Τό κήρυγμα στήν θεία Λειτουργία

Μητροπολίτου Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου

Ἡ λατρεία συνδέεται ἀναπόσπαστα μέ τό κήρυγμα. Αὐτό τό βλέπουμε στόν «Μυστικό Δεῖπνο» τοῦ Χριστοῦ μέ τούς Μαθητές Του, ὅπου συνδέθηκε ὁ Μυστικός Δεῖπνος μέ τήν διδασκαλία. Αὐτό τό συναντᾶμε στήν πρώτη Ἐκκλησία τῶν Ἱεροσολύμων, ἀλλά αὐτό περιγράφεται στούς λεγομένους Ἀπολογητές καί σέ ὅλη τήν μεταγενέστερη ἐκκλησιαστική παράδοση.  

Σέ κάθε θεία Λειτουργία διαβάζονται τά ἀναγνώσματα, τό Ἀποστολικό καί τό Εὐαγγελικό, καί ἔπειτα οἱ Ἐπίσκοποι, οἱ Κληρικοί καί ἑνίοτε καί οἱ θεολόγοι, μέ ἄδεια τοῦ Ἐπισκόπου, ὁμιλοῦν στό ἐκκλησίασμα καί ἀναλύουν τά κείμενα αὐτά. Στίς Θεολογικές Σχολές, ἐκτός ἀπό διαφόρους τομεῖς, ὑπάρχει καί ὁ τομέας τῆς Λειτουργικῆς καί Ὁμιλητικῆς, καί οἱ φοιτητές μαθαίνουν καί ἐκπαιδεύονται στόν τρόπο τοῦ κηρύγματος, πού εἶναι ἀναπόσπαστο μέρος τῆς Λατρείας. Ἔτσι, μαθαίνουμε τήν διάκριση μεταξύ τοῦ λόγου, τῆς ἀνώτερης ὁμιλίας, καθώς, ἐπίσης, καί γιά τά ἄλλα μέρη τοῦ λόγου πού εἶναι ἔξω ἀπό τήν λατρεία, ὅπως εἶναι ἡ Διάλεξη, ἡ Εἰσήγηση σέ Συνέδρια, οἱ Ὁμιλίες σέ διάφορα ἀκροατήρια, οἱ Προσφωνήσεις.

Ἐδῶ θά ἤθελα νά περιορισθῶ στό εὐχαριστιακό κήρυγμα, πού κατά βάση εἶναι ἑρμηνευτικό τῶν Γραφῶν, καί ἔχει κατηχητικό χαρακτήρα, ἄλλωστε (πρέπει νά) γίνεται ἀμέσως μετά τήν ἀνάγνωση τῶν Ἀποστολικῶν καί Εὐαγγελικῶν ἀποσπασμάτων, στήν λεγόμενη «Λειτουργία τῶν Κατηχουμένων», ὥστε νά κατηχηθοῦν καί αὐτοί, μαζί μέ τούς πιστούς, καί νά ἀποχωρήσουν στήν συνέχεια ἀπό τόν Ἱερό Ναό.

Στό μάθημα τῆς Ὁμιλητικῆς παλαιότερα διδασκόμασταν, τώρα δέν γνωρίζω τί γίνεται, ὅτι τό κήρυγμα στήν θεία Εὐχαριστία πρέπει νά ἔχη ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα, ὅπως τό Χριστολογικό, τό Ἐκκλησιολογικό, τό Εὐχαριστιακό, τό Λειτουργικό, τό Πατερικό, τό Κατηχητικό καί, βέβαια, νά γίνεται μέσα στήν σύγχρονη προοπτική. Μάλιστα, ὁ τότε καθηγητής τῆς Ὁμιλητικῆς, μακαριστός σήμερα, μᾶς ἔλεγε ὅτι τό κήρυγμα στούς Ἱερούς Ναούς γιά νά εἶναι ὀρθόδοξο καί ἐκκλησιαστικό, πρέπει νά εἶναι τέτοιο, πού «νά μήν μπορεῖ νά ἀκουστῆ σέ μιά Προτεσταντική σύναξη ἤ σέ ἕνα τζαμί», δηλαδή νά μήν εἶναι ἀποδυναμωμένο, ἀποβιτανωμένο, ἄγευστο καί ἄοσμο ἀπό πλευρᾶς ὀρθοδόξου πνευματικότητος. Ἔτσι, ἄν ἕνα κήρυγμα πού γίνεται στούς Ἱερούς Ναούς μπορεῖ νά ἀκουστῆ σέ ἄλλες συνάξεις, Προτεσταντικές καί Μουσουλμανικές, εἶναι ἀποτυχημένο ἀπό ὀρθοδόξου προοπτικῆς καί παραδόσεως.

Στίς ἡμέρες μας, ἐπειδή μεταδίδονται πολλά τέτοια κηρύγματα μέ τά μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης, παρατηροῦμε ὅτι τό κήρυγμα στούς Ὀρθοδόξους Ναούς ἀπέχει ἀπό τό κήρυγμα τῶν Πατέρων, τό ὁποῖο ἀπέβλεπε στήν ὀρθόδοξη κατήχηση τῶν πιστῶν. Στίς ἡμέρες μας πολλά κηρύγματα εἶναι ἄγευστα ὀρθοδόξου ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, παρουσιάζουν μιά ἠθικολογία, κοινωνιολογία, πού προξενοῦν δυσφορία σέ πολλούς ἐκκλησιαζομένους. Κάνουν λόγο γιά μιά συναισθηματική ἀγάπη, γιά μιά κοινωνική εἰρήνη, γιά μιά εὐημερία κ.ἄ. Καί πολλοί διερωτῶνται: «Ἐρχόμαστε στήν Ἐκκλησία νά ἀκούσουμε ἕναν δημοσιογραφικό λόγο;».

Ἕνας παλαιότερος σοφός Ἀρχιερεύς ἔλεγε ὅτι οἱ περισσότεροι Ἱεροκήρυκες «ἀνεβάζουν τό πεζοδρόμιο στόν ἄμβωνα», δηλαδή ὅσα λέγονται στίς πλατεῖες καί τά πεζοδρόμια, ὅσα σχολιάζονται στά μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης, αὐτά γίνονται ἀντικείμενο τοῦ λατρευτικοῦ λόγου! Γιά νά δοῦμε ποιό πρέπει νά εἶναι τό περιεχόμενο τοῦ εὐχαριστιακοῦ κηρύγματος, θά παρουσιάσω ἕναν λόγο τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ. Γενικά, ἀπό ὅσα ἔχω διαβάσει, ἔχω καταλήξει ὅτι τά κηρύγματα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, τόν 14ο αἰώνα, ἀποτελοῦν ὑπόδειγμα ὀρθοδόξου κηρύγματος. Ὁ ἴδιος, μιλώντας στό ποίμνιό του στήν Θεσσαλονίκη, συνόψιζε ὅλη τήν πατερική παράδοση στήν ἑρμηνεία τῶν Εὐαγγελικῶν Περικοπῶν τῶν Κυριακῶν τοῦ ἔτους. Αὐτά τά κηρύγματα εἶναι Θεοφώτιστα, γιατί συνδυάζουν τήν ὀρθόδοξη διδασκαλία μέ τήν ποιμαντική, τά δόγματα τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων μέ τήν ἁπλότητα τοῦ λόγου, τήν ἑρμηνεία τῆς Ἁγίας Γραφῆς μέ τήν προοπτική τῆς κατηχήσεως.

Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς σέ ἕνα κήρυγμά του καθορίζει σαφῶς τό περιεχόμενο τοῦ ὀρθοδόξου κηρύγματος. Γράφει ὅτι ἐπαινοῦμε καί θαυμάζουμε τήν κτίση, αὐτό τό μεγαλούργημα τοῦ Θεοῦ, διαφορετικά ἀπό ὅ,τι κάνουν οἱ σοφοί τῶν Ἑλλήνων. Αὐτοί ἐξερευνοῦν τήν κτίση, τήν ἐπαινοῦν, τήν θαυμάζουν, καί φθάνουν στό νά λατρεύουν τήν κτίση, παρά τόν κτίσαντα, ἐνῶ ἐμεῖς στήν Ἐκκλησία, βλέποντες τήν κτίση, πού δημιούργησε ὁ Θεός, δοξάζουμε τόν κτίσαντα, τόν Θεό. Ἀλλά καί οἱ ἀρχηγοί τῆς πονηρᾶς αἱρέσεως χρησιμοποιοῦν τόν λόγο τοῦ Πνεύματος κατά τοῦ (Ἁγίου) Πνεύματος, πρός βλάβη τῶν ὀπαδῶν τους καί τήν ἀθέτηση τῆς ἀληθείας τῆς εὐσέβειας.

 Ὅμως, ἐμεῖς ἑρμηνεύουμε τίς Γραφές μέ διαφορετικό τρόπο. Γράφει: «Οὕτω καί τάς προφητικάς καί ἀποστολικάς καί πατερικάς φωνάς διασαφοῦμεν καί ἡμεῖς, ἀλλ’ εἰς ὠφέλειαν τῶν ἐντυχανόντων καί ὕμνον τοῦ διά τῶν Προφητῶν καί Ἀποστόλων καί Πατέρων λαλήσαντος Πεύματος». Ἐμεῖς, καί ἐννοοῦσε τούς Ὀρθοδόξους, διασαφοῦμε, ἑρμηνεύουμε τά προφητικά, ἀποστολικά καί πατερικά λόγια, ἀφ’ ἑνός μέν πρός ὠφέλεια τῶν ἀκροατῶν ἤ τῶν ἀναγνωστῶν, ἀφ’ ἑτέρου δέ πρός ὕμνον καί δοξολογία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος πού ἐλάλησε διά τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων. Ἐδῶ φαίνεται μιά τάξη, μιά ἀκολουθία, δηλαδή ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἀπό τούς Προφῆτας φθάνει στούς Ἀποστόλους, ἀπό ἐκεῖ στούς πρώτους Πατέρας, καί ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, ἔχοντας αὐτό ὑπ’ ὄψιν, τά ἑρμηνεύει ἀκόμη περισσότερο. Ἄρα ὑπάρχει μιά ἀσφαλής βάση, πού εἶναι ἡ ταυτότητα ἐμπειριῶν καί διδασκαλίας τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων. Δέν μπορεῖ νά σπάση ἡ ἁλυσίδα αὐτή, διότι τό κήρυγμα χάνει τόν σκοπό του.

Καί ὁ βαθύτερος σκοπός τοῦ ὀρθοδόξου κηρύγματος εἶναι νά ὠφελήση τούς ἀκροατές στήν ἐκκλησιαστική καί πνευματική τους ζωή, γιά νά γνωρίσουν καλύτερα καί νά συναντήσουν τόν Χριστό, ἀλλά καί νά δοξάζεται τό Ἅγιον Πνεῦμα πού ὁμίλησε διά τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων. Ἔτσι, τό κήρυγμα δέν ἔχει σκοπό νά ἀπαντήση στά ἐρωτήματα πού θέτουν οἱ δημοσιογράφοι στά μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης, ἀλλά νά καταρτίση πνευματικά τούς ἐκκλησιαζομένους, ὥστε νά καθαρίσουν τήν καρδιά τους ἀπό τά πάθη, νά μάθουν νά προσεύχονται ἐσωτερικά καί νά φθάσουν στόν δοξασμό. Γιά νά τό πῶ πιό ἁπλά, αὐτό γίνεται γιά νά τηρήσουν τούς Μακαρισμούς τοῦ Χριστοῦ καί γενικά ὅλα ὅσα εἶπε ὁ Χριστός στήν ἀρχή τῆς ἐπιγείου δράσεώς Του στήν ἐπί τοῦ Ὄρους Ὁμιλία Του. Γιατί «λόγῳ παλαίει πᾶς λόγος», δηλαδή κάθε λόγος ἔχει τήν ἀπάντησή του, ἀλλά «βίῳ δέ τίς;». Ποιός λόγος μπορεῖ νά ἀναιρέση τήν ἀλήθεια, τήν ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ;

Ἔπειτα, ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς ἀναλύει καί τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο οἱ λόγοι τοῦ Χριστοῦ, διά τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων, θά προσφέρονται στούς Χριστιανούς. Χρησιμοποιεῖ τό παράδειγμα τῶν φιλοτέκνων μητέρων, οἱ ὁποῖες, τήν ἐποχή ἐκείνη, προκειμένου νά θρέψουν τά θηλάζοντα παιδιά τους, μασοῦν τήν στερεότερη τροφή καί τήν καθιστοῦν εὔχρηστη καί εὔληπτη. Τό ἴδιο καί οἱ Θεοφόροι Πατέρες μαλακώνουν τόν λόγο τῆς Χάριτος τοῦ Εὐαγγελίου, πού εἶναι ὑψηλός καί κατάλληλος γιά ὥριμες ἀκοές καί διάνοιες, καί τόν καθιστοῦν κατάλληλο γιά τούς ἀτελεῖς, καί αὐτό τό κάνουν μέ τά στόματά τους. Αὐτό τό μαλάκωμα τῆς τροφῆς γιά τά βρέφη γίνεται μέ τό ὑγρό πού εἶναι στά στόματα τῶν μητέρων καί αὐτό τό ὑγρό γίνεται τροφή γιά τά βρέφη. Κατά τόν ἴδιο τρόπο, αὐτό τό ὑγρό πού εἶναι τά νοήματα στίς καρδιές τῶν Θεοφόρων Πατέρων γίνονται κατάλληλη τροφή γιά τίς ψυχές αὐτῶν πού ἀκοῦν καί πείθονται στούς λόγους τους.

Ἀντίθετα, ὅμως, τά στόματα τῶν πονηρῶν καί κακοδόξων εἶναι γεμάτα ἀπό θανατηφόρο δηλητήριο, τό ὁποῖο, ὅταν ἀναμιχθῆ μέ τά λόγια τῆς ζωῆς, τά μετατρέπουν σέ θανατηφόρα σέ αὐτούς πού τά ἀκοῦνε ἀπερίσκεπτα. Αὐτό σημαίνει, κατά τόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ, ὅτι τό κήρυγμα στηρίζεται στούς λόγους τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων, καί αὐτός ὁ λόγος προσφέρεται γιά πνευματική ὠφέλεια τῶν Χριστιανῶν καί ὕμνον τοῦ Ἁγίου Πνεύματος πού ὁμίλησε διά τῶν ἁγίων αὐτῶν. Ἀλλά καί οἱ λόγοι τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων πρέπει νά προσφέρονται μέσα ἀπό ὀρθόδοξη ἐμπειρία τῶν κηρύκων, γιατί, ἄν οἱ κήρυκες δέν ἔχουν ἁγιοπνευματική ἐμπειρία καί διακατέχονται ἀπό στοχασμούς καί αἱρετικές κακοδοξίες, τότε μολύνεται ὁ λόγος τῶν Προφητῶν, Ἀποστόλων καί Πατέρων καί προσφέρονται οἱ λόγοι τους ὡς δηλητήρια στούς Χριστιανούς.

Ὕστερα ἀπό ὅλα αὐτά φαίνεται ἡ ὑπευθυνότητα πού πρέπει νά διακρίνη τούς κήρυκας στήν προσφορά τοῦ κηρύγματος. Μέ ἄλλα λόγια οἱ στοχασμοί, οἱ δοκησισοφίες, τά ἔξυπνα λόγια, πού προέρχονται ἀπό ἀμεταμόρφωτη καρδιά, εἶναι δηλητήρια πού προσφέρονται σέ μιά ἤδη δηλητηριασμένη ἀτμόσφαιρα, καί ὄχι μόνο δέν ὠφελοῦν τούς Χριστιανούς, ἀλλά τούς ἀπογοητεύουν, ἀκόμη περισσότερο τούς ἀποπροσανατολίζουν καί τούς νεκρώνουν πνευματικά.  Τό κήρυγμα στούς Ὀρθοδόξους Ναούς, κατά τήν θεία Λειτουργία εἶναι μιά μυσταγωγία-ἱερουργία, καί αὐτήν τήν εὐθύνη πρέπει νά αἰσθάνονται ὅσοι ἔχουν τό χάρισμα νά διδάσκουν καί νά ἑρμηνεύουν τούς λόγους τοῦ Χριστοῦ καί τῶν ἁγίων μέσα στήν Ἐκκλησία.