Σκέψεις με αφορμή την εκδήλωση του Αληθώς «Μητέρα Μεγαλόψυχη: Ήχοι Εξόδου / Εικόνες Μάνας», για τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου και την παρουσίαση των δύο συντηρημένων εικόνων της Παναγίας των ναών του Βανάτου (22/11/2026)
Υπάρχουν εικονογραφικοί τύποι τόσο βαθιά ριζωμένοι στη συλλογική μνήμη, ώστε να επιβιώνουν πέρα από το αρχικό θρησκευτικό ή ιστορικό τους πλαίσιο. Μετασχηματίζονται και αποκτούν νέα σημασία και νέα νοήματα. Ένας από τους ισχυρότερους τέτοιους τύπους είναι αναμφίβολα η εικόνα της γυναίκας που κρατά το παιδί της.
Η απεικόνιση της Θεοτόκου με τον μικρό Χριστό στην αγκαλιά δεν εμφανίζεται ξαφνικά στην τέχνη. Η παράσταση της γυναίκας που κρατά ή θηλάζει ένα παιδί, η κουροτρόφος, είναι πολύ παλαιότερη και συναντάται ήδη στην τέχνη της Εποχής του Χαλκού και της αρχαϊκής περιόδου στην ανατολική Μεσόγειο. Ενδιαφέρον, άλλωστε, έχει ότι ακόμη και ο ίδιος ο όρος της κουροτρόφου επιβιώνει μέσα στη χριστιανική υμνογραφία, έχοντας πλέον μεταφερθεί από τη σωματική ανατροφή σε ένα πνευματικό επίπεδο. Στον Ακάθιστο Ύμνο ακούμε: «Χαῖρε, καλὴ κουροτρόφε παρθένων· χαῖρε, ψυχῶν νυμφοστόλε ἁγίων».[1] Δεν πρόκειται φυσικά για αναφορά στην αρχαία μορφή, αλλά για μια ενδιαφέρουσα γλωσσική και νοηματική επιβίωση της γυναίκας που φροντίζει και ανατρέφει, αποκτώντας πλέον μια βαθύτερη πνευματική διάσταση. Δεν μπορούμε, επομένως, να μιλήσουμε για μια ευθύγραμμη καταγωγή της Βρεφοκρατούσας από την αρχαία κουροτρόφο· μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε μια πολύ μακρά οπτική και εννοιολογική παράδοση του συμπλέγματος γυναίκας και παιδιού, την οποία η χριστιανική τέχνη επανανοηματοδότησε θεολογικά.
Στον τύπο της Παναγίας Ελεούσας ή Γλυκοφιλούσας η συγκίνηση που προκαλεί στον θεατή ή προσκυνητή δεν παράγεται μόνο από την επαφή των προσώπων. Βρίσκεται κυρίως στη σωματική σχέση μητέρας και παιδιού: ο μικρός Χριστός πλησιάζει το πρόσωπο της Παναγίας, προσκολλάται στο σώμα της κι εκείνη τον συγκρατεί στην αγκαλιά της, έτοιμη να τον φιλήσει. Η Ελεούσα είναι ακριβώς η Παναγία της τρυφερότητας και της συμπόνιας, ένας τύπος που αναπτύχθηκε στη βυζαντινή τέχνη και επηρέασε βαθιά και τη δυτική εικονογραφία.[2] Κι όμως, αυτή η τρυφερότητα δεν είναι ανέφελη. Η Παναγία γνωρίζει ήδη το τέλος της ιστορίας. Στη χριστιανική εικονογραφία το παιδί που σφίγγει στην αγκαλιά της είναι συγχρόνως ο άντρας που πρόκειται να θυσιαστεί. Ακόμη και λεπτομέρειες όπως τα γυμνά πέλματα του Χριστού έχουν ερμηνευθεί ως προαναγγελία των ήλων της Σταύρωσης.[3] Μην ξεχνάμε την προφητεία του Συμεών προς τη Μαρία: «καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ῥομφαία».[4] Αυτή η σωματική εγγύτητα είναι ουσιώδες στοιχείο της εικόνας και συνδέεται με την τρυφερότητα, αλλά και με την προοικονομία του Πάθους που θα προεικονίσει τον εικαστικό τύπο της Pieta.
Κοιτάζοντας τώρα ορισμένες από τις φιλελληνικές εικόνες γυναικών της Ελληνικής Επανάστασης, η μορφολογική συγγένεια προκαλεί εντύπωση. Δεν πρόκειται ασφαλώς να ισχυριστούμε μια άμεση εικονογραφική καταγωγή από την Παναγία. Αλλά είναι δύσκολο να μη δει κανείς ότι ένα παλιό και εξαιρετικά αναγνωρίσιμο σχήμα —η μητέρα και το παιδί ως ένα σχεδόν ενιαίο σώμα— επιστρέφει μέσα σε μία εντελώς διαφορετική ιστορική συνθήκη. Ανάλογη περίπτωση κοινού εικαστικού μοτίβου γυναίκας που πενθεί είναι η «Παναγία του Πάθους» και η «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» του Delacroix.
Ο Delacroix χρησιμοποιεί τη femme grecque: ένα από τα πιο χαρακτηριστικά θέματα της φιλελληνικής εικονογραφίας. Η Ελληνίδα παρουσιάζεται άλλοτε ως θύμα, άλλοτε ως μάνα, άλλοτε ως ένοπλη αγωνίστρια και συχνά ως ένας συνδυασμός όλων αυτών. Η ευρωπαϊκή φαντασία του Αγώνα την τοποθετεί ανάμεσα στην αναμονή της μάχης και σε μια ηρωική απόφαση.[5]
Στα έργα όπου η γυναίκα απεικονίζεται με το παιδί της, τα «πιασίματα» αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το παιδί δεν βρίσκεται απλώς δίπλα στη μητέρα του. Γαντζώνεται από το ένδυμα ή τον κορμό της. Η μητέρα το συγκρατεί. Πρόκειται για μια κλειστή σωματική σύνθεση που θυμίζει την οικειότητα των τύπων της Βρεφοκρατούσας και ιδιαίτερα της Ελεούσας. Μόνο που σε πολλά παραδείγματα η τρυφερότητα συνοδεύεται συχνά από τη βία: το άλλο χέρι κρατά το όπλο.
Χαρακτηριστική είναι η παράσταση «Μεσολογγίτισσα μητέρα με το παιδί της», σχέδιο του Pietro Narducci και χαρακτικό του Giovanni Berselli, του 1837. Η γυναίκα απομακρύνεται από το φλεγόμενο Μεσολόγγι, ενώ το παιδί σχεδόν κρέμεται από το σώμα της. Η μία πλευρά της σύνθεσης είναι μια εικόνα μητρικής προστασίας· η άλλη καταλήγει στο αιματοβαμμένο σπαθί που κρατά η γυναίκα. Το έργο ανήκει στη Συλλογή Σπύρου Σακαλή και παρουσιάστηκε το 2026 στην επετειακή έκθεση του Μουσείου Μπενάκη για τα διακόσια χρόνια από την Έξοδο.[6]
Ακόμη πιο δραματική γίνεται αυτή η μετατόπιση στο έργο του François-Émile de Lansac, «Επεισόδιο από την πολιορκία του Μεσολογγίου». Μπροστά στον νεκρό άνδρα της, η γυναίκα κρατά το παιδί που έχει ήδη σκοτώσει, θυμίζοντας μια Πιετά (άλλη μια σκηνή του Πάθους), που όμως εδώ μετατρέπεται σε κάτι ακόμη πιο βίαιο: η γυναίκα δεν θρηνεί μόνο, αλλά στρέφει και το μαχαίρι προς τον εαυτό της. Ο Denys Barau, εξετάζοντας τη θέση των γυναικών στη φιλελληνική εικόνα της Επανάστασης, επισημαίνει ακριβώς αυτή τη μορφή ως ακραίο παράδειγμα της γυναίκας που βρίσκεται ανάμεσα στην αιχμαλωσία και στον θάνατο.[5] Εδώ ο παραλληλισμός γίνεται σχεδόν ανατριχιαστικός: στη Γλυκοφιλούσα η ρομφαία πρόκειται να διαπεράσει την ψυχή της Μαρίας· στη femme grecque η λεπίδα βρίσκεται κυριολεκτικά στο χέρι της.
Η ίδια η "Une femme grecque attendant l’issue d’un combat" («Ελληνίδα γυναίκα που περιμένει την έκβαση μιας μάχης») καταγράφεται στο Salon του Παρισιού το 1827 ως χαρακτικό του Moreau.[7] Ο τίτλος από μόνος του είναι σχεδόν αφηγηματικός. Περιμένει, έχοντας το κοιμισμένο παιδί στην ποδιά της. Και αυτή η αναμονή είναι ίσως η κατεξοχήν κατάσταση της μάνας στον πόλεμο: περιμένει ποιος θα επιστρέψει, ποιος θα ζήσει και τι θα χρειαστεί η ίδια να κάνει αν η μάχη χαθεί.
Το μοτίβο αυτό δεν είναι ξένο ούτε στη ζακυνθινή μουσειακή μνήμη. Παράσταση της femme grecque συναντάται και στην Αίθουσα Διονυσίου Σολωμού του Μουσείου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων.[8] Έτσι, η γυναικεία μορφή της φιλελληνικής εικονογραφίας βρίσκεται στον ίδιο χώρο μνήμης με τον Σολωμό που έδωσε ίσως την πιο σπαρακτική λογοτεχνική εικόνα της μάνας του πολιορκημένου Μεσολογγίου.
Στους Ελεύθερους Πολιορκημένους:
«Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει».[9]
Η φύση συνεχίζει αδιάφορα τη λειτουργία της την ίδια στιγμή που έχει καταλυθεί η πιο στοιχειώδης λειτουργία της μητρότητας: να θρέψει και να προστατεύσει. Εκεί συναντιούνται όλες αυτές οι εικόνες.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη femme grecque, το ίδιο εικονογραφικό σχήμα επιστρέφει στη Ζάκυνθο του 1953. Ο David Seymour φωτογραφίζει, μετά τους καταστροφικούς σεισμούς, μια γυναίκα μέσα σε σκηνή προσφύγων με το παιδί της κοιμισμένο στην αγκαλιά της, σαν άλλη Migrant Mother του 1936.[10] Η εικόνα, που σήμερα ανήκει στη συλλογή του International Center of Photography, καταγράφεται ως Woman with a child sleeping on her lap inside a refugee tent, Zante, Greece.[11]
Από την αρχαία κουροτρόφο στη θεομητορική εικόνα, από τη femme grecque του Αγώνα στη μάνα της σεισμόπληκτης Ζακύνθου, και από εκεί στις αμέτρητες εικόνες μητρότητας που εξακολουθούν να παράγονται στις κρίσεις και στους πολέμους του δικού μας καιρού, η μορφή αλλάζει, αλλά η στάση μένει ίδια: μια γυναίκα που κρατά το παιδί όσο πιο σφιχτά μπορεί, ακριβώς τη στιγμή που η προστατευτική δύναμη της αγκαλιάς δοκιμάζεται στα όριά της. Ίσως τελικά αυτή η μακραίωνη χειρονομία να είναι ισχυρότερη και από τις ίδιες τις εποχές που τη γέννησαν.
________________________________________
Βιβλιογραφία:
[1] Ακάθιστος Ύμνος, οίκος Τ΄: «Χαῖρε, καλὴ κουροτρόφε παρθένων· χαῖρε, ψυχῶν νυμφοστόλε ἁγίων». Βλ. Ακάθιστος Ύμνος, έκδοση Γενναδείου Βιβλιοθήκης, σσ. 94–95.
[2] The Metropolitan Museum of Art, Portable Icon with the Virgin Eleousa, βυζαντινό, αρχές 14ου αιώνα, αρ. ευρ. 2008.352.
[3] Evans, Helen C., «Cross-Cultural Connections in the Icon of the Virgin and Child», The Metropolitan Museum of Art, 21 Δεκεμβρίου 2023.
[4] Κατά Λουκάν 2:35: «καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ῥομφαία».
[5] Barau, Denys, «Femmes dans la guerre d’indépendance grecque: la vision des philhellènes (1821–1829)», Clio. Femmes, Genre, Histoire, 53 (2021), σσ. 151–163, DOI: 10.4000/clio.19775.
[6] Narducci, Pietro (σχέδιο) – Berselli, Giovanni (χάραξη), Μεσολογγίτισσα μητέρα με το παιδί της, 1837, επιχρωματισμένη οξυγραφία, Συλλογή Σπύρου Σακαλή.
[7] Moreau, Une femme grecque attendant l’issue d’un combat, χαρακτικό, Salon de 1827, Musée royal des arts, Παρίσι, αρ. καταλόγου 1289.
[8] Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, μόνιμη έκθεση, Αίθουσα Σολωμού, Ζάκυνθος.
[9] Σολωμός, Διονύσιος, Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Β΄ Σχεδίασμα, επιμ. Στυλιανός Αλεξίου, Αθήνα: Εκδόσεις Στιγμή. Το παράθεμα τεκμηριώνεται και στο ψηφιακό σώμα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας.
[10] Lange, Dorothea, Destitute pea pickers in California. Mother of seven children. Age thirty-two. Nipomo, California [γνωστό ως Migrant Mother], Μάρτιος 1936, Resettlement Administration / Farm Security Administration Collection, Prints and Photographs Division, Library of Congress, αρ. αρνητικού LC-USF34-9058-C.
[11] Seymour, David “Chim”, Woman with a child sleeping on her lap inside a refugee tent, Zante, Greece, 1953, gelatin silver print, International Center of Photography, Accession No. 228.1985.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου