ΝΥΧΘΗΜΕΡΟΝ: Βόρεια Μακεδονία: η αυτοκεφαλία ξανά στο επίκεντρο – Γρηγόριος, Φρτσκόσκι και η διαμάχη για τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου

Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου 2026

Βόρεια Μακεδονία: η αυτοκεφαλία ξανά στο επίκεντρο – Γρηγόριος, Φρτσκόσκι και η διαμάχη για τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου

1. Η αφετηρία: το άρθρο Φρτσκόσκι και η κατηγορία περί «εκκλησιαστικής προδοσίας»

Ο Φρτσκόσκι, σε κείμενο με τίτλο «Η προδοσία εντός της Εκκλησίας και κατά της Εκκλησίας» («Предавството во и на црквата»), επιχειρεί να ανασυνθέσει την πορεία από το 2017 έως το 2022. Η βασική του θέση είναι ότι, μετά τη μακρά αδυναμία επίλυσης του ζητήματος σε διμερές επίπεδο με τη Σερβική Εκκλησία, η τότε λεγόμενη «Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία – Αρχιεπισκοπή Αχρίδος» επιχείρησε να διεθνοποιήσει το εκκλησιαστικό της ζήτημα και να το οδηγήσει ενώπιον του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Υπενθυμίζει αρχικά την απόφαση του 2017 για προσέγγιση της Βουλγαρικής Εκκλησίας και, στη συνέχεια, την έκκλητη προσφυγή προς το Φανάρι. Στο σημείο αυτό η αφήγησή του εφάπτεται με την επίσημη ιστορική ακολουθία που καταγράφεται και σε άλλες πηγές: η προσφυγή προς την Κωνσταντινούπολη δεν ήταν ιδιωτική πρωτοβουλία ενός προσώπου, αλλά εκκλησιαστική επιλογή που είχε υιοθετηθεί από τη Σύνοδο. (Πηγή 1)

Ο Φρτσκόσκι θεωρεί κορυφαίο σημείο την απόφαση της 9ης Μαΐου 2022. Την ημέρα εκείνη η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου δήλωσε ρητά ότι είχε αξιολογήσει «εις τελικήν φάσιν» την υποβληθείσα στη «Μητέρα Εκκλησία» έκκλητη προσφυγή, αποδέχθηκε σε ευχαριστιακή κοινωνία την Ιεραρχία, τον κλήρο και τον λαό υπό τον Αρχιεπίσκοπο Στέφανο και άφησε στην Εκκλησία της Σερβίας τη ρύθμιση των μεταξύ τους διοικητικών ζητημάτων εντός της ιεροκανονικής τάξεως. Παράλληλα αναγνώρισε ως εκκλησιαστικό όνομα το «Αχρίδος», αποκλείοντας τον όρο «Μακεδονική» και παράγωγα της λέξεως «Μακεδονία» για την πανορθόδοξη χρήση. (Πηγή 4)

Στη συνέχεια ο Φρτσκόσκι υποστηρίζει ότι υπήρχε μέσα στην Εκκλησία οργανωμένη «σερβορωσική» επιρροή, η οποία ανέκοψε την τελική πορεία προς Τόμο από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ώθησε τον Αρχιεπίσκοπο Στέφανο προς το Βελιγράδι. Χρησιμοποιεί ιδιαίτερα βαριά γλώσσα, φθάνοντας να μιλά για «εθνική και εκκλησιαστική προδοσία» και για «ψευδοτόμο» της Σερβικής Εκκλησίας. Επίσης ισχυρίζεται ότι σε συνάντηση του Ιουνίου 2022 είχε συμφωνηθεί η μελλοντική επίδοση Τόμου από τον Οικουμενικό Πατριάρχη στην Αγία Σοφία της Αχρίδος. (Πηγή 2)

2. Η απάντηση Γρηγορίου: ο σερβικός Τόμος ως οριστική κανονική πράξη

Η απάντηση του Μητροπολίτη Γρηγορίου είναι εξαιρετικά επιθετική ως προς το ύφος και ιδιαίτερα νομικιστική ως προς τη δομή. Κατηγορεί τον Φρτσκόσκι ότι κατασκευάζει «εργοστάσιο ψεύδους», ότι διασπείρει ανακριβείς πληροφορίες, χρησιμοποιεί κακόβουλα πραγματικές πληροφορίες και προβαίνει σε σκόπιμη παραπληροφόρηση και ότι επινοεί ανύπαρκτα «φιλοδυτικά» και «φιλοσερβορωσικά» στρατόπεδα μέσα στη Σύνοδο. (Πηγή 11)

Ο πυρήνας της επιχειρηματολογίας του, όμως, είναι διαφορετικός. Ο Γρηγόριος μεταφέρει στο κανονικό πεδίο έννοιες του διοικητικού δικαίου: αρμοδιότητα, ενέργεια εντός ή εκτός αρμοδιότητας, διοικητική πράξη, οριστικότητα, ένδικα μέσα και αρχή της διπλής βαθμίδας. Με βάση αυτό το σχήμα, θεωρεί ότι η «Μητέρα Εκκλησία» είναι η μόνη αρμόδια να αποφασίσει για την αυτοκεφαλία τμήματος της δικαιοδοσίας της και ότι, στην περίπτωση της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας, αυτή η Μητέρα Εκκλησία είναι η Σερβική. (Πηγή 3)

Κατά τον Γρηγόριο, το Πατριαρχείο Σερβίας εξέδωσε την αρμόδια και έγκυρη πράξη, η Εκκλησία των Σκοπίων την αποδέχθηκε χωρίς να την προσβάλει και, επομένως, η πράξη κατέστη τελεσίδικη και εκτελεστή. Από αυτή τη συλλογιστική καταλήγει ότι τυχόν μονομερής έκδοση νέου Τόμου από την Κωνσταντινούπολη θα ήταν μη νόμιμη πράξη λόγω έλλειψης αρμοδιότητας. (Πηγή 3)

Ο Γρηγόριος δεν περιορίζεται εκεί. Υποστηρίζει ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι πρώτο κατά τιμήν, χωρίς υπερκείμενη νομοθετική ή διοικητική εξουσία επί των άλλων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, και χαρακτηρίζει την αντίθετη θεώρηση ως έκφραση «νεοπαπικών» αξιώσεων. Παράλληλα αποδίδει στον Φρτσκόσκι πρόθεση αποσταθεροποίησης της Συνόδου και συνδέει τη συζήτηση με μια ευρύτερη, κατά τη δική του άποψη, «μεταρρύθμιση» της Ορθοδοξίας προς την εγκαθίδρυση ενός «ανώτατου προκαθημένου» ή «αδιαμφισβήτητου κυρίαρχου» της Ορθόδοξης Εκκλησίας. (Πηγή 11)

3. Το κρίσιμο πρόβλημα: τι λένε πραγματικά τα προσυνοδικά κείμενα του Σαμπεζύ;

Ο Γρηγόριος επικαλείται ως θεμέλιο ένα «γενικό διαδικαστικό δίκαιο» περί αυτοκεφαλίας, το οποίο, κατά την άποψή του, έχει διαμορφωθεί από τις προσυνοδικές επιτροπές. Εδώ όμως η πρωτογενής τεκμηρίωση παρουσιάζει μια αισθητά διαφορετική εικόνα.

Το επίσημο ανακοινωθέν της Διορθοδόξου Προπαρασκευαστικής Επιτροπής του Σαμπεζύ, τον Δεκέμβριο του 2009, αναφέρει ότι επιτεύχθηκε ομοφωνία στην εξής διατύπωση: εκφράζοντας τη συγκατάθεση της Μητέρας Εκκλησίας και την πανορθόδοξη συναίνεση, ο Οικουμενικός Πατριάρχης «ανακηρύσσει επισήμως» το αυτοκέφαλο της αιτούσας Εκκλησίας «διά της εκδόσεως του Τόμου της Αυτοκεφαλίας», ενώ ο Τόμος υπογράφεται από τον Οικουμενικό Πατριάρχη και συνυπογράφεται μαρτυρικά από τους Προκαθημένους των λοιπών Εκκλησιών. (Πηγή 7)

Το επίσημο ανακοινωθέν του 2009 παρέπεμψε στην επόμενη Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή τη μελέτη του τρόπου εφαρμογής της συμφωνίας. Στο πλήρες εγκεκριμένο κείμενο του 2009, όπως δημοσιεύεται στην επίσημη συλλογή της Εκκλησίας της Ελλάδος, διευκρινίζεται ότι προς περαιτέρω επεξεργασία παρέμεναν το περιεχόμενο του Τόμου και ο τρόπος καταχώρισης των υπογραφών. Και το σημαντικότερο: το θέμα «Αυτοκεφαλία και τρόπος ανακηρύξεώς της» τελικά δεν εισήχθη στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης το 2016, διότι δεν είχε επιτευχθεί πλήρης συναίνεση. Η επίσημη ιστοσελίδα της Συνόδου καταγράφει ρητά ότι τόσο το ζήτημα της Αυτοκεφαλίας όσο και εκείνο των Διπτύχων αποσύρθηκαν από την ημερήσια διάταξη και παραπέμφθηκαν σε μελλοντική πανορθόδοξη επεξεργασία. (Πηγές 7, 8 και 12)

Αυτό σημαίνει ότι δεν προκύπτει από τα ίδια τα επίσημα προσυνοδικά κείμενα ένας ολοκληρωμένος και οριστικά κυρωμένος «γενικός δικονομικός νόμος» με τη μορφή που παρουσιάζει ο Γρηγόριος. Αντιθέτως, το κείμενο του 2009 που επικαλείται η σχετική συζήτηση αποδίδει στον Οικουμενικό Πατριάρχη ακριβώς τον ρόλο της επίσημης ανακήρυξης και εκδόσεως του Τόμου, υπό τις δύο προϋποθέσεις της συγκατάθεσης της «Μητέρας Εκκλησίας» και της πανορθόδοξης συναίνεσης.

Κατά συνέπεια, η νομική κατασκευή του Γρηγορίου —ότι η Μητέρα Εκκλησία εκδίδει μόνη τον τελικό Τόμο και η Κωνσταντινούπολη απλώς τον διαβιβάζει προς αποδοχή— δεν ταυτίζεται με τη διατύπωση του Σαμπεζύ του 2009. Αυτό δεν λύνει από μόνο του τη σημερινή κανονική διαφορά, αλλά αποδυναμώνει την αξίωση ότι η δική του εκδοχή αποτελεί αυτονόητο και ήδη καθολικά δεσμευτικό διαδικαστικό δίκαιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

4. Η πράξη της 9ης Μαΐου 2022 και ο ρόλος του Φαναρίου

Το δεύτερο κρίσιμο σημείο είναι η ίδια η πατριαρχική και συνοδική πράξη της 9ης Μαΐου 2022. Το κείμενο δεν αφήνει αμφιβολία ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν ενήργησε ως απλός παρατηρητής. Δηλώνει ότι εξέτασε την «έκκλητον προσφυγήν» που είχε υποβληθεί στη «Μητρί Εκκλησία», αποκατέστησε την εκκλησιαστική κοινωνία και θεράπευσε, κατά τη διατύπωσή του, «την πληγήν του σχίσματος». (Πηγή 4)

Ταυτόχρονα, όμως, το Φανάρι δεν ρύθμισε μονομερώς όλα τα επόμενα ζητήματα. Ανέθεσε στη Σερβική Εκκλησία να διευθετήσει τα διοικητικά θέματα μεταξύ των δύο πλευρών. Αυτή η διατύπωση είναι σημαντική, επειδή δείχνει ότι η διαδικασία του 2022 είχε δύο διαδοχικές και αλληλένδετες διαστάσεις: πρώτον, την κανονική και ευχαριστιακή αποκατάσταση μέσω Κωνσταντινουπόλεως· δεύτερον, τη διευθέτηση των διοικητικών και καθεστωτικών σχέσεων με το Βελιγράδι.

Ακριβώς αυτή η διττή ακολουθία καθιστά απλουστευτική οποιαδήποτε αφήγηση που επιχειρεί να εξαφανίσει είτε τη συμβολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου είτε τη μεταγενέστερη πράξη της Σερβικής Εκκλησίας. Η έξοδος από την πολυετή απομόνωση δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός μιας μόνο ημέρας, αλλά μια διαδικασία στην οποία οι δύο αυτές πράξεις ακολούθησαν η μία την άλλη μέσα σε λίγες εβδομάδες.

5. Τι λέει ο ίδιος ο σερβικός Τόμος – και τι δεν λέει

Στις 5 Ιουνίου 2022 ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος παρέδωσε στον Αρχιεπίσκοπο Στέφανο τον σερβικό Τόμο. Η επίσημη ανακοίνωση του Πατριαρχείου Σερβίας τον παρουσιάζει ως Τόμο που «επιβεβαιώνει» την αυτοκεφαλία. (Πηγές 5 και 6) Το πλήρες κείμενο, το οποίο επανέφερε στη δημόσια συζήτηση το Religija.mk στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον. (Πηγή 6)

Ο Τόμος δηλώνει ότι η Σερβική Εκκλησία «ευλογεί, εγκρίνει, παραχωρεί και αναγνωρίζει» πλήρες αυτοκέφαλο καθεστώς στην Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας. Ταυτόχρονα, όμως, περιέχει μια ρητή παραδοχή που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη σημερινή πολεμική: αναφέρει ότι η Σερβική Εκκλησία «δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας της αυτοκεφαλίας», αλλά ότι απαιτείται και η αποδοχή της από τις άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες, δηλαδή η πανορθόδοξη αναγνώριση του νέου αυτοκέφαλου καθεστώτος.

Η διατύπωση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, διότι επιβεβαιώνει ένα ουσιώδες μέρος της επιχειρηματολογίας του Φρτσκόσκι: ο σερβικός Τόμος δεν παρουσιάζει ούτε ο ίδιος τον εαυτό του ως πράξη η οποία, αυτοτελώς και από μόνη της, ολοκληρώνει την πανορθόδοξη αναγνώριση της νέας αυτοκεφαλίας. Αντιθέτως, το ίδιο το Πατριαρχείο Σερβίας αναγνωρίζει μέσα στο κείμενο του Τόμου ότι δεν αποτελεί τον μοναδικό παράγοντα της αυτοκεφαλίας και ότι απαιτείται η αποδοχή της από το σύνολο των άλλων Ορθοδόξων Εκκλησιών. Με αυτή την έννοια, ο Τόμος του Βελιγραδίου δεν μπορεί να εξομοιωθεί, ως προς την πανορθόδοξη λειτουργία του, με έναν τελικό Τόμο αυτοκεφαλίας που θα εξέφραζε την καθολική εκκλησιαστική αποδοχή του νέου καθεστώτος. (Πηγή 6)

Η περίπτωση της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Τον Φεβρουάριο του 2023 η Ρουμανική Σύνοδος αναγνώρισε την αυτοκεφαλία που παραχώρησε το Πατριαρχείο Σερβίας με τον Τόμο της 5ης Ιουνίου 2022. Δεν αντιμετώπισε όμως τον σερβικό Τόμο ως την τελική πράξη που, από μόνη της, ολοκληρώνει την αυτοκεφαλία σε πανορθόδοξο επίπεδο. Αντιθέτως, στην επίσημη διευκρίνισή της τον χαρακτήρισε ως «αρχικό συνοδικό Τόμο» και δήλωσε ότι αναμένει από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να κινήσει τις σχετικές διαβουλεύσεις και να εκδώσει τελικό Τόμο αυτοκεφαλίας, ο οποίος θα εκφράζει την πανορθόδοξη συναίνεση. (Πηγή 10)

Επομένως, η ρουμανική θέση δεν αποδυναμώνει αλλά, ως προς το βασικό κανονικό ζήτημα, ενισχύει την ουσία της θέσεως του Φρτσκόσκι: η πράξη της Σερβικής Εκκλησίας αποτελεί ένα αρχικό στάδιο της διαδικασίας, δεν αρκεί όμως από μόνη της για να παραγάγει την πλήρη και αδιαμφισβήτητη πανορθόδοξη αναγνώριση μιας νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας. Η τελική πανορθόδοξη ολοκλήρωση του ζητήματος παραμένει, όπως προκύπτει και από τη θέση της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, συνδεδεμένη με πρωτοβουλία και τελικό Τόμο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. (Πηγή 10)

Υπό αυτή την έννοια, ακόμη και η αποδοχή του σερβικού Τόμου από άλλες Τοπικές Εκκλησίες δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με την αναγνώρισή του ως πλήρους και τελικού πανορθόδοξου Τόμου αυτοκεφαλίας. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης για την κατανόηση της σημερινής διαμάχης: άλλο η αναγνώριση της πράξεως της Σερβικής Εκκλησίας ως ενός σταδίου της διαδικασίας και άλλο η θεώρησή της ως της τελικής πράξεως που ολοκληρώνει αυτοτελώς και οριστικά το νέο αυτοκέφαλο καθεστώς για ολόκληρη την Ορθόδοξη Εκκλησία. (Πηγές 6 και 10)

6. Η πιο δύσκολη αντίφαση για τον Γρηγόριο: η ίδια η Σύνοδος του 2020

Η παρέμβαση του Religija.mk στις 24 Σεπτεμβρίου 2026 ανέδειξε ίσως το πιο δύσκολο πολιτικοεκκλησιαστικό σημείο για τον Μητροπολίτη Γρηγόριο: οι σημερινές θέσεις του δεν εμφανίζονται για πρώτη φορά, ούτε είχαν περάσει απαρατήρητες από την ίδια τη Σύνοδο.

Τον Δεκέμβριο του 2020, ύστερα από συνέντευξη του Γρηγορίου, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας εξέδωσε δημόσια ανακοίνωση με την οποία αποστασιοποιήθηκε από τις απόψεις του. Σύμφωνα με το τότε ανακοινωθέν, οι θέσεις αυτές αποτελούσαν προσωπική γνώμη του και «δεν εκφράζουν τη θέση των άλλων μελών της Συνόδου». Η Σύνοδος τόνιζε επίσης ότι παρέμενε στην ήδη διαμορφωμένη θέση της να συζητήσει το ζήτημα του αυτοκέφαλου καθεστώτος με τη «Μητέρα Εκκλησία – Οικουμενικό Πατριαρχείο». (Πηγή 9)

Αυτό το προηγούμενο είναι κρίσιμο, διότι αποδεικνύει ότι η διαφορετική προσέγγιση του Γρηγορίου ως προς τον ρόλο της Κωνσταντινουπόλεως είχε ήδη καταγραφεί δημόσια και είχε χαρακτηρισθεί από τη Σύνοδο ως προσωπική του θέση.

Γι’ αυτό και το Religija.mk θέτει ένα θεσμικά εύλογο ερώτημα: αν σήμερα η έκκλητη προσφυγή προς το Φανάρι και η ίδια η αρμοδιότητα της Κωνσταντινουπόλεως παρουσιάζονται ως νομικά εσφαλμένες, πώς αξιολογούνται οι ομόφωνες συνοδικές αποφάσεις που είχαν οδηγήσει ακριβώς σε αυτόν τον δρόμο και η πολιτική που επί σειρά ετών ακολούθησε ο Αρχιεπίσκοπος Στέφανος; (Πηγή 1)

7. Εκκλησιολογία ή διοικητικό δίκαιο;

Η νέα πολεμική αποκαλύπτει μια βαθύτερη αδυναμία της επιχειρηματολογίας του Μητροπολίτη Γρηγορίου. Επιχειρεί να μεταφέρει στο κανονικό πεδίο ένα σχήμα σχεδόν κρατικού διοικητικού δικαίου: αρμόδιο όργανο, πράξη πρώτου βαθμού, προσφυγή, οριστικοποίηση, εκτελεστότητα, έκτακτα ένδικα μέσα. Οι αναλογίες αυτές μπορούν ίσως να χρησιμοποιηθούν περιγραφικά, δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την κανονική παράδοση της Εκκλησίας ούτε να δημιουργήσουν εκ των υστέρων έναν «κώδικα διοικητικής διαδικασίας» περί αυτοκεφαλίας, ο οποίος ουδέποτε θεσπίστηκε πανορθοδόξως.

Μάλιστα, τα ίδια τα προσυνοδικά κείμενα στα οποία προσφεύγει ο Γρηγόριος δεν στηρίζουν το συμπέρασμα που επιχειρεί να αντλήσει από αυτά. Το 2009 η Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή κατέληξε ομοφώνως ότι, όταν υπάρχει η συγκατάθεση της Μητέρας Εκκλησίας και η πανορθόδοξη συναίνεση, ο Οικουμενικός Πατριάρχης είναι εκείνος που ανακηρύσσει επισήμως το αυτοκέφαλο και εκδίδει τον Τόμο της Αυτοκεφαλίας, με τη μαρτυρική συνυπογραφή των λοιπών Προκαθημένων. Δεν κατέληξε, δηλαδή, σε ένα σύστημα κατά το οποίο κάθε Τοπική Εκκλησία μπορεί μόνη της να εκδώσει έναν πλήρη και τελικό Τόμο για τμήμα της δικαιοδοσίας της και η Κωνσταντινούπολη να περιορίζεται σε μια απλή διαβίβαση ή επικύρωση. (Πηγές 7 και 12)

Η μεταγενέστερη αποτυχία ολοκλήρωσης της προσυνοδικής διαδικασίας δεν οδήγησε στη θέσπιση κάποιου διαφορετικού πανορθόδοξου συστήματος. Επειδή δεν επιτεύχθηκε πλήρης συμφωνία, το θέμα «Αυτοκεφαλία και τρόπος ανακηρύξεώς της» αφαιρέθηκε από την ημερήσια διάταξη της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου του 2016 και παραπέμφθηκε για μελλοντική επεξεργασία. Κατά συνέπεια, δεν θεσπίστηκε ένας νέος, κοινά δεσμευτικός μηχανισμός που να αντικαθιστά το έως τότε κανονικό και ιστορικό πλαίσιο. (Πηγή 8)

Η ιστορική εμπειρία των νεότερων αυτοκεφαλιών έχει εδώ ιδιαίτερη σημασία. Η ίδια η επίσημη ιστορική καταγραφή του Οικουμενικού Πατριαρχείου παρουσιάζει μια σαφή διαδοχή παραχωρήσεων και αναγνωρίσεων αυτοκεφαλίας: Ρωσία το 1589, Ελλάδα το 1850, Σερβία το 1879, Ρουμανία το 1885, Αλβανία το 1937, Βουλγαρία το 1945, Γεωργία το 1990, Τσεχία και Σλοβακία το 1998 και Ουκρανία το 2019. Το ίδιο το Πατριαρχείο περιγράφει την ιστορική αυτή πορεία ως παραχώρηση αυτοκέφαλου καθεστώτος «διά της κανονικής οδού» από την Κωνσταντινούπολη στις νέες Τοπικές Εκκλησίες. (Πηγή 13)

Η ιστορική αυτή ακολουθία είναι ιδιαίτερα σημαντική ακριβώς επειδή, μετά την αποτυχία ολοκλήρωσης των προσυνοδικών συζητήσεων, δεν θεσπίστηκε κανένα νέο πανορθόδοξο σύστημα που να καταργεί ή να αντικαθιστά αυτή την πράξη. Η μη επίτευξη συμφωνίας δεν δημιούργησε αυτομάτως έναν αντίθετο κανόνα, κατά τον οποίο κάθε «Μητέρα Εκκλησία» θα μπορούσε να εκδίδει μόνη της έναν τελικό και πανορθόδοξα πλήρη Τόμο αυτοκεφαλίας. Αντίθετα, το τελευταίο κείμενο επί του οποίου είχε επιτευχθεί ομοφωνία στο Σαμπεζύ εξακολουθούσε να αποδίδει στον Οικουμενικό Πατριάρχη την επίσημη ανακήρυξη του αυτοκεφάλου και την έκδοση του Τόμου. (Πηγές 7, 8, 12 και 13)

Υπό αυτό το πρίσμα, η θέση του Γρηγορίου εμφανίζει μια ουσιώδη αντίφαση. Από τη μία επικαλείται τις προσυνοδικές διαδικασίες ως δήθεν ήδη κωδικοποιημένο «γενικό δίκαιο». Από την άλλη, παραβλέπει ότι η μόνη ομόφωνη διατύπωση που πράγματι επιτεύχθηκε το 2009 απέδιδε ρητώς στον Οικουμενικό Πατριάρχη την επίσημη ανακήρυξη και την έκδοση του Τόμου. Και όταν η συνολική διαδικασία δεν ολοκληρώθηκε, δεν γεννήθηκε αυτομάτως ένας νέος κανόνας υπέρ της αποκλειστικής αρμοδιότητας της εκάστοτε «Μητέρας Εκκλησίας».

Ακριβώς στο σημείο αυτό η βασική ένσταση του Φρτσκόσκι αποκτά ισχυρότερο κανονικό και ιστορικό έρεισμα. Ο σερβικός Τόμος αποτελεί ασφαλώς επίσημη πράξη της Σερβικής Εκκλησίας και ένα στάδιο της διαδικασίας· δεν προκύπτει όμως ούτε από την ιστορική πράξη των νεότερων αυτοκεφαλιών ούτε από τα προσυνοδικά κείμενα ότι μια τέτοια μονομερής πράξη αρκεί, αυτοτελώς, για να υποκαταστήσει τον τελικό Τόμο και την πανορθόδοξη ολοκλήρωση της αυτοκεφαλίας. Αντιθέτως, τόσο η ιστορική πράξη όσο και η ομόφωνη διατύπωση του Σαμπεζύ του 2009 τεκμηριώνουν έναν ουσιώδη και θεσμικά καθορισμένο ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην τελική ανακήρυξη και στην πανορθόδοξη ένταξη της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας. (Πηγές 7, 12 και 13)

8. Τι μένει πραγματικά ανοικτό

Από την αντιπαράθεση προκύπτουν ορισμένα συμπεράσματα που φωτίζουν τόσο τη σημερινή κατάσταση της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας όσο και τα όρια της επιχειρηματολογίας του Μητροπολίτη Γρηγορίου.

Πρώτον, η αποφασιστική συμβολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην υπέρβαση του σχίσματος το 2022 αποτελεί καταγεγραμμένο εκκλησιαστικό γεγονός. Στις 9 Μαΐου 2022 το Φανάρι εξέτασε την έκκλητη προσφυγή, αποκατέστησε σε ευχαριστιακή κοινωνία την Ιεραρχία, τον κλήρο και τον λαό υπό τον Αρχιεπίσκοπο Στέφανο και καθόρισε το πλαίσιο της πανορθόδοξης ονομασίας της Εκκλησίας. Ταυτόχρονα, παρέπεμψε στη Σερβική Εκκλησία τη ρύθμιση των μεταξύ τους διοικητικών ζητημάτων. Επομένως, η μεταγενέστερη εμπλοκή του Βελιγραδίου δεν υπήρξε μια διαδικασία αποκομμένη από την πατριαρχική απόφαση, αλλά ακολούθησε ακριβώς τη διευθέτηση που είχε προβλέψει το Οικουμενικό Πατριαρχείο. (Πηγή 4)

Δεύτερον, η Σερβική Εκκλησία πράγματι διαδραμάτισε, σύμφωνα με αυτή την πατριαρχική κατεύθυνση, ουσιώδη ρόλο στη διευθέτηση των διοικητικών και καθεστωτικών σχέσεων με την Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας. Στο πλαίσιο αυτό ακολούθησε η αποκατάσταση της μεταξύ τους κοινωνίας και, στις 5 Ιουνίου 2022, η έκδοση του σερβικού Τόμου. Πρέπει όμως να διακρίνεται η ανάθεση ρύθμισης των διοικητικών ζητημάτων, την οποία ρητώς περιέχει η απόφαση της 9ης Μαΐου, από την αξίωση ότι η Σερβική Εκκλησία απέκτησε με αυτήν αποκλειστική αρμοδιότητα να ολοκληρώσει μόνη της και οριστικά την αυτοκεφαλία σε πανορθόδοξο επίπεδο. Μια τέτοια εξουσιοδότηση δεν προκύπτει από το κείμενο της πατριαρχικής αποφάσεως. (Πηγές 4, 5 και 6)

Τρίτον, ακόμη και ο ίδιος ο σερβικός Τόμος δεν παρουσιάζει τη Σερβική Εκκλησία ως τον μοναδικό παράγοντα της αυτοκεφαλίας. Αναγνωρίζει ρητώς ότι απαιτείται η αποδοχή του νέου καθεστώτος από τις λοιπές Ορθόδοξες Εκκλησίες. Αυτό δυσχεραίνει την άποψη του Γρηγορίου ότι η πράξη του Βελιγραδίου αποτελεί από μόνη της πλήρη, τελεσίδικη και αυτοτελώς επαρκή ολοκλήρωση της αυτοκεφαλίας. (Πηγή 6)

Τέταρτον, ως προς την πανορθόδοξη αποδοχή του σερβικού Τόμου, χρειάζεται ουσιώδης διάκριση. Η Ρωσική Εκκλησία τον έχει αποδεχθεί ως πλήρη και τελική πράξη αυτοκεφαλίας, χωρίς να θεωρεί αναγκαία κάποια περαιτέρω κανονική ενέργεια. Η Ρουμανική Εκκλησία ακολούθησε διαφορετικό δρόμο: αναγνώρισε την αυτοκεφαλία που παραχώρησε το Πατριαρχείο Σερβίας, αλλά χαρακτήρισε τον σερβικό Τόμο ως «αρχικό συνοδικό Τόμο» και δήλωσε ότι αναμένει από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να κινήσει τις απαιτούμενες διαβουλεύσεις και να εκδώσει τον τελικό Τόμο αυτοκεφαλίας, ο οποίος θα εκφράζει την πανορθόδοξη συναίνεση. Η ρουμανική θέση, συνεπώς, αντιμετωπίζει την πράξη του Βελιγραδίου ως στάδιο της διαδικασίας και όχι ως το οριστικό πέρας της. (Πηγές 6, 10 και 14)

Πέμπτον, η προσέγγιση αυτή βρίσκεται σε συνέχεια με το ιστορικό και κανονικό πλαίσιο που αναδείχθηκε και στις προσυνοδικές συζητήσεις. Η συγκατάθεση της Μητέρας Εκκλησίας και η πανορθόδοξη συναίνεση συνδέθηκαν στο Σαμπεζύ με την επίσημη ανακήρυξη της αυτοκεφαλίας και την έκδοση του Τόμου από τον Οικουμενικό Πατριάρχη. Εφόσον η προσυνοδική διαδικασία δεν ολοκληρώθηκε το 2016 με τη θέσπιση κάποιου διαφορετικού μηχανισμού, δεν προκύπτει ότι το έως τότε ιστορικό και κανονικό πλαίσιο αντικαταστάθηκε από έναν νέο κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο κάθε Μητέρα Εκκλησία μπορεί μόνη της να ολοκληρώνει οριστικά μια νέα αυτοκεφαλία. (Πηγές 7, 8, 12 και 13)

Έκτον, η σημερινή παρέμβαση του Μητροπολίτη Γρηγορίου δεν αποτελεί απλώς προσωπικό αντίλογο προς τον Φρτσκόσκι. Επαναφέρει μια εκκλησιολογική θέση από την οποία η ίδια η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας είχε δημοσίως αποστασιοποιηθεί ήδη το 2020, χαρακτηρίζοντάς την προσωπική άποψη και επαναβεβαιώνοντας τότε την πορεία διαλόγου με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το κρίσιμο θεσμικό ερώτημα, επομένως, είναι αν η Σύνοδος έχει έκτοτε μεταβάλει επισήμως αυτή τη θέση ή αν ο Γρηγόριος εξακολουθεί να εκφράζει προσωπική εκκλησιολογική ερμηνεία. (Πηγές 1 και 9)

Η ουσία, συνεπώς, δεν βρίσκεται στις πολεμικές εκφράσεις περί «νεοπαπισμού» ή «εργοστασίου ψεύδους», αλλά στα ίδια τα κανονικά και ιστορικά δεδομένα. Και αυτά αποτυπώνουν μια συγκεκριμένη ακολουθία: πρώτα η κανονική και ευχαριστιακή αποκατάσταση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο· κατόπιν, κατ’ εφαρμογή της ίδιας της πατριαρχικής αποφάσεως, η ρύθμιση των διοικητικών σχέσεων με τη Σερβική Εκκλησία· στη συνέχεια ο σερβικός Τόμος· και, τέλος, το ακόμη ανοικτό ζήτημα της πλήρους πανορθόδοξης ολοκλήρωσης της αυτοκεφαλίας.

Υπό αυτή την έννοια, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας είναι σήμερα κανονική. Αυτό έχει ήδη λυθεί από το 2022. Το ανοιχτό ζήτημα είναι με ποιον τρόπο ολοκληρώνεται κανονικά και πανορθοδόξως η αυτοκεφαλία της. Και ακριβώς εδώ τα προσυνοδικά κείμενα, η ιστορική πράξη των νεότερων αυτοκεφαλιών, ο ίδιος ο σερβικός Τόμος και η στάση της Ρουμανικής Εκκλησίας καθιστούν δύσκολη τη θέση του Γρηγορίου ότι ο Τόμος του Βελιγραδίου αποτελεί ήδη, από μόνος του, πλήρη και τελεσίδικη λύση.

Γι’ αυτό και η δημόσια διαφωνία του Σεπτεμβρίου 2026 στα Σκόπια υπερβαίνει κατά πολύ μια αντιπαράθεση δύο προσώπων. Αφορά ένα από τα κεντρικά εκκλησιολογικά ζητήματα της σύγχρονης Ορθοδοξίας: ποιος και με ποια διαδικασία ολοκληρώνει την αυτοκεφαλία μιας νέας Τοπικής Εκκλησίας, ποιος είναι ο θεσμικός ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και με ποιον τρόπο εκφράζεται η πανορθόδοξη συναίνεση.