Νομοθετημένη εὐγένεια καί ἀγριότητα

Πρωτοπρεσβύτερου Θωμᾶ Βαμβίνη 

Σάν κοινωνία εἴμαστε σέ καμπή. Αὐτό σημαίνει ὅτι ὑπάρχει ἀλλαγή πορείας, δηλαδή διαφοροποίηση ἀπό σημαντικές ἀρχές τῆς ζωῆς τοῦ παρελθόντος. Μέσα στήν ἀνθρώπινη ἱστορία, ἄλλωστε, ποτέ τά πράγματα δέν ἔμεναν στάσιμα. Ὑπῆρχε ἐξέλιξη. Ὁπότε οἱ καμπές καί οἱ διαφοροποιήσεις δέν εἶναι πάντα ἀνησυχητικές, γιατί μπορεῖ νά εἶναι βελτιώσεις πού καθιστοῦν καλύτερο ἀπό πολλές πλευρές καί αὐθεντικότερο τόν ἀνθρώπινο βίο. Θά ἦταν πολύ ὡραῖο νά συνέβαινε αὐτό καί στίς μέρες μας. Συμβαίνει ὅμως;

Ἐπισημαίνουμε μερικά ἐνδεικτικά στοιχεῖα. Μέσα στήν καθημερινότητα βλέπουμε ὅτι ἡ ἀγριότητα τοῦ ἤθους αὐξάνει ἀνησυχητικά τά ποσοστά της. Γίνεται διαβρωτική δύναμη πού ἐπιδρᾶ στήν γενική κατάσταση τῆς κοινωνίας. Τό νόημα τῆς ζωῆς ἐξαντλεῖται σέ ἐνδοκοσμικές δραστηριότητες καί ἀπολαύσεις· δέν ἔχει θεολογική προοπτική, δέν ἀφορᾶ αἰώνια ὕπαρξη. Ἔτσι, ἡ ζωή φαίνεται σάν νά μήν ἔχη καμμιά ἀξία, γι’ αὐτό «δι’ ἀσήμαντον ἀφορμήν» γίνονται φόνοι καί αὐτοκτονίες. Μέσα σ’ αὐτό τό κλίμα κάθε ἔκνομη δραστηριότητα πού ἀποβλέπει σέ μεγαλύτερο ὑλικό κέρδος, μεγαλύτερη δυνατή ἀπόλαυση ὑλικῶν ἀνέσεων καί ἡδονῶν, εἶναι ἕνας πειρασμός πού εὔκολα κυριεύει ὅσους δέν ἔχουν στέρεες ἠθικές καί πνευματικές βάσεις.

Ἡ εὐγένεια, στίς μέρες μας, ἔχει φθάσει σέ ἀκρότατα ἐπίπεδα νομοθετικῆς κατοχύρωσης μέ τήν μέριμνα γιά ὅλα τά ζῶα, ἀπό τά φίδια μέχρι τά λεγόμενα ζῶα συντροφιᾶς. Αὐτό εἶναι, πράγματι, κατάκτηση πολιτισμοῦ. Δέν ἀλλάζει ὅμως τό ἦθος τό ὁποῖο χρειάζεται ὑπόβαθρο πνευματικό, θεολογικό ἤ τουλάχιστον φιλοσοφικό, ἀπόσταγμα μιᾶς πείρας αἰώνων. Ὅμως τά παλαιά, τά «ἀπό αἰώνων», δέν ἑλκύουν τούς νέους βιαστικούς καί ἀνυπόμονους ἀνθρώπους.

Δέν μπορεῖ κανείς νά μήν κάνη κάποιες συγκρίσεις, γιά νά φανῆ πόσο ἀντιφατική κοινωνία εἴμαστε. Τά καθημερινά δελτία εἰδήσεων μᾶς ἐνημερώνουν μέ τήν μεγαλύτερη δυνατή λεπτομέρεια γιά εἰδεχθῆ ἐγκλήματα, γιά ἐγκληματικές ὁμάδες ἤ ὀργανώσεις μέ σκοπό τό παράνομο κέρδος, γιά τήν ὀπαδική, καί κάποιες φορές φονική, βία, γιά τήν βία στά σχολεῖα μεταξύ μαθητῶν, πού δείχνει πόσο σκληρά συμπεριφέρονται κάποια παιδιά σέ συνομηλίκους τους, ἀκόμη καί σέ ΑΜΕΑ, πού θά ἔπρεπε ἀπό ὅλους νά δέχονται ὄχι ἁπλά προστασία, ἀλλά τήν ἰσότιμη καλή σχέση καί ἐπικοινωνία. Μᾶς ἐνημερώνουν γιά αὐτοκτονίες νέων ἀνθρώπων στό ἄνθος τῆς ζωῆς τους, μέ τούς δρόμους ὅλους ἀνοιχτούς μπροστά τους, πού ἡ ψυχή τους, ὅμως, δέν ἔβλεπε ἀνοιχτούς ὁρίζοντες, ἀλλά ὑπαρξιακά τείχη, ἀπορρίψεις, ἀντιξοότητες, ὁπότε ἄκουσαν σάν διέξοδο καί ἐφάρμοσαν τίς μεθόδους αὐτοκτονίας πού δίδασκαν στό διαδίκτυο κάποιοι ἐπιτήδειοι, φονεῖς, δάσκαλοι. Πολλά πιθανῶς νά μπορεῖ ἀκόμη νά πῆ κάποιος μιλώντας γιά τήν σκοτεινή πλευρά τῆς κοινωνίας, ἡ ὁποία συνήθως εἶναι στό προσκήνιο τῆς καθημερινῆς ἐνημέρωσης. Θά ἀρκεσθοῦμε σ’ αὐτά καί θά παραθέσουμε γιά σύγκριση ὁρισμένα στοιχεῖα ἀπό τόν Νόμο 4830/2021 μέ τίτλο: «Νέο πλαίσιο γιὰ τὴν εὐζωία τῶν ζώων συντροφιᾶς...».

Στό πρῶτο ἄρθρο τοῦ νόμου διαβάζουμε: «Σκοπὸς τοῦ παρόντος εἶναι ἡ προστασία τῶν ζώων συντροφιᾶς καὶ ἡ ἐξασφάλιση τῆς εὐζωίας τους, ἡ ἐνίσχυση τῆς ὑπεύθυνης ἰδιοκτησίας τῶν ζώων συντροφιᾶς, ἡ θέσπιση σαφοῦς καὶ συνεκτικοῦ κανονιστικοῦ πλαισίου γιὰ τὴ διαχείριση τῶν ἀδέσποτων ζώων συντροφιᾶς καὶ στρατηγικῆς γιὰ τὴ δραστικὴ μείωση τοῦ ἀριθμοῦ τους μέσω προγραμμάτων υἱοθεσίας, μὲ ἀπαρέγκλιτη τήρηση τῶν κανόνων εὐζωίας τῶν ζώων».

Εἶναι πολύ χαρακτηριστική ἡ περιγραφή τοῦ ὅρου «εὐζωΐα» πού δίνει ὁ ἐν λόγω νόμος στήν 2η παράγραφο τοῦ 2ου ἄρθρου. Ἐκεῖ ὁρίζει:

«“Εὐζωία”: ἡ καλὴ φυσικὴ καὶ ψυχικὴ κατάσταση τοῦ ζώου σὲ σχέση μὲ τὶς συνθῆκες στὶς ὁποῖες διαβιοῖ καὶ πεθαίνει. Ἕνα ζῶο ζεῖ σὲ συνθῆκες εὐζωίας ἐάν: (α) ἔχει ἐξασφαλισμένο ἄνετο, ἀσφαλές, ὑγιεινὸ καὶ κατάλληλο κατάλυμα, προσαρμοσμένο στὸν φυσικὸ τρόπο διαβίωσής του, (β) δὲν ὑποφέρει ἀπὸ καταστάσεις, ὅπως πόνος, φόβος καὶ ἀγωνία καὶ (γ) εἶναι ἱκανὸ νὰ ἐκφράζει συμπεριφορές, οἱ ὁποῖες εἶναι σημαντικὲς γιὰ τὴν καλὴ φυσικὴ καὶ ψυχική του κατάσταση. Οἱ κανόνες εὐζωίας τῶν ζώων διασφαλίζουν τὶς ἀκόλουθες ἀρχές: i. Ἐλευθερία ἀπὸ τὴν πείνα καὶ τὴ δίψα, μὲ πρόσβαση σὲ τροφὴ καὶ νερό, κατάλληλα σὲ ποιότητα καὶ ποσότητα. ii. Ἐλευθερία ἀπὸ ἄσκοπη ταλαιπωρία καὶ καταπόνηση, μὲ ἀσφαλὲς καὶ καθαρὸ κατάλυμα στέγασης καὶ ἀνάπαυσης, ποὺ προστατεύει ἀπὸ ἀντίξοες καιρικὲς συνθῆκες. iii. Ἐλευθερία ἀπὸ πόνο, τραυματισμὸ καὶ ἀσθένεια, μὲ κατάλληλη φροντίδα καὶ κτηνιατροφαρμακευτικὴ περίθαλψη. iv. Ἐλευθερία ἀπὸ φόβο καὶ ἀγωνία, μὲ τὴν κατάλληλη συμπεριφορὰ καὶ μεταχείριση. v. Ἐλευθερία ἔκφρασης φυσιολογικῆς συμπεριφορᾶς, μὲ κατάλληλες συνθῆκες διαβίωσης καὶ κοινωνικοποίησης».

Εἶναι καταπληκτικό πῶς περιγράφονται στήν παραπάνω παράγραφο τό τί πραγματικά ἔχει ἀνάγκη ἕνας ἄνθρωπος, γιά νά ἔχη «πᾶσαν αὐτάρκειαν» καί νά διάγη, ὅπως εὐχόμαστε στήν θεία Λειτουρία τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, «ἤρεμον καί ἡσύχιον βίον». Βέβαια, ἡ εὐχή τῆς Ἐκκλησίας δέν σταματᾶ στόν «ἤρεμον καί ἡσύχιον βίον», διότι συμπληρώνει: «ἐν πάσῃ εὐσεβείᾳ καί σεμνότητι». Ὅμως αὐτοί πού ζοῦσαν μέ πᾶσα εὐσέβεια καί σεμνότητα, οἱ Ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας, παλαιοί καί σύγχρονοι, εἶχαν μεγάλη εὐαισθησία καί ἀγάπη γιά ὅλη τήν κτίση, λογική καί ἄλογη, μέ ζωή ἤ καί χωρίς ζωή, ὅπως τό χῶμα, οἱ πέτρες τό νερό τῆς θάλασσας. Παντοῦ ἔβλεπαν τήν ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, γι’ αὐτό καί ἔκλαιγαν, ὅταν ἔβλεπαν ἕνα σκοτωμένο φίδι, ὅπως ὁ ὅσιος Σιλουανός ἤ ἔλεγαν παρόμοια μέ αὐτά πού ἔλεγε σέ μιά καταπληκτική προσευχή ὁ νέος ὅσιος Ἰουστῖνος ὁ Πόποβιτς: «Τὸ κάθε κτίσμα ἔχει τὴν καρδιά του. Καὶ ἡ καρδιὰ εἶναι μὲ τοῦτο καρδιά, γιατί ἀναστενάζει καὶ τείνει πρὸς Ἐσέ. Κύριε ἐλέησον!... Σ’ αὐτὸ τὸ λυπημένο κόσμο ὁ ἄνθρωπος δὲν ἔχει μεγαλύτερη ἀνάγκη ἀπὸ τὸ νὰ ἐλεηθεῖ πρώτιστα ἀπὸ Σένα. Κύριε ἐλέησον!... Μητέρα ἐλέησον!!! Φίλε ἐλέησον!!! Χορταράκι ἐλέησον!... Πουλάκι ἐλέησον!... Ὅλα τα ὄντα σ’ ὅλους τοὺς κόσμους: Ἐλεῆστε!!!...».

Ἔχοντας ὑπόψη τήν εὐαισθησία τῶν Ἁγίων ἀπέναντι στήν λογική καί ἄλογη κτίση, τήν ὁποία ἀγαποῦσαν χωρίς νά τήν εἰδωλοποιοῦν, ἔκλαιγαν γιά τά τραύματά της χωρίς νά ἐγκλωβίζονται σ’ αὐτήν, σημειώσαμε προηγουμένως ὅτι ἡ εὐγένεια στίς μέρες μέ τόν νόμο πού προαναφέραμε ἔχει ἰσχυρή νομοθετική κατοχύρωση. Ποῦ ὀφείλεται, ὅμως, ἡ συνεχιζόμενη καί αὐξανόμενη ἀγριότητα τοῦ ἀνθρώπινου ἤθους;

Πολύ ἐπιγραμματικά ἀναφέρουμε: Πρῶτον, στήν χαλάρωση τῶν φυσικῶν δεσμῶν τῆς οἰκογένειας, γιά ποικίλες ἀφορμές καί λόγους. Δεύτερον, στόν παραμερισμό τῶν ἀνθρωπιστικῶν μαθημάτων καί σπουδῶν, καί ἰδιαίτερα τοῦ θεολογικοῦ μαθήματος. Τρίτον, στόν ἀρνητικό ρόλο τῆς τέχνης, στίς ἄγριες μουσικές, τούς ἀνάλογους χορούς, μέ ἰσχυρούς ἤχους πού ἀδρανοποιοῦν τήν σκέψη. Καί τέταρτο, τήν ἀντικατάσταση τῆς ποιμαντικῆς καθοδήγησης μέ ὑπερτονισμό τῆς ψυχολογικῆς στήριξης, χωρίς θεολογική προοπτική.

Εἶναι φανερό ὅτι παρακάμπτουμε δύο ἀκόμη σοβαρότατες αἰτίες, οἱ ὁποῖες ἀφ’ ἑνός μέν ἔχουν ἀναφερθῆ πολλές φορές, ἀφ’ ἑτέρου δέ χρειάζονται ἀναλυτικότερη μελέτη καί προσεκτικότερη παρουσίαση. Εἶναι τό ἦθος πού διδάσκει ὁ πολιτικός λόγος καί ἡ ἐκκοσμίκευση, ἀπό ἐνίους, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ποιμαντικῆς. Θά ἐπιμείνουμε λίγο στήν ἀντικατάσταση τῆς ποιμαντικῆς καθοδήγησης ἀπό τήν ψυχολογική στήριξη καί θεραπεία, χωρίς θεολογική προοπτική.

Θά ἀναφερθοῦμε παραδειγματικά σέ ἕνα γεγονός. Ὁ Βίκτορ Γιάλομ, γιός τοῦ γνωστοῦ ψυχοθεραπευτῆ Ἴρβιν Γιάλομ, ψυχοθεραπευτής κι αυτός, ἔθεσε τέρμα στήν ζωή του. Ὁ Βίκτορ «λάτρευε τὴν ἐπιστήμη του καὶ ἐργάστηκε σὲ ὅλη του τὴ ζωὴ γιὰ νὰ ἀνοίξει νέους δρόμους στὴ θεραπευτικὴ μεθοδολογία» (Β. Τσακίρογλου, Πρῶτο Θέμα, 21.07.2026). Αὐτό φάνηκε ὡς ἀποτυχία τῆς ψυχοθεραπείας, ὅμως «ἡ οἰκογένεια τοῦ αὐτόχειρα ἀπέρριψε τὶς ἀπόψεις ποὺ συνδέουν τὴν αὐτοκτονία του μὲ τὴν ἀποτυχία τῆς ψυχοθεραπευτικῆς ἐπιστήμης ὡς μέσο θεραπείας» (ὅ.π.).

Σέ παλαιότερο κείμενό μας ἀναφερθήκαμε στόν πατέρα τοῦ αὐτόχειρα, τόν Ἴρβιν Γιάλομ, σέ σχέση μέ τόν Καζαντζάκη καί τόν Γ. Σεφέρη. Ἀναφέραμε τότε ὅτι κατά τόν Ἴρβιν Γιάλομ: «Οἱ ψυχοθεραπευτές ἔχουν νά μάθουν πολλά ἀπό τόν Νίκο Καζαντζάκη, τόν συγγραφέα τόσων δοξαστικῶν γιά τή ζωή ἔργων, ὅπως ὁ Ζορμπάς καί Ὁ Χριστός ξανασταυρώνεται». Καί σχολιάζαμε: «Καλός ὁδηγός γιά τήν ζωή μας εἶναι τό ψέμα πού διαποτίζει τήν γλώσσα, τίς λογοτεχνικές πόζες, τίς ἐπιτηδευμένες ἀποτυπώσεις αἰσθημάτων, πού εἶναι κατά τόν Γ. Σεφέρη ὅλος ὁ Καζαντζάκης, ὁ ὁποῖος “τήν ἀνυπόφορη ἀναισθησία” τήν νομίζει εὐαισθησία...». Ὁ Γιάλομ βρίσκει θεραπευτική τήν σχηματοποίηση τῆς ψευτιᾶς σέ ἄποψη “δοξαστική γιά τήν ζωή”. Θεωρεῖ, μέ λίγα λόγια, θεραπευτικό τό ψέμα. Μιά ὑπαρξιακή ψυχοθεραπεία, χωρίς θεολογικό θεμέλιο, χωρίς ἐμπειρικά ἐπιβεβαιούμενη πίστη, εἶναι φυσικό νά ζητᾶ θεραπευτικό ὑλικό σέ ἀνυπόστατες φαντασίες. Μιά τέτοια “θεραπεία” ὅμως εἶναι ἡ τραγωδία τοῦ ἀνθρώπου» (Ε.Π., φ. 272).

Ἡ κοσμική ψυχοθεραπεία ὁποιασδήποτε σχολῆς βοηθᾶ σημαντικά στήν ψυχολογική ἰσορροπία τῶν ἀνθρώπων, ἀλλά δέν προσφέρει νόημα ζωῆς. Χωρίς τό ἄνοιγμα πού προσφέρει ἡ πίστη στήν κατ’ εἰκόνα καί καθ’ ὁμοίωση Θεοῦ δημιουργία τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ζωή μένει χωρίς σκοπό καί ἡ ἀγριότητα συνοδεύει αὐξανόμενη αὐτήν τήν ἀπουσία.