Από το κήρυγμα της εορτής του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Κίεβο έως τα επίσημα κείμενα του Πατριαρχείου Μόσχας: δύο χρήσεις της θρησκευτικής γλώσσας, μια ουσιώδης διάκριση ανάμεσα στην άμυνα και την εισβολή και ένα κοινό θεολογικό όριο που δεν πρέπει να παραβλέπεται.
Η ίδια ορθόδοξη παράδοση, οι ίδιες βιβλικές εικόνες και η ίδια επίκληση του αγώνα κατά του κακού επιστρατεύονται σήμερα σε δύο ριζικά διαφορετικές συνθήκες: από την Εκκλησία ενός λαού που υπερασπίζεται τη χώρα του απέναντι στη ρωσική εισβολή και από εκκλησιαστικούς φορείς στη Ρωσία που παρέχουν στον πόλεμο της Μόσχας πνευματική ή ακόμη και ιερή νομιμοποίηση. Η αντιπαραβολή δεν μπορεί να εξαντληθεί στη διαπίστωση ότι και οι δύο μιλούν για «φως» και «σκοτάδι». Το κρίσιμο είναι ποιος χρησιμοποιεί αυτές τις λέξεις, για ποια πράξη και με ποιο θεολογικό περιεχόμενο. [1][2][4]
Αφορμή αποτελεί το κήρυγμα που εκφώνησε στις 8 Νοεμβρίου 2026 ο Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος, στη Σύναξη του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ και των λοιπών Ασωμάτων Δυνάμεων. Η πλήρης ουκρανική δημοσίευση επιτρέπει να εξεταστεί η συλλογιστική του. Αντίστοιχα, η ρωσική πλευρά πρέπει να εξεταστεί μέσα από δικά της, επώνυμα και χρονολογημένα κείμενα: τις ομιλίες του Πατριάρχη Κυρίλλου του 2022, τη διακήρυξη του Παγκόσμιου Ρωσικού Λαϊκού Συμβουλίου του 2024 και την προγενέστερη κοινωνική διδασκαλία της Ρωσικής Εκκλησίας. [1][2][3][4][5]
Από τη σωτηρία του ανθρώπου στην προστασία της Ουκρανίας
Ο Επιφάνιος αρχίζει όχι από το πεδίο των μαχών αλλά από την εορτή της Εκκλησίας. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ παρουσιάζεται ως επικεφαλής των πιστών αγγελικών δυνάμεων, ενώ η πτώση του σατανά ερμηνεύεται πρωτίστως ως τραγωδία υπερηφάνειας και αποστασίας από τον Θεό. Ακολουθεί μια σαφώς ασκητική ανθρωπολογία: ο άνθρωπος υποδουλώνεται στην αμαρτία, καλείται να επιστρέψει στην κοινωνία με τον Δημιουργό και δέχεται τη βοήθεια των αγγέλων στον αγώνα για τη σωτηρία του. Η ενότητα αυτή καταλαμβάνει ουσιαστικό μέρος του κηρύγματος· δεν είναι απλή εισαγωγική διακόσμηση ενός πολιτικού λόγου. [1]
Στο επόμενο βήμα ο Ουκρανός Προκαθήμενος διακρίνει δύο διαστάσεις του κακού: την αόρατη, που αφορά την αμαρτία και τον πνευματικό αγώνα κάθε ανθρώπου, και την ορατή, που αφορά πράξεις και ιστορικά γεγονότα. Εκεί ακριβώς κατονομάζει τη Ρωσική Ομοσπονδία ως το κράτος που έφερε τον πόλεμο στην ουκρανική γη και ζητεί τη βοήθεια των ουρανίων δυνάμεων τόσο για τον εσωτερικό αγώνα όσο και για την αντίσταση στους Ρώσους εισβολείς. Δεν εξισώνει απλώς τον αντίπαλο με ένα αφηρημένο μεταφυσικό κακό: συνδέει την ηθική κρίση με την ταυτότητα του επιτιθέμενου και με τις συνέπειες της εισβολής για τους αμάχους. [1]
Η διάκριση του επιτιθέμενου και του αμυνομένου δεν προκύπτει μόνον από την ουκρανική εκκλησιαστική αφήγηση. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με το ψήφισμα ES-11/1 της 2ας Μαρτίου 2022, καταδίκασε τη ρωσική επιθετικότητα και ζήτησε την πλήρη αποχώρηση των ρωσικών δυνάμεων από την επικράτεια της Ουκρανίας. Αυτή η θεμελιώδης πραγματολογική και νομική αφετηρία δεν αφαιρεί την υποχρέωση σεβασμού του ανθρωπιστικού δικαίου από κανένα εμπόλεμο μέρος. Αποτρέπει όμως την παραπλανητική εξίσωση της εισβολής με την αντίσταση σε αυτήν. [9]
Το ευαγγελικό κριτήριο: μπορεί ο φόνος να γίνει ευλογία;
Το πιο καίριο μέρος του κηρύγματος δεν βρίσκεται στη στρατιωτική του ορολογία, αλλά στο κριτήριο με το οποίο ελέγχει κάθε επίκληση της θείας ευλογίας. Ο Επιφάνιος επικαλείται το Ιω. 10,10, όπου ο Χριστός αντιπαραθέτει την καταστροφή και τον θάνατο με τη ζωή που ο ίδιος προσφέρει. Από αυτή την ευαγγελική αντιπαράθεση συνάγει ότι μια εκκλησιαστική ευλογία δεν μεταβάλλει την ηθική φύση μιας πράξης: «το κακό δεν γίνεται καλό». Η εξουσία, ακόμη και όταν επιζητεί την υποστήριξη υψηλόβαθμων κληρικών, δεν μπορεί να αναγορεύσει την αιματοχυσία σε αρετή. [1]
Εδώ βρίσκεται η αιχμή της ομιλίας προς όσους, κατά τον Επιφάνιο, επικαλούνται τον Θεό για να δικαιολογήσουν τη βία. Ο Προκαθήμενος υπενθυμίζει ότι η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει ψευδοπροφήτες στην υπηρεσία άδικων βασιλέων και ότι η ιστορία της Εκκλησίας δεν απαλλάσσει αυτομάτως τους ιεράρχες από την πιθανότητα πλάνης ή συμβιβασμού με την κρατική εξουσία. Οι ιστορικές αναλογίες που χρησιμοποιεί, συμπεριλαμβανομένων των αναφορών στον σταλινισμό και στον ναζισμό, αποτελούν μέρος της δυνατής ρητορικής επιχειρηματολογίας του Προκαθημένου της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. [1]
Επομένως, το κήρυγμα θέτει έναν κανόνα που υπερβαίνει τη συγκεκριμένη σύγκρουση: η εκκλησιαστική ιδιότητα δεν αποτελεί μηχανισμό αγιοποίησης της πολιτικής ισχύος. Αυτός ο κανόνας οφείλει να εφαρμόζεται προς κάθε κατεύθυνση, ακόμη και όταν ελέγχει τις προτιμώμενες από εμάς πολιτικές ή στρατιωτικές αποφάσεις.
Τι είπε πράγματι ο Πατριάρχης Κύριλλος τον Μάρτιο του 2022
Στις 6 Μαρτίου 2022, λίγες ημέρες μετά τη γενικευμένη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος ερμήνευσε τον πόλεμο μέσα από μια σύγκρουση ηθικών και πολιτισμικών προτύπων. Στο κήρυγμά του της Κυριακής της Τυρινής αναφέρθηκε στο Ντονμπάς, σε όσα χαρακτήρισε επιβολή δυτικών αξιών και, ειδικότερα, στις παρελάσεις υπερηφάνειας. Υποστήριξε ότι τα γεγονότα είχαν όχι απλώς πολιτική αλλά «μεταφυσική σημασία», καθώς αφορούσαν — κατά τη διατύπωσή του — την πίστη στις θείες εντολές και την ανθρώπινη σωτηρία. [2]
Η ακριβής ανάγνωση απαιτεί να καταγραφεί και ό,τι συχνά παραλείπεται: στο ίδιο κείμενο ο Κύριλλος καλούσε σε προσευχή για την ειρήνη, τόνιζε ότι η συγχώρηση δεν σημαίνει αποδοχή της αδικίας και μιλούσε για την ανάγκη να μη γεννηθεί μίσος ανάμεσα στους λαούς. Δεν χαρακτήρισε τότε ρητώς τη ρωσική εισβολή «ιερό πόλεμο». Ωστόσο, το αποφασιστικό πρόβλημα παραμένει ότι, ενώ η Ρωσία είχε μόλις εισβάλει, η δημόσια ανάλυσή του εστίαζε στην υποτιθέμενη δυτική ηθική απειλή και στον πόνο του Ντονμπάς, χωρίς αντίστοιχη ρητή κατονομασία και καταδίκη της ρωσικής εισβολής. Έτσι, η πολιτική πράξη περιβάλλεται από την εικόνα ενός αγώνα για τη διαφύλαξη του θείου νόμου. [2]
Ακόμη πιο συγκεκριμένο θεολογικό ερώτημα προκύπτει από την ομιλία της 25ης Σεπτεμβρίου 2022. Εκεί ο Κύριλλος συνέδεσε τον θάνατο στρατιώτη κατά την εκτέλεση του καθήκοντος με θυσία για τους άλλους και δήλωσε την πεποίθησή του ότι η θυσία αυτή «εξαλείφει όλες τις αμαρτίες». Στο ίδιο κήρυγμα ονόμασε τον πόλεμο ενδοοικογενειακή ή αδελφοκτόνο σύγκρουση ανάμεσα σε αδελφούς λαούς. [3]
Η αναφορά στη θυσιαστική αγάπη έχει πράγματι βιβλικές ρίζες (Ιω. 15,13). Άλλο όμως είναι να αναγνωρίζει κανείς τον κίνδυνο και την αυταπάρνηση εκείνου που προστατεύει τον συνάνθρωπο και άλλο να γενικεύει, χωρίς διάκριση της συγκεκριμένης πράξης και του πολέμου στον οποίο συμμετέχει, τη σωτηριολογική αποτελεσματικότητα του στρατιωτικού θανάτου. Η χριστιανική άφεση δεν είναι αυτόματη ανταμοιβή της κρατικής στρατιωτικής υπηρεσίας. Το χωρίο αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν εκφέρεται μέσα στο πλαίσιο της ρωσικής επιστράτευσης. [3]
Μάρτιος 2024: όταν ο πόλεμος ονομάστηκε ρητά «ιερός»
Η θεσμικά βαρύτερη διατύπωση δεν προέρχεται από μεμονωμένο δημοσιογραφικό σχολιασμό. Στις 27 Μαρτίου 2024, το Παγκόσμιο Ρωσικό Λαϊκό Συμβούλιο, υπό την προεδρία του Πατριάρχη Κυρίλλου, ενέκρινε το προγραμματικό κείμενο «Το παρόν και το μέλλον του Ρωσικού Κόσμου», το οποίο δημοσιεύθηκε και στην επίσημη ιστοσελίδα του Πατριαρχείου Μόσχας. Το πρώτο του κεφάλαιο χαρακτηρίζει τη ρωσική «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» «ιερό πόλεμο» από πνευματική και ηθική άποψη. Παρουσιάζει τη Ρωσία ως υπερασπιστή του ενιαίου πνευματικού χώρου της «Αγίας Ρωσίας» και ως δύναμη που συγκρατεί την επικράτηση ενός, κατά το κείμενο, εκπεσμένου στη σατανική επιρροή Δυτικού κόσμου. [4]
Το στοιχείο που επιτρέπει ασφαλή ερμηνεία είναι η αμέσως επόμενη πολιτική πρόταση: μετά τη λήξη του πολέμου, όλη η σημερινή Ουκρανία, κατά το ίδιο κείμενο, οφείλει να ενταχθεί στη σφαίρα αποκλειστικής ρωσικής επιρροής. Επομένως, δεν πρόκειται απλώς για μια αφηρημένη ομιλία περί της διαχρονικής πνευματικής πάλης κατά του κακού. Η θρησκευτική φρασεολογία συνοδεύει ένα ρητό γεωπολιτικό πρόγραμμα που αφορά την ανεξαρτησία και τη μελλοντική πολιτική τάξη γειτονικού κράτους. [4]
Χρειάζεται, ωστόσο, μία θεσμική ακρίβεια: το Παγκόσμιο Ρωσικό Λαϊκό Συμβούλιο δεν είναι η Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και η διακήρυξη δεν αποτελεί αυτοτελώς συνοδικό δογματικό όρο. Είναι όμως κείμενο οργανισμού του οποίου προεδρεύει ο Πατριάρχης, εγκρίθηκε υπό την προεδρία του και αναδημοσιεύθηκε επισήμως από το Πατριαρχείο Μόσχας. Η διαφορά αυτή δεν επιτρέπει να παρουσιαστεί ως συνοδικό δόγμα, αλλά ούτε και να υποβαθμιστεί σε ανώνυμη περιθωριακή γνώμη. [4][6]
Μια αντίφαση μέσα στην ίδια τη ρωσική εκκλησιαστική παράδοση
Το πιο αποκαλυπτικό μέτρο σύγκρισης βρίσκεται σε ένα ρωσικό εκκλησιαστικό κείμενο προγενέστερο του πολέμου. Οι «Βασικές αρχές της κοινωνικής αντιλήψεως της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», εγκριθείσες το 2000, αρχίζουν το κεφάλαιο περί πολέμου και ειρήνης με τη διατύπωση «ο πόλεμος είναι κακό». Αναγνωρίζουν υπό όρους τη συμμετοχή των πιστών σε πολεμικές επιχειρήσεις για την προστασία των πλησίον και την αποκατάσταση αδικίας, αλλά επιβάλλουν ηθικά όρια: αναλογικότητα, προστασία αμάχων, σεβασμό του αιχμαλώτου και αποφυγή της εκδικητικής κακίας. [5]
Το ίδιο κείμενο σημειώνει ότι ακόμη και εκείνος που αμύνεται μπορεί να διαπράξει κακό και να προδώσει την ηθική του υποχρέωση. Εδώ ακριβώς φαίνεται η απόσταση ανάμεσα στην παραδοσιακή αναγνώριση μιας ενδεχομένως αναγκαίας αλλά τραγικής άμυνας και στην ορολογία του 2024, η οποία αποδίδει σε συγκεκριμένη επιθετική κρατική επιχείρηση ιδιότητα «ιερού πολέμου». Η πρώτη προσέγγιση επιβάλλει περιορισμούς στην ισχύ· η δεύτερη διατρέχει τον κίνδυνο να την καλύψει με έναν υπερβατικό τίτλο. [4][5]
Δεν πρόκειται για λεπτή διαφορά λέξεων. Η επίκληση του «Κατέχοντος», μιας αμφισβητούμενης ερμηνευτικά έννοιας που συνδέεται με το Β΄ Θεσ. 2,6–7, μεταφέρει στη σύγχρονη Ρωσία μια οιονεί εσχατολογική αποστολή. Από τη στιγμή που ένα κράτος εμφανίζεται ως ο φραγμός απέναντι στην παγκόσμια επέλαση του κακού, η πολιτική διαφωνία και η αντίσταση στα πολεμικά του σχέδια κινδυνεύουν να εκληφθούν ως αντίσταση στην ίδια τη θεία τάξη. [4][10]
Η αντίδραση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών
Τη διατύπωση περί «ιερού πολέμου» έθεσε υπό δημόσια αμφισβήτηση το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών στις 12 Απριλίου 2024. Ο γενικός γραμματέας του, Τζέρι Πιλάι, δήλωσε ότι δεν μπορούσε να συμφιλιώσει τον χαρακτηρισμό της εισβολής ως «ιερού πολέμου» ούτε με τη χριστιανική κλήση για ειρηνοποιία ούτε με όσα, όπως κατέγραψε, του είχε πει ο ίδιος ο Κύριλλος στη Μόσχα το 2023: ότι οι αναφορές σε ιερό πόλεμο αφορούσαν το μεταφυσικό πεδίο και ότι κανένας πόλεμος ένοπλης βίας δεν μπορεί να είναι ιερός. Το Συμβούλιο ζήτησε διευκρίνιση κατά πόσον η διακήρυξη εξέφραζε θέση της ίδιας της Ρωσικής Εκκλησίας. [6]
Η παρέμβαση έχει ιδιαίτερο βάρος επειδή δεν αγνοεί όσα μπορεί να επικαλεστεί η ρωσική πλευρά προς υπεράσπισή της. Καταγράφει την προηγούμενη διάκριση μεταξύ πνευματικής μάχης και πραγματικής ένοπλης σύγκρουσης και, ακριβώς γι’ αυτό, ελέγχει τη μεταγενέστερη άρση της. Η συνέπεια ανάμεσα στη θεολογική αρχή και στον δημόσιο λόγο είναι εδώ σημαντικότερη από οποιαδήποτε διπλωματική διατύπωση. [6]
Το Φανάρι: απόρριψη της εισβολής και του «Ρωσικού Κόσμου»
Η θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου δίνει στο θέμα ευρύτερη εκκλησιολογική διάσταση. Ήδη στις 24 Φεβρουαρίου 2022 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος καταδίκασε ρητά την απρόκλητη ρωσική εισβολή σε ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος, εκφράζοντας τη συμπαράστασή του στον ουκρανικό λαό και καλώντας σε ειρήνη και διάλογο. Δεν επρόκειτο για γενικόλογη επίκληση της καταλλαγής δίχως αναφορά στον εισβολέα. [7]
Στην ομιλία του στο Βίλνιους, στις 22 Μαρτίου 2023, ο Βαρθολομαίος περιέγραψε την ιδεολογία του «Ρωσικού Κόσμου» ως σύγχρονο όχημα θρησκευτικής νομιμοποίησης της εισβολής και τη συνέδεσε με τις ιστορικές εκτροπές του εθνοφυλετισμού. Εξήγησε επίσης γιατί η ουκρανική κρίση δεν αφορά μόνο το διεθνές δίκαιο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η Ορθοδοξία αντιλαμβάνεται την καθολικότητά της, την τοπική εκκλησιαστική αυτοδιοίκηση και τα όρια των εθνικών ή αυτοκρατορικών αξιώσεων. [8]
Το θεολογικό ζήτημα συμπυκνώνεται στο εξής: η Εκκλησία μπορεί να συνοδεύει εκείνους που υπερασπίζονται την οικογένεια και την πατρίδα τους χωρίς να δεσμεύει το Ευαγγέλιο σε ένα εθνικό σχέδιο κυριαρχίας. Μπορεί να αναγνωρίζει το δικαίωμα άμυνας χωρίς να μεταβάλλει τη στρατιωτική βία σε μυστήριο σωτηρίας. Και μπορεί να προσεύχεται για την ήττα μιας εισβολής χωρίς να παραιτείται από την προσευχή για τη μετάνοια και τη σωτηρία κάθε ανθρώπου.
