e-περιοδικό της Ενορίας Μπανάτου εν Ζακύνθω. Ιδιοκτήτης: Πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Θρόνου Παναγιώτης Καποδίστριας (pakapodistrias@gmail.com), υπεύθυνος Γραφείου Τύπου Ι. Μητροπόλεως Ζακύνθου. Οι δημοσιογράφοι δύνανται να αντλούν στοιχεία, αφορώντα σε εκκλησιαστικά δρώμενα της Ζακύνθου, με αναφορά του συνδέσμου των αναδημοσιευόμενων. Η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύεται από τον νόμο 2121/1993 και την Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης, κυρωμένη από τον νόμο 100/1975.

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Ἡ σημασία τοῦ 11ου αἰῶνος μ.Χ. γιά τήν κατανόηση τῆς σύγχρονης πραγματικότητας

Μητροπολίτου Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου

Ἡ γενική προοπτική τοῦ Θεολογικοῦ Συνεδρίου μέ θέμα «ὁ 11ος αἰώνας, σημαντικός γιά τήν κατανόηση τῆς σύγχρονης παγκόσμιας πραγματικότητας» εἶναι πολλή ἐνδιαφέρουσα. Ὁ 11ος αἰώνας γιά τήν Εὐρώπη ἔχει μεγάλη σημασία, γιατί δημιουργήθηκαν ἄλλα δεδομένα ἀπό ἱστορικῆς, πολιτικῆς, θεολογικῆς καί πολιτιστικῆς πλευρᾶς γιά τήν Εὐρώπη καί τήν Ἀνατολή καί αὐτό ἐπηρέασε ὅλους τούς μετέπειτα αἰῶνες μέχρι σήμερα. Θά δοῦμε τό θέμα αὐτό σέ μερικές ἐπί μέρους ἑνότητες.

Πρῶτον, ὁ 11ος αἰώνας εἶναι σημαντικός ἀπό ἱστορικῆς πολιτικῆς πλευρᾶς.

Ἤδη ἀπό τόν 5ο καί 7ο αἰώνα, ὅπως ἀναλύει ὁ εἰδικός ἐπιστήμονας τῶν χρόνων αὐτῶν Jacqes Le Goff στό ἔργο του «Ὁ πολιτισμός τῆς Μεσαιωνικῆς Δύσης», γίνεται ἡ διείσδυση καί ἡ προώθηση, ἄλλοτε εἰρηνικά καί ἄλλοτε μέ ἐπιθετικό τρόπο, τῶν βαρβάρων τοῦ Βορρᾶ στήν Δύση, καί τόν 8ο αἰώνα οἱ Φράγκοι κατέλαβαν τό Δυτικό Τμῆμα τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, μέ τήν συγκρότηση τῆς Ἁγίας Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας τοῦ Γερμανικοῦ Ἔθνους, καί αὐτό ἔχει ὀνομασθῆ τό Α΄ Ράϊχ. Ἔτσι, τόν 11ο αἰώνα ἔχει ἀπολεσθῆ πλήρως τό δυτικό τμῆμα τῆς Εὐρώπης ἀπό τήν Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία, μέ ἰδιαίτερο πολιτισμό καί διοικητική ὀργάνωση. Ἐπί πλέον, στό Ἀνατολικό τμῆμα τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας ἄρχισαν τόν αἰώνα αὐτόν νά εἰσέρχονται οἱ Σελτζοῦκοι Τροῦρκοι, μέ τήν μάχη τοῦ Ματζικέρτ, τήν 28η Αὐγούστου τό 1071. Οἱ Σελτζοῦκοι Τοῦρκοι μέ ἀρχηγό τόν Ἄλπ Ἀρσλάν νίκησαν τόν Ρωμαϊκό στρατό, τόν ὁποῖο διηύθυνε ὁ Αὐτοκράτορας Ρωμανός Διογένης, ὁ ὁποῖος συνελήφθη, αἰχμαλωτίσθηκε καί ἀπελευθερώθηκε, ἀφοῦ κατεβλήθησαν λύτρα, καί ἡ Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία ὑποχρεώθηκε σέ καταβολή ἐτήσιου φόρου καί παραχώρηση στούς Σελτζούκους μερικῶν φρουρίων. Ἀπό τότε ἄρχισε ἡ διείσδυση τῶν Σελτζούκων Τούρκων στήν Μικρά Ἀσία, ἀργότερα ἔγινε διείσδυση τῶν Ὀθωμανῶν. Ἡ Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία ἀποδυναμώθηκε. Αὐτό συνετέλεσε στήν συρρίκνωσή της, τήν ἀπώλεια ἐδαφῶν καί σέ συνδυασμό μέ τήν Δ΄ Σταυροφορία τῶν δυτικῶν τό 1204, ἐπῆλθε τό 1453 ἡ πτώση τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Δεύτερον, ὁ 11ος αἰώνας εἶναι σημαντικός ἀπό θεολογικῆς πλευρᾶς.

Στήν Δυτική Εὐρώπη μέ τήν κυριαρχία τῶν Φράγκων ἀναπτύχθηκε μιά ἰδιαίτερη θεολογία, διαφοροποιημένη ἀπό τήν ὀρθόδοξη θεολογία, ἡ ὁποία χαρακτηρίστηκε ὡς σχολαστική θεολογία. Ἄρχισε μέ τήν προσχολαστική θεολογία, ἡ ὁποία ὁδήγησε στήν λεγόμενη σχολαστική θεολογία, ἀρχῆς γενομένης ἀπό τόν Ἄνσελμο Καντερβουρίας ἤ Καντουαρίας (1033-1109), ὁ ὁποῖος ξεκίνησε μιά νέα μέθοδο γνώσεως τοῦ Θεοῦ, χρησιμοποιώντας τήν ἀρχαία ἑλληνική φιλοσοφία, ἐντεταγμένη μέσα στήν φεουδαλιστική νοοτροπία τῆς ἐποχῆς του. Ἔτσι, δημιουργήθηκε ἡ ἄποψη ὅτι ἡ θεολογία τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας τελείωσε τόν 8ο αἰώνα, μέ τόν ἅγιο Ἰωάννη τόν Δαμασκηνό, καί στήν συνέχεια ἀναπτύσσεται μιά ἰδιαίτερη θεολογία, ἡ σχολαστική, πού εἶναι ἀνώτερη ἀπό τήν θεολογία τῶν Πατέρων τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων, διότι οἱ φιλόσοφοι, πάνω στούς ὁποίους στηρίχθηκαν, θεωρήθησαν ὅτι εἶναι ἀνώτεροι ἀπό τούς Ἀποστόλους καί τούς Πατέρες. Ἡ σχολαστική θεολογία ἄρχισε τόν 11ο αἰώνα καί ἔφθασε στό ἀπόγειο τῆς ἀναπτύξεώς της τόν 13ο αἰώνα μέ τόν Θωμᾶ τόν Ἀκινάτη, καί ἀκολούθησαν ἄλλα θεολογικά καί φιλοσοφικά ρεύματα μέχρι τήν ἐποχή μας. Ἀντίθετα, αὐτόν τόν αἰώνα (11ο) στήν Κωνσταντινούπολη ἐμφανίζεται ἡ θεολογία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ὅπως ἐκφράσθηκε ἀπό τόν ἅγιο Συμεών τόν Νέο Θεολόγο (949-1022), ὁ ὁποῖος ἦταν ἕνας ἐμπειρικός θεολόγος καί ἐξέφραζε τήν θεοπτική θεολογία τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων, στηριζόμενος στό σχῆμα κάθαρση, φωτισμός, θέωση. Αὐτή εἶναι ἡ βάση τῆς πατερικῆς θεολογίας, πού εἶναι ἡ ὑποδομή καί οἱ προϋποθέσεις τῶν ἀποφάσεων τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων. Αὐτή ἡ ἡσυχαστική θεολογία, πού εἶναι ἡ θεολογία τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων, εἶναι σαφῶς ἀντίθετη πρός τήν σχολαστική θεολογία, καί ἦταν εὐλογία Θεοῦ πού ἐμφανίσθηκε τόν 11ο αἰώνα, γιά νά δείξη τήν διαφορά μέ τήν σχολαστική θεολογία. Αὐτή προετοίμασε τό ἔδαφος γιά τήν συνειδητοποίηση τοῦ διαλόγου πού ἔγινε τόν 14ο αἰώνα μεταξύ πατερικῆς καί σχολαστικῆς θεολογίας.

Τρίτον, ὁ 11ος αἰώνας ἦταν σημαντικός ἀπό ἐκκλησιαστικῆς πλευρᾶς, γιατί διαφοροποιήθηκε ἡ δυτική Ἐκκλησία (Παλαιά Ρώμη) ἀπό τήν ἀνατολική Ἐκκλησία (Νέα Ρώμη).

Αὐτόν τόν αἰώνα ἔγιναν μερικά συγκλονιστικά γεγονότα, τά ὁποῖα ἔχουν καθορίσει τίς μετέπειτα σχέσεις μεταξύ δυτικῆς καί ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Οἱ Φράγκοι, ἀφοῦ εἶχαν διαφοροποιηθῆ πολιτικά καί θεολογικά ἀπό τήν Ἀνατολική Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία, θέλησαν νά κυριαρχήσουν καί ἐπάνω στήν Ἐκκλησία τῆς Δύσεως, τήν Παλαιά Ρώμη. Αὐτό τό ἐπεχείρησαν διαδοχικά. Κατ’ ἀρχάς, τό 1009 μ.Χ. ὁ Πάπας Σέργιος Δ΄ μέ τήν ἄνοδό του στόν θρόνο τῆς Παλαιᾶς Ρώμης ἀπέστειλε Εἰρηνικά Γράμματα, στά ὁποῖα συμπεριέλαβε τό «Σύμβολο τῆς Πίστεως» μέ τό Filioque (γιά πρώτη φορά) καί τό 1014 ὁ Πάπας Βενέδικτος Η΄ στήν τελετή ἐνθρονίσεώς του ἀνέγνωσε τό «Σύμβολο τῆς Πίστεως» μέ τό Filioque. Κατόπιν τούτου ὁ Πατριάρχης τῆς Νέας Ρώμης Σέργιος Β΄, πού καταγόταν ἀπό ἐπιφανῆ οἰκογένεια, πού τιμᾶται ὡς ἅγιος, καί ἦταν συγγενής τοῦ Μεγάλου Φωτίου, Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, στίς 12 Ἀπριλίου, διέγραψε τό μνημόσυνο τοῦ Πάπα ἀπό τά Δίπτυχα τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καί ἔτσι ἔχουμε τήν ἀκοινωνησία, τό λεγόμενο Σχίσμα μεταξύ τῶν δύο Σεργίων. Στήν συνέχεια τό 1054, ὅταν ὁ Παπικός λεγᾶτος τοῦ Πάπα Λέοντος Θ΄ Καρδινάλιος Οὐμβέρτος κατέθεσε στήν Ἁγία Τράπεζα τῆς Ἁγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως ἀναθέματα ἐναντίον τοῦ Πατριάρχου καί ὅσων τόν ἀκολουθοῦν, τότε ὁ Πατριάρχης Μιχαήλ Α΄ Κηρουλάριος ἀναθεμάτισε αὐτούς πού κατέθεσαν τά ἀναθέματα, ὁπότε ἔχουμε τό μεγάλο Σχίσμα. Ἑπομένως, τόν 11ο αἰώνα ἔχουμε δύο γεγονότα, ἤτοι τήν ἀκοινωνησία πού ἔγινε τό 1009-1014 καί τά ἀναθέματα πού ἔγιναν τό 1054. Ἡ ἄρση τῶν ἀναθεμάτων, δέν συνεπάγεται τήν ἄρση τῆς ἀκοινωνησίας.

Τέταρτον, ὁ 11ος αἰώνας εἶναι σημαντικός γιατί, παρά τήν ἐμφάνιση τῆς ἡσυχαστικῆς θεολογίας τοῦ ἁγίου Συμεών τοῦ Νέου Θεολόγου καί τήν ἑρμηνεία τῶν Γραφῶν ἀπό τόν ἱερό Θεοφύλακτο, τόν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀχρίδος καί Πάσης Βουλγαρίας, ἐμφανίζονται στήν Νέα Ρώμη-Κωνσταντινούπολη μερικοί φιλόσοφοι, μεταξύ τῶν ὁποίων ὁ Μιχαήλ Ψελλός, πού ἀκολουθοῦσε τήν ἀρχαία ἑλληνική φιλσοφία, καί συγχρόνως ὑπῆρξε προσπάθεια ἐπαναφορᾶς τῆς θεολογίας τῶν Πατέρων τοῦ 4ου αἰῶνος.

Συγκεκριμένα, ὁ Μιχαήλ Ψελλός (1018-1078) ἦταν λόγιος, φιλόσοφος, ἀστρονόμος, διπλωμάτης, πολιτικός καί συγγραφέας, δίδαξε στό Πανδιδακτήριο τῆς Κωνσταντινουπόλεως, κατακτώντας τόν τίτλο τοῦ ὕπατου φιλοσόφου. Τό ὄνομά του ἦταν Κωνσταντῖνος καί τό ὄνομα Μιχαήλ ἦταν τό μοναχικό του ὄνομα, ἀφοῦ γιά ἕνα μικρό χρονικό διάστημα ἔζησε σέ Μοναστήρι. Ὡς πρός τήν φιλοσοφική κατεύθυνση πού ἀκολούθησε ἦταν πλατωνικός καί νεοπλατωνικός, ἀνατρέποντας τήν ἀριστοτελική σκέψη πού ἐπικρατοῦσε ὡς τότε. Ἐπηρεάσθηκε ἀπό νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, τόν Πλωτῖνο, τόν Πρόκλο, τόν Ἰάμβλιχο, σέ συνυασμό μέ τά χαλδαϊκά λόγια καί τήν δαιμονολογία. Προσπάθησε νά γεφυρώση τήν ἀρχαία ἑλληνική φιλοσοφία μέ τήν χριστιανική θεολογία, πού προκάλεσε τήν Ἐκκλησία.

Θεωρῶ ὅτι ἡ ἀντίδραση στίς θεωρίες του προέκυψε ἀπό αὐτούς πού κρατοῦσαν τήν πατερική παράδοση καί ἐκφράσθηκε ἀπό τόν μαθητή τοῦ Μιχαήλ Ψελλοῦ Ἰωάννη Μαυρόποδα, Μητροπολίτη Εὐχαΐτων (1000-1080), ὁ ὁποῖος ἀντέταξε τόν 4ο αἰώνα, μέ τήν καθιέρωση τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν, Μεγάλου Βασιλείου, ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου καί ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, ὡς ἑορτή τῆς Παιδείας καί τῶν Γραμμάτων. Ἡ σχέση τοῦ Ἰωάννου Μαυρόποδος μέ τόν Μιχαήλ Ψελλό ἦταν σχέση μαθητοῦ καί διδασκάλου, ἀλλά νομίζω μέ τήν καθιέρωση, ὡς ἑορτῆς τῆς παιδείας, τῆς κοινῆς ἑορτῆς τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν ἤθελε νά δείξη ὅτι ὁ 4ος αἰώνας τῆς Ἐκκλησίας εἶναι καθοριστικός.

Τελικά, ὁ 11ος αἰώνας καθορίζει τήν πολιτική, πολιτιστική, θεολογική ρήξη μεταξύ τοῦ Δυτικοῦ καί τοῦ Ἀνατολικοῦ Τμήματος τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας. Ἡ τελική σύγκρουση ἔγινε τόν 14ο αἰώνα. Ἔπειτα, στήν μέν Δύση ἐπεκράτησε ἡ κυριαρχία τῶν Φράγκων μέ τήν σχολαστική θεολογία, καί ὡς ἀντίδραση ἀκολούθησε ὁ οὑμανισμός τῆς Ἀναγέννησης, ἡ Μεταρρύθμιση, ὁ Διαφωτισμός, ὁ Γερμανικός ἰδεαλισμός, ὁ ὑπαρξισμός, ὁ ψυχολογισμός κ.ἄ., στήν δέ Ἀνατολή, ἐπεκράτησε ἡ Τουρκοκρατία μέ τήν δουλεία στούς Ὀθωμανούς, ἀλλά καί τήν ἐπίδραση τῆς ἡσυχαστικῆς θεολογίας, πού προετοίμασε τήν ἐλευθερία ἀπό τόν Τουρικό ζυγό.

Μέσα σέ αὐτήν τήν προοπτική, κατά τίς παραμονές τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως στούς Ὀθωμανούς, στήν Κωνσταντινούπολη ὑπῆρχαν τρεῖς προτάσεις γιά τήν διατήρηση τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ἤτοι τοῦ Μητροπολίτου Νικαίας Βησσαρίωνος, νά γίνη ἡ ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν, ὑπό τόν Πάπα, τοῦ Γεωργίου Γεμιστοῦ- Πλήθωνος νά ἐπανέλθη τό Γένος στήν φιλοσοφία τοῦ πλατωνισμοῦ, καί τοῦ Γεωργίου-Γενναδίου Σχολαρίου, σύμφωνα μέ τήν ὁποία τό Γένος θά διασωθῆ, κρατώντας τήν παράδοση τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, τήν παράδοση τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων. Ὁ τελευταῖος εἶχε τήν διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτου Ἐφέσου Μάρκου τοῦ Εὐγενικοῦ, ὁ ὁποῖος ἀκολουθοῦσε τήν διδασκαλία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, ὅπως τοῦ τήν μετέδωσε ὁ Ἰωσήφ Βρυέννιος.

Στίς ἡμέρες μας παρατηροῦμε ὅτι στήν Δύση κυριαρχοῦν ὅλες οἱ συνέπειες τῆς ἀποδεσμεύσεώς της ἀπό τήν Χριστιανική Ρωμαίικη παράδοση, ὅπως παρατηρήθηκε τόν 11ο αἰώνα, καί στήν Χώρα μας ὑπάρχουν ὅλα τά ρεύματα, πολιτικά, φιλοσοφικά, θεολογικά αὐτῆς τῆς ἐποχῆς. Συνεπῶς, ὁ 11ος αἰώνας εἶναι σημαντικός γιά τούς μεταγενέστερους αἰῶνες, καί καθοριστικός γιά τήν ἑρμηνεία τῆς σύγχρονης πραγματικότητας.

Δεν υπάρχουν σχόλια: