Νεοχωρίου κ. Παύλος, Μαραθώνος κ. Μελίτων, Ναζιανζού κ. Θεοδώρητος, Φαναρίου κ. Αγαθάγγελος, Ρεντίνης κ. Σεραφείμ και Ωλένης κ. Αθανάσιος. Την ομιλία της ημέρας έκαμε ο Αρχιμανδρίτης Διονύσιος Σιφναίος.

Στο τέλος της Συλλείτουργου, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Πολυτέκνων Ζακύνθου,δόθηκαν από τον Μητροπολίτη Ζακύνθου έξι βιβλιάρια επιδοτήσεων σε ισάριθμες οικογένειες νέων πολυτέκνων του νησιού.

Ακολούθησε πλούσια δεξίωση στο Αρχονταρίκι της Μονής, όπου ο κ. Χρυσόστομος δέχτηκε τις ευχές του λαού.

Τέλος δόθηκαν οι υποτροφίες σε φοιτητές Θεολογίας ή ιερατικών σχολών από το Ίδρυμα Υποτροφιών του μακαριστού Ζακυνθίου Μητροπολίτη πρώην Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου Παύλου Σοφού.

Ο Ουίς

Γράφει η Διονυσία Μούσουρα-Τσουκαλά

Όταν γεννήθηκε χάρηκαν πολύ οι γονείς του. Ήταν το πρώτο τους παιδί και μάλιστα αγόρι! Σημαντικό για κείνα τα χρόνια, σχεδόν... κατόρθωμα. Στρουμπουλό και τροφαντό το μωρό και... φαγανέλι. ιο βύζαινε και το ξαναβύζαινε η μάνα του και χορτασμόνε δεν είχε. Όλο έσκουζε πανάθεμα το... ουά, ουά στην αρχή κι όταν πήγε κάμποσων μηνών, ουί, ουί... εξ ου και το σουσούμι που του κολλήσανε οι γύρω.

Μέχρι να βρουν νουνό της αρεσκείας τους, γιατί -όλα κι όλα- δεν ήθελαν όποιον κι όποιον, κόντευε ενός χρονού και ναι μεν ο ξενοχωρίτης νουνός, ο μουλαράς, τόβγαλε Αναστάση και οι γονείς δεν τόλμησαν να φέρουν μεγάλες αντιρρήσεις, όμως, η μόνη που τον φώναζε «Τάση» ήταν η μάνα του, για όλους ήταν και έμεινε μέχρι το θάνατο του ο Ουίς.

Από πολύ νωρίς κατάλαβαν, πως κάτι δεν πήγαινε καλά με τον Ουί. Ναι μεν έτρωγε και δε χόρταινε και ήταν ένα ψηλό και πολύ παχουλό παιδάκι, όμως, τεσσάρων χρονών, συνέχιζε να κατουρεί και να λερώνει τα ντρίλινα βρακιά που του έραβε η μάνα του και δεν έλεγε ούτε μια λέξη.

Δεν πολυανησύχησαν οι γονείς του, άλλωστε ποιος είχε την πολυτέλεια να ασχολείται με τέτοια ψιλοπράγματα εκείνα τα χρόνια που ζούσαν μες τη φτώχεια και τη δυστυχία οι περισσότεροι λόγω πολέμων και άλλων δεινών. Θυμόνταν και μία χωριανή που ήταν 5 χρονών το παιδί της και δεν μιλούσε και το πήγε στον Κοινοτικό γιατρό. Όταν του είπε το πρόβλημα, η μόνη του..., διάγνωση ήταν: «Μη στενοχωριέσαι κυρά μου και θα βγάλει το σκασμό», και πράγματι κάποτε έβγαλε το σκασμό κι από τότε δεν έβαζε γλώσσα στο στόμα του. Αφού λοιπόν αυτό μίλησε, ο γιατρός ξέρει προφανώς, οπότε κάποια στιγμή θα τα ξεφουρνίσει όλα του τα λογάκια μαζεμένα κι ο Τάσης τους.

Τα μόνα λογάκια που κατάφερε να ξεφουρνίσει ο Ουίς, ήταν κάποιες λέξεις για τις βασικές του ανάγκες, τίποτα άλλο.

Καλοκάγαθος και άκακος, ιδιαίτερα καλός με τα παιδιά που τον λάτρευαν, ίσως γιατί κι ό ίδιος ήταν ένα μεγάλο παιδί. Ήταν το δεξί χέρι όλων των χωριανών, ουδέποτε αρνήθηκε να βοηθήσει κανέναν, θελήματα ήθελες, νερό να κουβαλήσει, να ξεχορταριάσει τον κήπο, ό,τι και νάθελες πάντα πρόθυμος.

Ήταν και πολύ περήφανος όμως. Ουδέποτε δέχτηκε να πάρει τίποτα από όσα του πρόσφεραν για την εξυπηρέτηση, άλλο από καμιά χουφτίτσα μαύρες σταφίδες που του άρεσαν πολύ, αν επέμενες, κουνούσε δυνατά τα χέρια του βγάζοντας άναρθρες κραυγές και πήγαινε πάρα πέρα. Τις σταφίδες τις έβαζε μες στο μαντίλι του. Κουβαλούσε πάντα καθαρό μαντίλι μα ποτέ δεν το μεταχειριζόταν. Αν χρειαζόταν να ξεμυξιστεί, έπιανε τα ρουθούνια με τα χέρια του, φυσούσε δυνατά για να πάνε μακριά οι μύξες και μετά έκοβε κάνα χόρτο από γύρω να σκουπιστεί. Εκεί που ήταν ανεπανάληπτος, όμως, ήταν στις... κλανιές και τις είχε πρόχειρες και μπόλικες πάντα... βροντερές και... μυρωδάτες, σκορπίζανε πανηγύρι... όπως χαρακτηριστικά λέγανε οι χωριανοί και δώστου να τον κυνηγάνε από το μαγαζί, αν ήταν μέσα, ή από τις παρέες, αν κάθονταν κι άλλοι γύρω. Ο Ουίς, το είχε για πολύ αστείο και γελούσε με την ψυχή του, λες κι είχε κάμει μέγα κατόρθωμα.

Μεγαλώνοντας ο Ουίς απέκτησε κάποιες εμμονές, όπως π.χ., ντάλα μεσημέρι με τον ήλιο να τσουρουφλίζει, να κάθεται με τις ώρες στα μουράγια της εκκλησίας και με το κεφάλι στηριγμένο στο ένα του χέρι να... τραγουδάει με τη μονότονη, συρτή φωνή του, ουί, ουί, ουί..., λες και κρατούσε το ίσο στους ψάλτες. Όσο κι αν προσπάθησαν οι δικοί του και οι χωριανοί να του εξηγήσουν πως δεν πρέπει να κάθεται τόσες ώρες μες στον ήλιο, πέρα έβρεχε για τον Ουί. Πού τον έχανες, πού τον έβρισκες τα μεσημέρια του καλοκαιριού, εκεί να σιγοψήνεται και να το απολαμβάνει.

Άλλη, χειρότερη, εμμονή ήταν το γυάλισμα των παπουτσιών του. Φορούσε πάντα μόνο μαύρα παπούτσια. Περνούσε ώρες ολόκληρες να τα βάφει, να τα βουρτσίζει, να τα γυαλίζει με μάλλινα πανιά, καθρέφτη τάκανε, κοιταζόταν μέσα και αναγάλλιαζε η ψυχή του. Κι όταν πια τα φορούσε και πήγαινε στο αγαπημένο του στέκι, στα μουράγια της εκκλησίας, ουαί κι αλίμονο αν τολμούσε κανείς έστω και αστειευόμενος να του πει πως τα δικά του παπούτσια γυαλίζουν περισσότερο από του Ουί ή ότι θα τον πατήσει για να λερωθούν τα παπούτσια του ή ακόμα χειρότερα να κάνει την κίνηση προς το μέρος του. Ο καλός, ο ήρεμος, ο άκακος Ουίς γινόταν θηρίο ανήμερο..., ποιος είδε το Θεό και δεν τον φοβήθηκε...

Όπως ήταν μεγαλόσωμος και δυνατός σαν ταύρος έτσι και σ΄ έπιανε στα χέρια του ήταν ικανός να σε ξεσκίσει. Άμα του πέρναγε ο μέγας θυμός, καθότανε κι έκλαιγε με τις ώρες, γιατί πήγαν να του χαλάσουν τη γυάλιση ή γιατί του είπαν πως δεν ήταν καλογυαλισμένα.


Έτσι έζησε τη ζωή του ο Ουίς, μέσα σε μια μικρή κοινωνία, πολύ πιο ανθρώπινη από τη σημερινή. Όλοι τον πρόσεχαν κι όλοι τον φρόντιζαν και τον αγαπούσαν. Ούτε ιδρύματα χρειάστηκε, ούτε ειδικά Σχολεία, ούτε τίποτα... Σχολείο του ήταν τα καθημερινά του βιώματα, που ως επί το πλείστον ήταν θετικά, ήταν αρκετά γνωστός και στα γύρω χωριά κι ούτε που θα τολμούσε κανείς να τον περιγελάσει, γιατί θα είχε να κάνει με όλο το χωριό.

Ήταν κάπου στα 60, όταν, έτσι όπως έζησε αθόρυβα και ήρεμα, έφυγε από τη ζωή στον ύπνο επάνω. Δεν έμεινε μάτι που να μη δακρύσει στο στερνό αντίο...

Εύχομαι εκεί που είσαι Ουί μου, να σε φροντίζουν οι Αγγέλοι και να κρατούν γυαλιστερά κι αστραφτερά τα παπούτσια σου χωρίς να επιτρέπουν σε κανέναν να σε πατήσει ή να σου παραβγεί στη γυάλιση.

Με την αγάπη μου,
Διονυσία

Προαγωγές ιερέων στη Μητρόπολη Ζακύνθου

Κατά τον αποψινό Πανηγυρικό Εσπερινό για την αυριανή εορτή επί τη μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ημέρα κατά την οποία άγει τα ονομαστήριά του ο Σεβ. Μητροπολίτης Ζακύνθου κ. Χρυσόστομος, πρόκειται να απονείμει δώδεκα εκκλησιαστικά αξιώματα (οφίκια) σε ισάριθμους Κληρικούς της Μητρόπολής μας.

Πιο συγκεκριμένα, θα χειροθετήσει: α) Αρχιμανδρίτες τους Ιερομονάχους Νικόδημο Λιοντάκη και Μελίτωνα Βόγια, β) Πρωτοπρεσβυτέρους τους Μεγάλους Οικονόμους Γεώργιο Καμπίτση, Παναγιώτη Σπουργίτη και Χαράλαμπο Κυπριώτη, γ) Μεγάλους Οικονόμους τους Οικονόμους Δαμιανό Θεοδωρίτση, Χαράλαμπο Κλάδη και Νικόλαο Βόσσο και δ) Οικονόμους τους Πρεσβυτέρους Νικόλαο Αβούρη, Ελευθέριο Πόθο, Παναγιώτη Πόθο και Παύλο Ξένο.

Σε όλους τους προαχθησόμενους καλούς και άξιους ιερείς μας, ευχόμαστε από καρδιάς να μακροημερεύουν για την ωφέλεια του εκκλησιαστικού μας πληρώματος.

Για την ετήσια Χοροεσπερίδα της Κοινότητας Αγ. Παντελεήμονος Harrow Λονδίνου

Πραγματοποιήθηκε με εξαιρετική επιτυχία την περασμένη Κυριακή 8η Nοεμβρίου τ.έ. η Ετήσια Κοινοτική Χοροεσπερίδα της Κοινότητας Αγίου Παντελεήμονος Harrow και Περιχώρων, στο ξενοδοχείο Plaza της περιοχής Wembley στο ΒΔ Λονδίνο.

Στην Χοροεσπερίδα, στην οποία συμμετείχαν 250 άτομα, με ιδιαίτερα έντονη την παρουσία μελών της Κοινοτικής Νεολαίας, παρευρέθηκαν ως επίσημοι προσκεκλημένοι της Κοινότητας οι εξής: ο Θεοφιλ. Επίσκοπος Τροπαίου κ. Αθανάσιος εκπροσωπώντας τον Σεβ. Αρχιεπίσκοπο Θυατείρων & Μ.Β. κ.κ. Γρηγόριο, ο Υφυπουργός της Αγγλικής Κυβέρνησης και Βουλευτής της περιφέρειας Harrow East κ. Tony McNulty, ο Βουλευτής της περιφέρειας Brent North κ. Barry Gardiner, ο Δήμαρχος του Harrow Cllr. Eric Silver με την σύζυγό του, ο Δήμαρχος του Brent Cllr. Jim O’Sullivan με την σύζυγό του, ο εκπρόσωπος του Ύπατου Αρμοστή της Κύπρου στο Λονδίνο κ. Λεύκιος Βασιλείου, o νέος Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στο Λονδίνο κ. Ευθύμιος Παντζόπουλος, η Πρόξενος της Ελλάδας στο Λονδίνο δις Σοφία Σταματέλλη και πλήθος μελών και φίλων της Κοινότητας.

Ο Πρόεδρος της Κοινότητας κ. Παντελής Δημοσθένους, καλωσόρισε τους καλεσμένους και τους συνδαιτυμόνες με θερμά λόγια και ενημέρωσε όλους για τις πρόσφατες εξελίξεις στο σημαντικό ζήτημα της εκ θεμελίων ανέγερσης του νέου Ιερού Ναού Αγίου Παντελεήμονος. Mεταξύ άλλων είπε και τα εξής:

«Σας υποδεχόμαστε και φέτος με πολλή χαρά στην Ετήσια Κοινοτική μας Χοροεσπερίδα. Η Κοινότητά μας συμπλήρωσε φέτος 34 χρόνια ζωής. Την 29η Ιουνίου 1975 ιδρύθηκε η Κοινότητα του Αγίου Παντελεήμονα στην εδώ περιοχή του Harrow. Το όνειρο της Επιτροπής τότε ήταν να αποκτήσουν τον δικό τους χώρο λατρείας, τον δικό τους Ιερό Ναό. Και έτσι στις 21 Ιανουαρίου 1994 με την βοήθεια του Αγγλικανού Ιερέα (μακ. π. Brown) ολοκληρώθηκε η αγορά της μέχρι πρότινος εκκλησίας μας, των σπιτιών και όλων των Κοινοτικών χώρων μας.
Αλλά αμέσως η Κοινότητά μας έθεσε πιο υψηλούς στόχους. Ένα όνειρο, ένα μεγάλο όνειρο, την ανέγερση εκ θεμελίων ενός νέου Βυζαντινού Ναού, στην θέση του προϋπάρχοντος, κάτι που δεν είχε γίνει για 130 χρόνια. Αυτό το όνειρο, που τόσο επιθυμούσαμε, πολλοί συμπατριώτες μας δεν πρόλαβαν δυστυχώς να το δούν. Τώρα όμως γίνετε πια πραγματικότητα.
Ο βυζαντινού ρυθμού Ναός μας, που σε λίγο διάστημα θα ορθώνεται στο Kenton Road, θα διακηρύσει στον ξένο αυτό τόπο την Ορθόδοξη Πίστη μας. Ο θόλος με το απαλό ημισφαίριό του θα μας θυμίζει Εκείνον που έκλινεν ουρανούς και κατέβη στη γή για τη σωτηρία μας. Και η κόγχη του Ιερού, που ενώνει το δάπεδο με τον θόλο, όπου ζωγραφίζουμε την Πλατυτέρα των Ουρανών, θα διαλαλεί έμπρακτα πως Εκείνη έγινε η κλίμακα η επουράνιος από όπου κατέβηκε ο Υιός του Θεού, ο Χριστός και Θεός μας.
Τα πρώτα σχέδια του νέου μας Ναού, άρχισαν το 1997, και μας πήρε 8 ολόκληρα χρόνια για να μας δοθεί άδεια οικοδομής. Το 2005 πήραμε την τελική άδεια και αμέσως στις αρχές του 2006 αρχίσαμε την οικοδόμηση πρώτα της Κοινοτικής μας Αίθουσας, του Ελληνικού Σχολείου και του Νηπιαγωγείου. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά όλους όσους εργάστηκαν πολύ σκληρά για να πραγματοποιηθεί το έργο αυτό που ολοκληρώθηκε και εξοφλήθηκε εντελώς.
Και φτάσαμε στο 2009 όπου πλέον το μεγάλο έργο της ανέγερσης του νέου μας Ιερού Ναού του Αγίου Παντελεήμονα γίνεται πραγματικότητα και ξεκινήσαμε την οικοδόμηση με το βλέμμα στο μέλλον. Το κόστος της οικοδόμησης θα ανέλθει στα 2.5 εκ. λίρες και σας καλώ όλους να εργαστούμε με πάθος για την ολοκλήρωσή του. Όλοι χρειάζονται και κανείς δεν περισσεύει. Η Κοινότητά μας έχει μόνο τα μισά χρήματα και παρακαλώ όλους σας να μας βοηθήσετε οικονομικά και να μας στηρίξετε γιατί το όνειρό μας τώρα γίνεται πραγματικότητα.
Η πρώτη φάση της κατασκευής του Ναού θα τελειώσει τον ερχόμενο Μάρτιο 2010 και θα κοστίσει 1,3 εκατομύρια, χρήματα τα οποία έχουμε. Αμέσως θα ακολουθήσει η δεύτερη φάση αποπεράτωσης του όλου έργου που θα γίνει τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου 2010 και θα κοστίσει 1,2 εκ. λίρες. Αυτά τα χρήματα δεν τα έχουμε ακόμη, αλλά ευελπιστούμε ότι με την βοήθεια του Πανάγαθου Θεού μας και του Προστάτη μας Αγίου Παντελεήμονα και με την βοήθεια και γενναιοδωρία όλων σας να τα συλλέξουμε. Και έτσι θα είμαστε σε θέση να λειτουργήσουμε στο Νέο μας Ναό τα Χριστούγεννα του 2010. Χρειαζόμαστε την μεγάλη σας βοήθεια, οι πλούσιοι απο τα περισσεύματά τους και οι φτωχοί απο το υστέρημά τους.
Επίσης απευθυνόμαστε στην ιδιαίτερή μας πατρίδα Κύπρο και στην μητέρα Ελλάδα και στις κυβερνήσεις τους και ευελπιστούμε να έχουμε την οικονομική συμπαράστασή τους, διότι ο Ιερός μας Ναός είναι προέκταση της πατρίδας μας και της ιστορίας μας. Στα θεμέλια του νέου μας Ναού έχουμε τοποθετήσει χώμα ιερό απο το κατεχόμενο Μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονος της Μύρτου. Χώμα που μας έφερε ο ιστορικός και συγγραφέας Άνδρος Παυλίδης, που θα έχουμε την τιμή να μας ομιλήσει περί του σκλαβωμένου και κατεστραμένου Μοναστηριού στις 22 Νοεμβρίου 2009 στους χώρους της Κοινότητάς μας. Θα ήθελα να σας καλέσω να βρεθούμε όλοι μαζί και να τον ακούσουμε.
Θέλω να σας ευχαριστήσω όλους και γενικά όλη την Κοινότητά μας και την Παροικία για την μέχρι τώρα βοήθειά σας και τις γενναιόδωρες προσφορές σας. Να ευχαριστήσω τον Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπό μας κ.κ. Γρηγόριο και να τον συγχαρούμε όλοι για την συμπλήρωση 50 χρόνων διακονίας και προσφοράς και να του ευχηθούμε υγεία και μακροημέρευση στην συνέχεια του ιερού του έργου. Καλωσορίζουμε τον Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Τροπαίου κ. Αθανάσιο και τον ευχαριστούμε που είναι μαζί μας απόψε. Να ξέρετε δε, οτι είναι πάντοτε μαζί μας και πάντοτε μας στηρίζει στο δύσκολο έργο που έχουμε αναλάβει. Τον παρακαλούμε να προσεύχεται για την αποπεράτωση του έργου.
Ευχαριστούμε όλους τους αρχιτέκτονες και τον πολιτικό μηχανικό που έχουν σχεδιάσει έναν πραγματικά βυζαντινό Ναό, που είναι ο δεύτερος Ναός που οικοδομείται στο Λονδίνο μετά το Ναό της του Θεού Σοφίας που χτίστηκε πριν 130 χρόνια στο Bayswater. Ευχαριστούμε τον Ανδρέα Ματεΐδη, ιδιοκτήτη του St. Paul Press, για την εκτύπωση του αποψινού λευκώματος.
Ευχαριστούμε τους μουσικούς μας που προσφέρθηκαν σήμερα να μας διασκεδάσουν με τα ωραία τους τραγούδια και μουσική αφιλοκερδώς, συνεισφέροντας έτσι και αυτοί στο μεγάλο μας έργο. Παίρνω την ευκαιρία να ευχαριστήσω τον Ελληνικό Ραδιοφωνικό Σταθμό του Λονδίνου (LGR) και το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου, μετά του φίλου Δώρου Παρτασίδη, για την πολύχρονη βοήθειά τους στον τομέα της Ενημέρωσης της Παροικίας μας και γενικά όλης της Κύπρου και παγκοσμίως, για το μεγαλεπήβολο έργο μας, της οικοδόμησης του νέου μας Ιερού Ναού του Αγίου και Ιαματικού Παντελεήμονος. Ιδιαίτερα ευχαριστούμε όλους όσους μας στήριξαν και συνεχίζουν να μας στηρίζουν με τις χορηγίες τους στο εορταστικό μας λεύκωμα. Θα ήθελα να ευχαριστήσω την εταιρία John Doyle Constructions και τον Γενικό Διευθυντή της, αγαπητό φίλο της Κοινότητάς μας Στέφανο Στεφάνου. Να ευχαριστήσουμε και τους αγαπητούς μας Δημήτρη και Ελένη Λαγού και το προσωπικό τους για την προετοιμασία του σημερινού δείπνου.
Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Ιερέα μας, Πρωτοπρεσβύτερο π. Αναστάσιο Σαλαπάτα, για την πολύχρονη διακονία και προσφορά του στην Εκκλησία και την Κοινότητά μας και να του ευχηθώ καλή συνέχεια στο δύσκολο έργο του.
Ευχαριστούμε και όλους εσάς που αφιερώσατε τον χρόνο σας να είσαστε σήμερα μαζί μας για να μας στηρίξετε στο έργο μας, στην αποπεράτωση της οικοδόμησης του νέου μας Ιερού Ναού.
Καλή διασκέδαση και ο Θεός μαζί μας πάντοτε».

Στη συνέχεια έλαβαν τον λόγο οι εκλεκτοί καλεσμένοι οι οποίοι απηύθυναν θερμά λόγια και εγκάρδιους χαιρετισμούς. Ομίλησαν δε με ιδιαίτερα κολακευτικά λόγια για την Κοινότητα, και προσέφεραν την ολόθερμη υποστήριξή τους στην επίλυση των διαφόρων Κοινοτικών θεμάτων.

Την εκδήλωση στόλισε μουσικά η ορχήστρα THE DREAM BAND, η οποία προσέφερε τις υπηρεσίες της αφιλοκερδώς, με σκοπό την οικονομική ενίσχυση του μεγάλου Κοινοτικού και Εκκλησιαστικού έργου, της ανέγερσης του νέου Ναού.

Το νέο μας εκκλησάκι by night

Το Παρεκκλήσιο των Παμμεγίστων Ταξιαρχών και Νικολάου Μπανάτου πρωτοφωταγωγήθηκε απόψε, ενώ από χθες διαμορφώθηκε ο περιβάλλων χώρος.

Ατυχώς, δεν είναι τόσο έτοιμο, ώστε να τελεσθεί η θεία Λειτουργία κατά τη μεθαυριανή εορτή του (οπότε η σύναξη των Αρχαγγέλων), όπως υπήρχε ο σχεδιασμός.

Από την αποψινή πρώτη φωτοχυσία στο νέο μας εκκλησάκι είναι -όπως διαπιστώνετε- οι παραπάνω φωτογραφίες. Θαυμάστε τις!

Έτοιμος ο επιστημονικός - τιμητικός Τόμος για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β΄

Με μεγάλη χαρά και ικανοποίηση γνωστοποιείται στο ευρύ κοινό, ότι κυκλοφορήθηκε αυτές τις μέρες ο Χαριστήριος Τόμος «Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β΄ Συνετό» (1040 σελίδων), ο οποίος εκδόθηκε από την «Επιτροπή Πρωτοβουλίας για την Έκδοση Τιμητικού Τόμου», με την ευκαιρία της συμπλήρωσης τριών σημαντικών επετείων της εκκλησιαστικής διακονίας του Μητροπολίτη Ζακύνθου κ. Χρυσοστόμου Β΄: α) το 70ό έτος της ηλικίας του, β) 50ετία από την Μοναχική Κουρά του στην Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά και γ) 15ετία από την ανάρρησή του στον Μητροπολιτικό Θρόνο της Ζακύνθου.

Κορυφαίοι Ιεράρχες της Ορθοδοξίας, οι συνεργάτες του στο Μητροπολιτικό Γραφείο και πνευματικοί άνθρωποι του νησιού μας θεώρησαν άξιο και δίκαιο -σαν ελάχιστη εκδήλωση τιμής, σεβασμού και αγάπης στο πρόσωπό του- να ετοιμασθεί ένας Επιστημονικός Τόμος αφιερωμένος στον Προεστώτα της Εκκλησίας των Ζακυνθίων, με θέματα αφενός μεν ζακυνθινολογικά πάσης φύσεως, αφ’ ετέρου δε θέματα διαφόρων Επιστημών, ούτως ώστε, μόλις η αυλαία των επετείων πέσει, ν’ απομείνει ως απόκτημα των μεταγενεστέρων ένας Τόμος Ποιότητας, ουσιαστική συμβολή στην τοπική Γραμματεία, την εν γένει Ιστορία και τις Επιστήμες.

Ο Τόμος, την Επιμέλεια του οποίου είχε ο Καθηγητής Δημήτριος Γόνης, είναι ήδη έτοιμος και περιλαμβάνει:
α) Προλόγισμα της Επιτροπής (σελ. 7-9),
β) Χαιρετισμούς των κορυφαίων της Ορθοδοξίας: Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, Πάπα και Πατριάρχου Αλεξανδρείας κ.κ. Θεοδώρου, Πατριάρχου Μόσχας και πάσης Ρωσίας κ.κ. Κυρίλλου, Πατριάρχου Βουλγαρίας κ.κ. Μαξίμου, Αρχιεπισκόπου Κύπρου κ.κ. Χρυσοστόμου Β΄, Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερωνύμου, Αρχιεπισκόπου Αλβανίας κ.κ. Αναστασίου (σελ. 11-24),
γ) Παρουσίαση από τον Πρωτοπρεσβύτερο Παναγιώτη Καποδίστρια της πενηντάχρονης πορείας του Μητροπολίτη Ζακύνθου στα εκκλησιαστικά πράγματα με πλούσιο φωτογραφικό υλικό (σελ. 25-35),
δ) Εξήντα επτά (67) πρωτότυπα Άρθρα - Μελετήματα (σελ. 37-1029), τα οποία υπογράφουν οι ακόλουθοι εβδομήντα ένας (71) Επιστήμονες - Φίλοι του Τιμώμενου Ιεράρχη: Μητροπολίτης Ηλείας Γερμανός, Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγ. Βλασίου Ιερόθεος, Μητροπολίτης Κένυας Μακάριος Τηλλυρίδης, Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου Ανδρέας Νανάκης, Μητροπολίτης Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως Ιερεμίας, Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Σαββάτος, Αθανάσιος Αν. Αγγελόπουλος, Ζαφείρης Δ. Ακτύπης, Παναγής Δ. Αλιπράντης, Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, Μ. Γ. Βαρβούνης, Αντώνης Βασιλάκης, Διονύσης Ζαχ. Βίτσος, Χρήστος Π. Βούλγαρης, Δημήτριος Β. Γόνης, Διονύσιος Γ. Δακουράς, Αθανάσιος Ι. Δεληκωστόπουλος, Αικατερίνη Π. Δελλαπόρτα, Κατερίνα Δεμέτη, Πρωτοπρεσβύτερος Γεράσιμος Ζαμπέλης, Σταματούλα Ζαπάντη-Πεντογάλου, Διονύσης Α. Ζήβας, Ευάγγελος Δ. Θεοδώρου, Αρχιμανδρίτης Νικόλαος Χ. Ιωαννίδης, Δέσποινα Καποδίστρια, Πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Καποδίστριας, Γεώργιος Καρρής, Ειρήνη Κασάπη, Ιωάννης Β. Κογκούλης, Σπυρίδων Κοντογιάννης, Κωνσταντίνος Κορναράκης, Ανδρέας Κούκος, Νικόλαος Κ. Κουρκουμέλης, Γεωργία Κουρτέση-Φιλιππάκη - Gert Jan van Wijngaarden - Ανδρέας Σωτηρίου, Δημήτριος Ευ. Κουτρούλας, Γεώργιος Ν. Λεοντσίνης, Νίκιας Λούντζης, Αρχιμανδρίτης Διονύσιος Λυκογιάννης, Δημήτριος Μαγριπλής - Ι. Σόλαρης - Ι. Μπουγάς, Λορ. Μερκάτης, Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, Δέσποινα Μιχάλαγα, Νικόλαος Λ. Μόττας, Διονύσης Ν. Μουσμούτης, Διονύσιος Ιω. Μούσουρας, Ηλίας Δ. Μπάκος, Μάριος Μπέγζος, Παναγιώτης Ι. Μπούμης, Ζωή Α. Μυλωνά, Μοναχός Μωυσής Αγιορείτης, Χρήστος Κ. Οικονόμου, Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Κωσνταντίνος Γ. Πιτσάκης, Θεοδόσης Πυλαρινός, Γιάννης Ρηγόπουλος, Ζωή Σαμαρά, Αρχιμανδρίτης Ευτύχιος Σαρμάνης, Μανόλης Γ. Σέργης, Διονύσης Σέρρας, Ευθύμιος Θ. Σουλογιάννης, Ιωάννα Στουφή-Πουλημένου, Στέλιος Τζερμπίνος, Παναγιώτης Τζουμέρκας, Μιχ. Γ. Τρίτος, Σπύρος Ν. Τρωϊάνος, Διονύσης Φλεμοτόμος, Βασίλειος Δ. Χρυσοβιτσιώτης.

Η παρουσίαση του Τόμου και η επίσημη επίδοσή του στον Τιμώμενο θα πραγματοποιηθεί στο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Αρκαδίων Ζακύνθου (Σαρακηνάδο) στις 14 Νοεμβρίου 2009, στις 6.30 το βράδυ, με την παρουσία πλήθους υψηλών προσκεκλημένων του Κλήρου και της Διανόησης της πατρίδας μας, μεταξύ των οποίων ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας κ. Θεόδωρος και οι Αρχιεπίσκοποι Κύπρου κ. Χρυσόστομος και Αθηνών κ. Ιερώνυμος.

Στη συνέχεια της βραδιάς θα γίνει η Ανακήρυξη του Μητροπολίτη Ζακύνθου σε Επίτιμο Καθηγητή του Τμήματος Τεχνολογίας Περιβάλλοντος και Οικολογίας ΑΤΕΙ Ιονίων Νήσων και τέλος ο Σεβ. Ζακύνθου θα ομιλήσει περί Θεολογικής Οικολογίας.
Η βραδιά θα κλείσει με ψαλμούς και άσματα από τα ζακυνθινά σχήματα: Χορωδία Αγίου Διονυσίου, Χορωδία Φανερωμένης και Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Σημειωτέον, ότι η «Επιτροπή Πρωτοβουλίας για την Έκδοση Τιμητικού Τόμου» απαρτίζεται από τους: α) Πρωτοπρεσβύτερο Παναγιώτη Καποδίστρια - Πρόεδρο, β) Αρχιμανδρίτη Διονύσιο Λυκογιάννη, γ) Αρχιμανδρίτη Δανιήλ Μπιάζη, δ) Διονύση Σέρρα και ε) Διονύση Φλεμοτόμο.