Το αληθινό διακύβευμα: ποιος κρίνει ποιον;
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δοκιμάζει κάτι βαθύτερο από τις δημόσιες σχέσεις δύο εκκλησιαστικών ηγεσιών. Δοκιμάζει αν η Εκκλησία διατηρεί το δικαίωμα και το χρέος να κρίνει την πολιτική εξουσία με κριτήριο το Ευαγγέλιο ή αν η πολιτική εξουσία αποκτά το προνόμιο να ορίζει ποια πράξη είναι «ιερή» και να ζητεί κατόπιν από την Εκκλησία την επικύρωσή της. Η δεύτερη εκδοχή δεν ενισχύει την Εκκλησία: απειλεί να καταστήσει τη θεολογία παράρτημα της κρατικής στρατηγικής.
Το κήρυγμα του Επιφανίου της 8ης Νοεμβρίου πρέπει επομένως να διαβαστεί ως δίκαιος και επιβεβλημένος ποιμαντικός λόγος πνευματικής αντίστασης και ως δημόσια καταγγελία της άδικης, παράνομης και ανήθικης ρωσικής εισβολής κατά ενός κυρίαρχου και ανεξάρτητου κράτους. Τα ρωσικά κείμενα χρειάζονται την ίδια ακρίβεια: δεν αρκεί μια αποσπασματική αναφορά στον Κύριλλο· απαιτείται η ακολουθία των τοποθετήσεων του 2022, της προγραμματικής διακήρυξης του 2024 και της προγενέστερης — αντίθετης — εκκλησιαστικής διδασκαλίας του Πατριαρχείου Μόσχας. [1][2][3][4][5]
Εκεί αναδεικνύεται η ουσιώδης διάκριση. Άλλο η επίκληση του Θεού από έναν λαό που ζητεί να επιβιώσει και άλλο η αξίωση μιας δύναμης να αναγορεύσει την επέμβασή της σε ιερή αποστολή με γεωπολιτικό αντάλλαγμα. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις η τελευταία λέξη δεν μπορεί να ανήκει ούτε στην κρατική ισχύ ούτε στο πολεμικό πάθος. Ανήκει στο Ευαγγέλιο, το οποίο δεν υποτάσσεται στις αυτοκρατορίες, δεν αγιάζει τον φόνο και δεν παύει να ζητεί δικαιοσύνη μαζί με μετάνοια, αλήθεια και ειρήνη.
Πηγές – πρωτογενή κείμενα και τεκμηρίωση
[2] 6.3.2022 — Πατριαρχείο Μόσχας, κήρυγμα Κυρίλλου μετά τη Θεία Λειτουργία της Κυριακής της Τυρινής.
[3] 25.9.2022 — Πατριαρχείο Μόσχας, κήρυγμα Κυρίλλου στη Σκήτη Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι.
[7] 24.2.2022 — Οικουμενικό Πατριαρχείο, ανακοίνωση καταδίκης της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
[8] 22.3.2023 — Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ομιλία στο Βίλνιους για τον πόλεμο και τη θρησκευτική εργαλειοποίηση — Ορθοδοξία News Agency, Ελεύθερη μετάφραση στα ελληνικά.
[9] 2.3.2022 — Γενική Συνέλευση Ηνωμένων Εθνών, ψήφισμα ES-11/1 «Aggression against Ukraine».
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου