e-περιοδικό της Ενορίας Μπανάτου εν Ζακύνθω. Ιδιοκτήτης: Πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Θρόνου Παναγιώτης Καποδίστριας (pakapodistrias@gmail.com), υπεύθυνος Γραφείου Τύπου Ι. Μητροπόλεως Ζακύνθου. Οι δημοσιογράφοι δύνανται να αντλούν στοιχεία, αφορώντα σε εκκλησιαστικά δρώμενα της Ζακύνθου, με αναφορά του συνδέσμου των αναδημοσιευόμενων. Η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύεται από τον νόμο 2121/1993 και την Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης, κυρωμένη από τον νόμο 100/1975.

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Οἱ διαλελυμένες Μονές τῆς Ναυπακτίας

 Ἡμερολόγιο τοῦ 2027 Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ναυπάκτου - Πρόλογος


Ἡμερολόγιο 2027 Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ναυπάκτου -  Οἱ Διαλελυμένες Μονές τῆς ΝαυπακτίαςΣτήν Ἱερά Μητρόπολή μας ἔχουμε τρεῖς ζωντανές καί ἐκκλησιαστικές Ἱερές Μονές, δηλαδή τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου Ἀμπελακιωτίσσσης, τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Προδρόμου Βομβοκοῦς καί τῆς Παναγίας τῆς Γοργοεπηκόου, στήν πόλη τῆς Ναυπάκτου, πού ἀναπαύουν καί ἐμένα, ἀλλά καί τούς Κληρικούς καί λαϊκούς τῆς Μητροπόλεώς μας, καί τοῦ εὐρύτερου χώρου. Τά χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα εἶναι τό ἐκκλησιαστικό φρόνημα τῶν μοναχῶν καί μοναζουσῶν, ἡ καθημερινή λατρεία στόν Θεό καί ἡ προσφορά τῆς ἀγάπης στούς ἀνθρώπους πού διψοῦν γιά Θεό, γιά εἰρήνη, γιά ἀγάπη, γιά ἀληθινή ἐκκλησιαστική καί μοναχική ζωή. Ἐκτός ἀπό αὐτά τά ζωντανά Μοναστήρια ὑπάρχουν καί ἄλλα παλαιά Μοναστήρια πού ἔπαιξαν σημαντικό ρόλο στό παρελθόν, προσφέροντας ὀρθόδοξη ἐκκλησιαστική ζωή καί μάλιστα σέ δύσκολες ἐποχές, ὅταν ἡ περιοχή μας ἦταν ὑπόδουλη ἄλλοτε στούς Βενετούς ἄλλοτε στούς Ὀθωμανούς.

Ὅμως, μετά τήν ἀπελευθέρωση καί τήν συγκρότηση τοῦ πρώτου Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅταν ἐπικρατοῦσε στήν περιοχή μας ἡ Βαυαροκρατία, γιά διάφορους λόγους, ἔκλεισαν τά Μοναστήρια, ἐρειπώθηκαν καί παρέμειναν μόνον μερικές ἀναμνήσεις ἀπό τό Καθολικό, τίς ἁγιογραφίες καί τόν ἰδιαίτερο τόπο. Εἶναι οἱ λεγόμενες διαλελυμένες Ἱερές Μονές. Σέ αὐτές ἀφιερώνεται τό φετεινό ἡμερολόγιο τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. Πρόκειται γιά τίς Ἱερές Μονές Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος Χρυσόβου (Σωτήρω), Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου Νεοκάστρου (Φιλοθέου), Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου Χόμορης (Καβαδιωτίσσης), Προφήτου Ἠλιού Αράχωβας καί Ἁγίου Δημητρίου Κρυονερίων. Δέν μνημονεύεται ἐδῶ ἡ Παναγία ἡ Παναξιώτισσα γιατί ἀφιερώσαμε ἕνα ὁλόκληρο ἡμερολόγιο τοῦ ἔτους 2009 γι’ αὐτήν. Ἔχουμε ὑποχρέωση νά σεβόμαστε τά ἰδιαίτερα αὐτά μνημεῖα, πού εὐωδίαζαν ἀπό ἐκκλησιαστική παράδοση, ἀπό ζωή καί προσφορά, ἀπό φιλοθεῒα καί φιλανθρωπία, ἀπό ἀποκάλυψη τοῦ Θεοῦ στούς ἀνθρώπους.

Μέ τήν εὐκαιρία αὐτή θέλω νά συγχαρῶ τούς ἀνθρώπους πού φροντίζουν αὐτά τά ἐρειπωμένα Μοναστήρια, γιά νά μή καταρρεύσουν, ἀλλά νά παραμείνουν ὄρθια στούς αἰῶνες καί νά διατηροῦν τίς μνῆμες μας. Καί φυσικά νά εὐχαριστήσω ἰδιαιτέρως τόν Ἀρχιμ. π. Παῒσιο Παρασκευᾶ, πού ἔχει φιλοκαλικό πνεῦμα καί φροντίζει, ὅσο μπορεῖ, αὐτά τά ἐκκλησιαστικά, μοναστηριακά καί πολιτισμικά μνημεῖα τοῦ παρελθόντος καί ἔγραψε τό κείμενο πού ἀκολουθεῖ γιά τίς διαλελυμένες Ἱερές Μονές.

Ὁ Θεός νά ἀναπαύη τούς Κτήτορες τῶν Μονῶν αὐτῶν καί ὅσους ἐμόνασαν σέ αὐτά καί δόξασαν τόν Θεό.
+ ὁ Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱερόθεος

 

Οἱ Διαλελυμένες Μονές τῆς Ναυπακτίας

Ἀρχιμ. Παϊσίου Παρασκευᾶ, Ἱεροκήρυκος

«Ὁ ὀρθόδοξος μοναχισμός καίτοι, ὡς ἰδιαίτερη μορφή ζωῆς – ὡς ἀναχωρητισμός – ἀναπτύχθηκε, κυρίως, τόν 4ο αἰώνα, ἐν τούτοις ὡς τρόπος ζωῆς ὑπῆρχε ἀπό τήν ἀρχή τῆς Ἐκκλησίας. Ὀλόκληρη ἡ Ἁγία Γραφή περιγράφει τήν ζωή τῶν δικαίων καί τῶν Χριστιανῶν ὡς ζωή μοναχική» (Μητρ. Ναυπάκτου Ἱερόθεος). Ὁ διαγραφόμενος τρόπος χριστιανικῆς ζωῆς μέσα στά ἱερά κείμενα τῆς Καινῆς Διαθήκης «ἀποτελεῖ τό πρότυπον ἀσκητικόν τυπικόν. Ὁ μοναχικός βίος εἶναι σύστημα διαμορφωθέν ἐντός τῶν κόλπων τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι σάρξ ἐκ τῆς σαρκός καί ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων αὐτῆς» (ΘΗΕ).

Ἀπό τήν Αἴγυπτο, ὅπου ἄνθησε ὁ ἀναχωρητισμός καί στήν συνέχεια τό κοινόβιο, ὁ μοναχισμός διαδόθηκε γρήγορα στήν Παλαιστίνη, τό Σινά, τήν Συρία, τήν Μικρά Ἀσία, τήν Κωνσταντινούπολη καί τήν Δύση. «Σέ ὅλη τήν ἐκκλησιαστική ἱστορία συναντοῦμε τήν μεγάλη σημασία καί σπουδαιότητα τῶν Μοναστηριῶν, μέσα στά ὁποῖα καλλιεργήθηκε ἡ ὀρθόδοξη θεολογία στήν πρακτική της ἐφαρμογή...Ἔτσι, τά Ὀρθόδοξα Μοναστήρια καί κατά τήν Τουρκοκρατία ἀπέβησαν τά πνευματικά φροντιστήρια τοῦ ὀρθοδόξως καί θεολογικῶς ζῆν καί στήριξαν τόν λαό. Ἦταν, πράγματι, τά πνευματικά θεραπευτήρια πού βοήθησαν τόν λαό νά ζῆ ὀρθόδοξα καί νά πιστεύη ὀρθόδοξα. Ἄλλοτε λειτουργοῦσαν ὡς πνευματικοί μαγνῆτες πού εἵλκυαν τόν λαό πρός αὐτά καί ἄλλοτε ἦταν τά ὁρμητήρια ἀπό τά ὁποῖα, μέ τήν εὐλογία τῶν ἡγουμένων καί τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀρχῶν, ἐξέρχονταν ἐξαγιασμένοι μοναχοί καί ἐπιτελοῦσαν ἕνα θαυμαστό ἱεραποστολικό ἔργο, στήριζαν τόν λαό» (Μητρ. Ναυπάκτου Ἱερόθεος).

Τά Μοναστήρια τῆς Ναυπακτίας τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας

Ἔτσι καί στήν Ναυπακτία, ἰδιαιτέρως στά ὀρεινά καί δύσβατα Κράβαρα (ἐνδοχώρα ὀρεινῆς Ναυπακτίας) ἀλλά καί στό ἄνω Βενέτικο (ὀρεινά χωριά τοῦ ὄρους Ριγάνι), κατά τό ἔτος 1829 «λειτουργοῦσαν ἑπτά Μοναστήρια (5 στά Κράβαρα καί 2 στό Βενέτικο). Εἶναι ὅμως βέβαιο ὅτι κατά τούς χρόνους τῆς Τουρκοκρατίας καί πρό αὐτῆς λειτουργοῦσαν καί ἄλλα Μοναστήρια τά ὁποῖα στούς μακρούς χρόνους τῆς δουλείας καταστράφηκαν» (Ε. Καραγιάννη). Οἱ ἑπτά αὐτές ἐν ἐνεργείᾳ Μονές ἦταν: τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου Ἀμπελακιωτίσσης, τοῦ Τιμίου Προδρόμου Βομβοκοῦς, τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου «Φιλοθέου» Νεοκάστρου, τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος ἤ «Σωτήρω» Χρυσόβου, τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου «Καβαδιωτίσσης» Χόμορης, τοῦ Προφήτου Ἠλιού Ἀραχώβης καί τοῦ Ἁγίου Δημητρίου Κρυονερίων. Ἤδη τό ἔτος αὐτό δέν λειτουργεῖ ἡ Μονή Παναξιωτίσσης στήν Γαβρολίμνη «πού εἶχε φαίνεται καταπατηθῆ ἀπό τούς Τούρκους πολλά χρόνια προτοῦ γίνει ἡ ἐπανάσταση τοῦ '21» (Χ. Χαραλαμπόπουλος).

Οἱ Μονές αὐτές θά πρέπει νά θεωρηθοῦν ὡς συνέχεια τοῦ μοναστικοῦ βίου πού ἀναπτύχθηκε τούς προηγούμενους αἰῶνες, στά ἀποκαλούμενα στίς πηγές, «Παλαιομονάστηρα» τῆς Ναυπακτίας (π.χ. Τρικόρφου, Ἁγία Μονή, Γερακαριώτισσα κ.ἄ) (Ε. Καραγιάννη). Ἰδιαιτέρως ἡ Παναξιώτισσα θά πρέπει νά συνδυασθῆ μέ τήν ἀσκητική-σπηλαιωτική κοινότητα τοῦ ὄρους Βαράσοβα, ἀλλά καί τό σπουδαῖο, ὅπως διαφαίνεται ἀπό τίς σύγχρονες ἀνασκαφές, «Παλαιομονάστηρο» τῆς Κλόκοβας. Ἡ πληθώρα τῶν Ἱερῶν Μονῶν τοῦ τόπου μας, τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας, δέν θά πρέπει νά θεωρηθεῖ ἀποκομμένη καί ἀπό τήν μεγάλη ἄνθηση τοῦ μοναχισμοῦ τοῦ 16ου αἰῶνος κ.ἑ. στόν Ἄθωνα, τά Μετέωρα, τήν δυτική Μακεδονία καί τήν ὑπόλοιπη ἠπειρωτική Ἑλλάδα.

Τά μοναστήρια τῆς Ναυπακτίας, διάσπαρτα, ἐν εἴδει πνευματικῶν «καραουλίων», μαρτυροῦν τήν ἀξία τοῦ μοναχισμοῦ στήν ζωή τῆς ἑκάστοτε τοπικῆς Ἐκκλησίας. Ἀπό τήν Παναξιώτισσα, πού θεμελιώθηκε τόν 10ο αἰ. μ.Χ., τήν περίοδο δηλαδή τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, μέχρι τήν Ἱ. Μ. Ἁγίου Δημητρίου Κρυονερίων, πού ἱδρύεται τό ἔτος 1805, ἐλάχιστα χρόνια πρό τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ ἀνάγκη γιά ὕπαρξη Ἱερῶν Μονῶν φανερώνει τόν βαθύ πόθο τῶν πιστῶν γιά ἀφιέρωση στόν Θεό. Αὐτή ἡ ἀφιέρωση εἶναι δομικό στοιχεῖο τῆς ἀληθοῦς κατά Χριστόν ζωῆς. Γιά τόν λόγο αὐτό καί ὁ Ἀπόστολος Παῦλος μᾶς προτρέπει νά ἀφιερώσουμε τόν ἑαυτόν μας ὡς «θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ» (Ρωμ. ιβ΄, 1). Καί αὐτή ἡ θυσία γίνεται ὅταν, κατά τόν ἱερό Χρυσόστομο⋅ «μηδέν ὁ ὀφθαλμός βλεπέτω πονηρόν, καί γέγονε θυσία• μηδέν ἡ γλῶττα λαλείτω αἰσχρόν, καί γέγονε προσφορά• μηδέν ἡ χείρ πραττέτω παράνομον, καί γέγονεν ὁλοκαύτωμα», καί ποιό μέρος καταλληλότερο γιά νά ἐπιτύχη ὁ Χριστιανός αὐτήν τήν ζωή παρά τά «ἱερά φροντηστήρια»;

Σύμφωνα μέ τόν Ποιμενάρχη μας, «οἱ μοναχοί δέν κάνουν τίποτε ἄλλο παρά νά ἀκολουθοῦν τήν διδασκαλία καί τήν ζωή τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, οἱ ὁποῖοι ἀφιέρωσαν τά πάντα στόν Χριστό». «Ἑαυτόν ὁλοτελῶς ἀνάθες τῷ Κυρίῳ νυκτός καί ἡμέρας καί πᾶσαν τήν σχολήν σου εἰς τά θεῖα κτῆσαι» (Ἀβ. Ἰσαάκ).

Ἡ διάλυση τῶν Ἱερῶν Μονῶν μέ τό Βασιλικό διάταγμα τοῦ ἔτους 1833

Τό κομβικό ἔτος 1833 –λίγο πρίν καί λίγο μετά– βρίσκουμε στήν Ναυπακτία, τρεῖς μοναχούς στήν Μονή Φιλοθέου (Σεραφείμ, Δανιήλ, Κύριλλος), τρεῖς μοναχούς στήν Σωτήρω (Ἄνθιμος, Χρύσανθος, Χριστοφόρος), τρεῖς μοναχούς στήν Καβαδιώτισσα (Κύριλλος, Ἀνανίας καί Καλλίνικος), τρεῖς μοναχούς στόν Προφήτη Ἠλία (Γρηγόριος, Παΐσιος, Διονύσιος), τρεῖς μοναχούς στόν Ἅγιο Δημήτριο (Ἄνθιμος, Χρύσανθος, Ζωσιμᾶς). Τρεῖς ἐπίσης μοναχούς εἶχε καί ἡ Μονή Βομβοκοῦς (Βενέδικτος, Νεόφυτος, Ἰωαννίκιος) καί μαζί μέ τήν ἑπταμελῆ ἀδελφότητα τῆς Ἱ. Μ. Ἀμπελακιωτίσσης φθάνουμε τόν συνολικό ἀριθμό εἰκοσιπέντε (25).

Στίς 24 Σεπτεμβρίου /7 Ὀκτωβρίου 1833 ἐκδίδεται τό περίφημο Βασιλικό Διάταγμα «Περί φορολογίας καί μισθώσεως τῶν Μοναστηριακῶν». Μέ τό Διάταγμα αὐτό προβλεπόταν ὅτι τά ἤδη ἐγκαταλελειμμένα καί ἔρημα μοναστήρια, καθώς καί ὅσα ἀριθμοῦσαν «οὐχί πλέον τῶν 6 μοναχῶν», θά ἔπαυαν νά λειτουργοῦν, ἐνῶ οἱ μοναχοί τους θά μεταφέρονταν σέ ἄλλες διατηρούμενες μονές. Ἡ περιουσία τῶν καταργουμένων μονῶν τέθηκε ὑπό κρατική διαχείριση, μέ σκοπό τή χρησιμοποίησή της «πρός τήν σκοπουμένην βελτίωσιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καί τῆς Παιδείας». Γιά τή διαχείρισή της συστάθηκε ἀργότερα, τόν Δεκέμβριο τοῦ 1834, τό «Ἐκκλησιαστικό Ταμεῖο». Ἡ ἐφαρμογή τοῦ μέτρου ὁδήγησε στή διάλυση περισσοτέρων ἀπό τετρακόσιες μονές σέ ὁλόκληρη τήν τότε ἑλληνική ἐπικράτεια καθώς πολλές μικρές καί ἱστορικές μονές ἔπαυσαν ἔκτοτε νά ὑφίστανται ὡς ὀργανωμένες μοναστικές κοινότητες.

Ὁ Χαράλαμπος Χαραλαμπόπουλος γράφει: «Στό γενικό μέτρο τῆς διάλυσης τῶν μονῶν, πού εἶχαν λιγότερους ἀπό ἕξι (6) μοναχούς, μέ διάταγμα τῆς Ἀντιβασιλείας στίς 25 Σεπτέμβρη τοῦ 1833 καταργήθηκαν καί οἱ ἑπτά (7) μονές τῆς Ναυπακτίας. Φυσιολογικά, λοιπόν, οἱ κάτοικοι ἀντέδρασαν καί οἱ προκριτοδημογέροντες ἀπό 34 χωριά τῆς ἐπαρχίας μέ ὑπόμνημά τους στόν Ὄθωνα καί στό Ὑπουργεῖο Ἐκκλησιαστικῶν στίς 28 Ἰανουαρίου 1835 ζητοῦν τήν διατήρηση τῆς Μονῆς τῆς Ἀμπελακιώτισσας. Βέβαια, ἐδῶ ὑπῆρχαν διαφωνίες ὡς πρός τό Μοναστήρι πού ἔπρεπε νά διατηρηθῆ. Ἡ ἀναφορά τοῦ Νομάρχη Αἰτωλοακαρνανίας πρός τό Ὑπουργεῖο εἶναι εὔγλωττη: "Ὁ Μητροπολίτης προτείνει νά διατηρηθῆ τό Μοναστήρι Βομβοκοῦς ἐπ’ ὀνόματι τοῦ Τιμίου Προδρόμου, ἀλλά ὁ Ἔπαρχος καί οἱ κάτοικοι ἐπιθυμοῦν τήν διατήρηση τοῦ Μοναστηριοῦ Κοζίτσης ἐπ’ ὀνόματι τῆς Παναγίας καί τοῦτο προτείνει καί ἡ νομαρχία διά νά διατηρηθῆ εἰς αὐτήν τήν ἐπαρχίαν".

Τελικά μέ τό Ὀθωνικό Διάταγμα στίς 18 Μαΐου 1835 ἐγκρίνεται νά διατηρηθῆ στήν ἐπαρχία Ναυπακτίας τό Μοναστήρι "Τῆς Θεοτόκου τό ἐπιλεγόμενο τῆς Κοζίτσης" καί οἱ μοναχοί τῶν διαλυμένων Μονῶν της διατάσσονται ἀπό τόν Μητροπολίτη Ἀκαρνανίας Πορφύριο (7 Ἰουνίου 1835) νά παρουσιαστοῦν καί νά ὑπηρετήσουν πλέον στό Μοναστήρι τῆς Κοζίτσας. Βέβαια, πολλοί μοναχοί δέν πειθάρχησαν, ἄλλοι παρέμειναν στίς διαλυμένες Μονές καί ἄλλοι κατοίκησαν στά χωριά τους.

Ὁ τρόπος μέ τόν ὁποῖο ἔγινε ἡ διάλυση τῶν Μονῶν ἀποτελεῖ στίγμα γιά τούς κρατοῦντες ἐκείνης τῆς ἐποχῆς. Θά μποροῦσε νά γίνη συγχώνευση Μονῶν ἢ μετοχιοποίηση τῶν διαλυμένων στίς διατηρούμενες Μονές. Ἔτσι θά διασώζονταν τοὐλάχιστον τά κειμήλια καί οἱ μοναστικές ἐγκαταστάσεις μέ τά Καθολικά. Τό διάταγμα τῆς Ἀντιβασιλείας στίς 24 Ἀπριλίου 1835 γιά τούς Ἱερούς Ναούς τῶν διαλυμένων Μοναστηριῶν εἶναι ἐνδεικτικό τῆς προχειρότητας μέ τήν ὁποῖα ἀντιμετωπίστηκε τό θέμα τῆς διάλυσης τῶν Μοναστηριῶν, γιά νά μήν ποῦμε ὅτι ὑποκρυπτόταν καί δολιότητα ἀπό τήν ἑτερόδοξη ἐξουσία. Ὁ Ἐπίσκοπος πού εἶχε τό κλειδί, ἀλλά ἔμενε στό Μεσολόγγι, ὁ ἐνοικιαστὴς τῶν κτημάτων τῆς διαλυμένης Μονῆς καί ὁ Δῆμος γιά τήν εὐταξία εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι γιά τό Μοναστήρι. Τελικά οἱ ἐνοικιαστές ἔκαναν κουμάντο, ἀφοῦ κατ’ ἀνάγκη εἶχαν καί τό κλειδί, μέ ἀποτέλεσμα οἱ περισσότερες μοναστικές ἐγκαταστάσεις νά καταρρεύσουν».

Οἱ Ἱερές Μονές τῆς Ναυπακτίας εἶχαν θετική ἐπίδραση στίς τοπικές κοινωνίες. Ἔχουμε στοιχεῖα γιά τήν σχέση τῶν Ἱερῶν Μονῶν τῆς Ναυπακτίας μέ τήν παιδεία λίγο πρό τῆς ἱδρύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Τό 1829 τρεῖς πατέρες τῆς Καβαδιώτισσας προσέφεραν συνολικά 1.300 γρόσια γιά σχολεῖα. Τήν ἴδια χρονιά ὁ Χριστόφορος καί ὁ Ἄνθιμος τῆς Σωτήρως προσέφεραν 450 γρόσια, ἐνῶ ἡ Μονή τοῦ Προφήτου Ἠλιού Ἀραχόβης προσέφερε 1.300 γρόσια. Τά στοιχεῖα αὐτά μαρτυροῦν πραγματικὴ ἐνίσχυση τῆς τοπικῆς ἐκπαίδευσης, μέ κατονομασμένους δωρητές καί ποσά, ἀκολουθώντας τό πνεῦμα πού προσπάθησε νά καλλιεργήση στόν τόπο αὐτόν ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός.

Οἱ πόροι τῶν Μονῶν συνδέονταν ἐπίσης μέ τήν φιλοξενία καί τήν βοήθεια πρός ἀνθρώπους τῆς περιοχῆς. Στήν περίπτωση τῆς Καβαδιωτίσσης μαρτυρεῖται ἡ φιλοξενία διαβατῶν, συνδρομὴ πρός ἀπόρους καί συντήρηση στρατιωτῶν. Γιά τίς Μονές Φιλοθέου καί Βομβοκοῦς, ἰδιαίτερη ἀξία ἔχει ἡ κοινὴ ἀναφορά τῶν μοναχῶν τῆς 15ης Μαρτίου 1845: «Ἅμα ἡ ὑπέρ τῆς ἐλευθερίας τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς πατρίδος ἤχησεν Σάλπιγξ οἱ ὑποφαινόμενοι, καθώς καί οἱ μή ὑπάρχοντες ἤδη Συνάδελφοί μας, ἀδράξαντες τά ὅπλα ἀπεκαταστήσαμεν τά ἱερά αὐτά καταγώγια ἐν μέρει στρατῶνας καί ἐν μέρει φιλανθρωπίας καί ἐλέους καταστήματα... Εὐδόκησεν ὁ Ὕψιστος καί κατά τό 1829 εἶδε τέλειον τό φῶς τῆς ἐλευθερίας καί ἡ Ναυπακτία μετά τῆς λοιπῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος, ἀποθέσαντες τότε καί ἡμεῖς τά ὅπλα ἀφιερώθημεν κατά τά καθήκοντά μας νά προοδεύσωμεν τά ἱερά αὐτά καταγώγια καί ἐμαυτούς, τόν δυνατόν τρόπον, ἀλλ' ἐπί τῆς Ἀντιβασιλείας ἀντί νά βραβευθῶμεν καί ἡμεῖς Στρατιωτικῶς, ἀντί νά ἐνισχυθοῦν ὡς ἔδει τά ἱερά αὐτά τῆς πατρίδος καταστήματα, διά νά φανοῦν καί ἐφεξῆς εἰς τήν βελτίωσιν τῆς πατρίδος ἤ τοῦ ἰδίου Δήμου συντελεστικά φεῦ διαλύονται! Πᾶσα ἡ ἀκίνητή των περιουσία ἐκποιεῖται ὡς καί αὐτά τά ἱερά σκεύη... Ἡμεῖς δέ ἐνδεεῖς γυμνοί καί τετραχηλισμένοι ἐγκαταλειφθέντες περιφερόμεθα ἔνθεν κακεῖθεν ὡς ἐπαῖται διά νά μήν ἀποθάνωμεν τῆς πείνας, βλέποντες ἀπό μακρόθεν τούς Ἱερούς ἐκείνους οἴκους, ἐν οἷς ὡρκίσθημεν ν' ἀφήσωμεν τά κόκαλά μας, ἐρήμους, τά δέ φθαρτά κτήματά των, τά ὁποῖα καί ἰδίοις χερσίν ἀνεγείραμεν καί ἐβελτιώσαμεν ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων, πάντα ἤδη σχεδόν κατεστραμμένα καθώς καί τά ἀκίνητα κλαίοντες θρηνοῦμεν ἀπαρηγόρητα, ὡς ὁ Ἀδάμ ἀπέναντι τοῦ Παραδείσου...» (Ε. Καραγιάννη).

Ἡ ἀπομάκρυνση τῶν ἱερῶν κειμηλίων καί λειψάνων τῶν Μονῶν ἔφερε σημαντική ἀναστάτωση στίς τοπικές κοινότητες. Στίς 2 Ἰουνίου 1834 κάτοικοι τῆς Χόμορης ζήτησαν νά παραμείνη στήν περιοχή τους λείψανο τοῦ ἁγίου Χαραλάμπους. Στίς 6 Ἰουνίου 1834 κάτοικοι τῆς Ἀράχοβας, τῆς Κλεπᾶς καί τῆς Ζηλίστας (σημ. Κυδωνιᾶς) ζήτησαν νά παραμείνουν τά ἱερά λείψανα καί τά ἐκκλησιαστικά βιβλία τῆς Μονῆς τοῦ Προφήτου Ἠλιού: «Γνωρίζετε τό ἀρχαῖον σέβας ὁποῦ εἰς τά ἅγια λείψανα ἔχομε οἱ κάτοικοι τῆς Κοινότητός μας καί εἰς πολλάς ἐπιβλαβεῖς φαινομένας περιστάσεις αἰτοῦμεν ἐνώπιον τούτων ἀπό τόν ὕψιστον τήν θεραπείαν καί τοῦ δεινοῦ τήν ἀπαλλαγήν, ἐπιθυμοῦμε νά μείνουν τά ἅγια λείψανα εἰς τήν Κοινότητά μας... ὁμοῦ καί τά ἐκκλησιαστικά βιβλία καί διά τό περί ταῦτα ἀσήμι εἴμεθα ἕτοιμοι νά πληρώσωμε εἰς τό Β. Ταμεῖον» (Γ. Μποσινάκος). Τά αἰτήματα αὐτά τεκμηριώνουν ὅτι ἡ διάλυση εἶχε σοβαρές συνέπειες καί γιά τήν λατρευτικὴ ζωή τῶν χωριῶν γύρω ἀπό τίς Ἱερές Μονές.

Σήμερα ἀπό ὅλες αὐτές τίς Μονές πού διαλύθηκαν μέ τό Βασιλικό Διάταγμα τοῦ ἔτους 1833 ἐπαναλειτουργεῖ ἡ τοῦ Τιμίου Προδρόμου Βομβοκοῦς, μέ γυναικεία ἀδελφότητα. Γιά τίς ὑπόλοιπες καταγράφουμε λίγα στοιχεῖα μέ σκοπό νά ἀναδειχθῆ ἡ θέση τους στήν ἱστορία τῆς Ναυπακτίας καί νά ἐνθαρρυνθῆ ἡ περαιτέρω ἔρευνα καί προβολή τῶν σωζομένων μνημείων τους.

Οἱ Διαλελυμένες Ἱερές Μονές – Σύντομη παρουσίαση

α) Σωτήρω Χρυσόβου (13ος αἰ.) «Εἰς ἀπόστασιν μιᾶς ὥρας πεζοπορίας ἀπό τοῦ χωρίου Χρύσοβον τῆς ὀρεινῆς Ναυπακτίας καί εἰς κατάφυτον χαράδραν εὑρίσκεται ὁ ἀπέριττος ναΐσκος τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος, ὁ ὑπό τῶν χωρικῶν κοινῶς καλούμενος "ἡ Σωτήρω". Οὗτος ἀπετέλει ἄλλοτε τό Καθολικόν μικρᾶς Μονῆς. Τοῦτο μαρτυροῦν τά παρατηρούμενα λείψανα τοιχοδομίας πέριξ αὐτοῦ, ἐπιβεβαιοῦν δέ καί τά ὀνόματα Μοναχῶν καί Ἱερομονάχων τά ἀναγραφόμενα εἰς τά δίπτυχα τῆς Προθέσεως... Ὁ ναΐσκος, ὡς ἔχει σήμερον, εἶναι εἷς ἁπλοῦς ὀρθογώνιος χῶρος, ἐσωτερικῶν διαστάσεων 7.95 x 4 μ., εἰς τήν δυτικήν πλευράν τοῦ ὁποίου προσετέθη μεταγενεστέρως νάρθηξ, ἐσωτερικοῦ μήκους 3.55 μ. Οὕτω, αἱ συνολικαί διαστάσεις τοῦ ναοῦ, ἐξωτερικῶς, εἶναι 13.30 x 5.15 μ.. Ἀμφότερα τά μέρη καλύπτονται διά ξυλίνης στέγης» (Π. Λαζαρίδης). Τό μεγαλύτερο ἐνδιαφέρον τοῦ μνημείου βρίσκεται στίς ἐξαιρετικές τοιχογραφίες του, ἔργο σπάνιας καλλιτεχνικῆς ἀξίας. Ὁ Ἰ. Χουλιαρᾶς ὁμιλεῖ γιά πέντε διαφορετικές φάσεις, μέ σημαντικότερη αὐτήν τοῦ 1500 μ.Χ. πού ἔγινε ἀπό ζωγράφο βαθύ γνώστη τῆς καλούμενης «κρητικῆς τέχνης», συγγενῆ καλλιτεχνικά (ἴσως καί ὄχι μόνον) τῶν μεγάλων ζωγράφων τῆς Τουρκοκρατίας Ξένου Διγενῆ καί Θεοφάνους τοῦ Κρητός. Σήμερα ἡ Σωτήρω λειτουργεῖ ἀνήμερα τῆς ἑορτῆς τῆς Μεταμορφώσεως. Ὁ δρόμος εἶναι βατός, κυρίως τούς θερινούς μῆνες, καί ἡ ἐπίσκεψη μπορεῖ νά γίνη μόνον ὕστερα ἀπό συνεννόηση.

β) Παναγία Φιλοθέου Νεοκάστρου (16ος αἰ.) «Ἡ θέση τῆς Φιλοθέου εἶναι περί τά 3,3 χλμ. ἐλαφρῶς ΝΑ ἀπό τό Νιόκαστρο, μέσω τοῦ ὁποίου ἀπό τό 1985 ὑπάρχει ἀγροτική ἁμαξιτή πρόσβαση... Βρίσκεται σέ ὑψόμετρο 750 μ.. Ἡ θέση της εἶναι ἐπί ἑνός αὐχένα ἀντερείσματος, πού ἐκτείνεται ἀπό ἀνατολικά πρός δυτικά καί ἀποσβένηται στό φαράγγι τοῦ χειμάρρου Σκά» (Ἠ. Δημητρόπουλος). «Ἀντίκρυ βλέπει ὁ παρατηρητής τό Μοναστήρι τοῦ Προδρόμου τῆς Βομβοκοῦς».

«Ὁ σημερινός ναός εἶναι μιά μονόχωρη βασιλική (11 X 7 μ. περίπου) μέ τετράρριχτη κεραμοσκέπαστη στέγη. Ἡ ἀρχική πετρόπλακα τῆς σκεπῆς ἀντικαταστάθηκε τά τελευταῖα χρόνια ἀπό γαλλικό κεραμίδι. Ἡ κατάργηση τοῦ νάρθηκα καί ἡ ἁρμολόγηση, ὑποδηλώνουν ὅτι τά τελευταῖα χρόνια ὁ ναός ἔχει ὑποστῆ ριζική ἀνακαίνιση ... Γύρω ἀπό τόν ναό ὑπάρχουν ἐρείπια τῶν κελλιῶν. Περί τά 100 μέτρα ἔξω ἀπό τόν κυρίως μοναστηριακό χῶρο ὑπάρχουν ἐρείπια βοηθητικῶν οἰκίσκων τοῦ Μοναστηριοῦ πού χρησίμευαν καί γιά τήν διαμονή τῶν πανηγυριστῶν» (Ε. Καραγιάννη).

Ἡ Μονή Φιλοθέου θεωρεῖται «ἀδελφή μονή» μέ τήν Ἱερά Μονή τοῦ Τιμίου Προδρόμου Βομβοκοῦς. Σημαντική εἶναι ἡ ἀνασκαφή πού ἔγινε τό ἔτος 2011 ἀπό τήν 22α Ἐφορεία Ἀρχαιοτήτων μέ ἐπικεφαλῆς τόν ἀρχαιολόγο Νικόλαο Καπώνη, ἡ ὁποία, δυστυχῶς, δέν ὁλοκληρώθηκε, καθώς καί οἱ ἐπισημάνσεις πού ἔγιναν ἀπό τόν ἀρχιτέκτοντα Μιχαήλ Παπαβαρνάβα. Οἱ ἀνασκαφές ἀνέδειξαν ἴχνη τοῦ παλαιοῦ δαπέδου καθώς καί τῶν περίκλειστων κελλίων τῆς Μονῆς. Ὁ Μ. Παπαβαρνάβας σημειώνει: «Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ ἐντυπωσιακή ὁμοιότητα πού ὑπάρχει μεταξύ τῆς κάτοψης τοῦ Καθολικοῦ τῆς Μονῆς Τιμίου Προδρόμου Βομβοκοῦς καί τοῦ παλαιοῦ Καθολικοῦ τῆς Μονῆς Παναγίας Φιλοθέου Νεοκάστρου. Σύμφωνα μέ τίς κτητορικές τους ἐπιγραφές τά δύο Καθολικά οἰκοδομήθηκαν τό 1695, μέ χρονική διαφορά ἑνός μόλις μήνα (Ἀπρίλιο τῆς Βομβοκοῦς καί Μάιο τῆς Φιλοθέου). Διαβάζουμε καί στίς δύο ἐπιγραφές: "ΑΝΕΚΑΙΝΙΣΘΗ ΕΚ ΒΑΡΑΘΡΩΝ / Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ / ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ στή Βομβοκού, ἐνῶ στή Φιλοθέου ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΔΙΑ ΔΑΠ/ΑΝΗΣ ΤΟΥ ΟΣΙΩΤΑΤΟΥ ΕΝ ΙΕΡΟΜΟ/ΝΑΧΟΙΣ ΚΥΡ ΑΡΣΕΝΙΟΥ γιά τή Βομβοκού καί ΙΩΑΚΕΙΜ γιά τή Φιλοθέου ΚΑΘΗΓΟΥΜΕΝ/ΟΥ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΝΑΟΥ 1695 ΑΠΡΙΛΛΙ(ΟΥ) στή Βομβοκού καί ΜΑΪΟΥ στή Φιλοθέου". Ἡ ταύτιση τῶν δύο κτητορικῶν ἐπιγραφῶν καί ἡ ἐκπληκτική ὁμοιότητα τῶν κατόψεων, ὁδηγοῦν εὔλογα στήν ὑπόθεση ὅτι τά δύο Καθολικά κτίστηκαν ἀπό ἕνα κοινό συνεργεῖο τό ὁποῖο μᾶλλον ἐργάστηκε παράλληλα ὑπό τίς ὁδηγίες ἑνός ἀρχιμάστορα, τό χέρι τοῦ ὁποίου χάραξε πιθανότατα τίς δύο πανομοιότυπες ἐπιγραφές».

Σώζεται ἀφιέρωμα, ἀργυρό ἅγιο Ποτήριο τοῦ ἔτους 1731, πού φυλάσσεται ἀπό τόν τοπικό Σύλλογο. Ἡ Μονή Φιλοθέου λειτουργεῖται στίς 15 Αὐγούστου καί σέ ἄλλες, κατά καιρούς, περιστάσεις. Ὁ χωμάτινος δρόμος δέν εἶναι βατός μέ συμβατικό ὄχημα.

γ) Παναγία Καβαδιώτισσα Χόμορης (18ος αἰ.) «Στή Χόμορη, τό Δεσποτοχώρι τῶν Κραβάρων, στό ΝΑ ἄκρο σέ γραφικό λοφίσκο, κτίσθηκε τό Μοναστήρι πού ἀφιερώθηκε στήν Κοίμηση τῆς Θεοτόκου. Τό Μοναστήρι εἶναι γνωστό ὡς Παναγία Καβαδιώτισσα ἤ Παναγία τῆς Χόμορης ... Ἡ θέσις του γενικῶς θεωρουμένη κατωφερής, πετρώδης καί κατάξηρος. Ἐπί τῆς ἐπαναστάσεως ἡ κινητή περιουσία ἐλεηλατήθη, ἡ ἀκίνητος ἐχερσώθη, οἱ πατέρες διεσκορπίσθησαν... Ἀπό τίς μοναστικές ἐγκαταστάσεις διασώθηκαν τό Καθολικό καί τό Ἡγουμενεῖο. Τό Καθολικό εἶναι βασιλική χωρίς τροῦλο. Οἱ διαστάσεις του εἶναι 10.30 x 6,30. Ἡ εἰκόνα τῆς Παναγίας (Κοίμηση τῆς Θεοτόκου) βυζαντινῆς τεχνοτροπίας εἶναι τό πιό πολύτιμο κειμήλιο τῆς Μονῆς. Ἔχει διαστάσεις 1,10x0,45 μ. […] Ἡ εἰκόνα εἶναι τοποθετημένη σέ ἐντυπωσιακό ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι. Στό [σημαντικῆς τέχνης] τέμπλο διασώζονται οἱ εἰκόνες πού εἶναι ἀξιόλογες. Σέ μία ἀπό αὐτές ὑπάρχει ἡ χρονολογία 1725 καί ἡ ὑπογραφή κάποιου Διαμαντῆ, προφανῶς ἁγιογράφου» (Ε. Καραγιάννη). Ἡ ἀργυρή λειψανοθήκη τοῦ ἁγίου Χαραλάμπους βρίσκεται σήμερα στήν Ἱ. Μ. Προυσοῦ. Λειτουργεῖ τήν παραμονή τῆς Κοιμήσεως τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου στίς 14 Αὐγούστου. Ἡ πρόσβαση εἶναι εὔκολη. Τό μικρό Ἡγουμενεῖο εἶναι ἀνακαινισμένο πρόσφατα.

δ) Προφήτης Ἠλίας Ἀράχοβας (18ος αἱ.) Ἡ Ἱερά Μονή Προφήτου Ἠλιού Ἀραχόβης βρίσκεται ἐπάνω στόν ἁμαξιτό δρόμο πού συνδέει τήν Ἀράχοβα μέ τήν Κλεπά. «Κατά τήν παράδοση ὑπῆρχε 300 μέτρα, περίπου, πιό κάτω ἀπό τήν σημερινή του τοποθεσία. Ἐκεῖ σώζονται σήμερα ἐκτός ἀπό τό τοπωνύμιο, γιά τούς λίγους Ἀραχοβίτες τοῦ Παλιοχωριοῦ καί μερικά σκόρπια κτιστόλιθα... Βέβαιο εἶναι ὅτι ἡ θέση τοῦ καθολικοῦ κύριου οἰκήματος τοῦ μοναστηριοῦ, ἦταν στό βορειοδυτικό χῶρο τοῦ ἐξωκκλησιοῦ. Τά δέ ξεχωριστά σπιτάκια τῶν μοναχῶν στή βορειοανατολική πλαγιά ἐπάνω ἀπό τό μοναστήρι... Οἱ σημερινές διαστάσεις τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Προφήτη Ἠλία, εἶναι: 6 μέτρα μῆκος, 4 πλάτος καί 2,50 ὕψος... Οἱ διαστάσεις τῆς Ἐκκλησίας ἦσαν μεγαλύτερες ἀπό αὐτές πού ἔχει τό καθολικό σήμερα. Αὐτό διαπιστώνεται ἀπό τό ἀρίστης τέχνης τέμπλο, πού μετά τήν κατάργηση τοῦ μοναστηριοῦ μεταφέρθηκε καί τοποθετήθηκε στήν Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Νικολάου, ἐνοριακό ναό τῆς Ἀράχοβας». Ἡ ἐπιγραφή ἄνωθεν τῆς εἰσόδου γράφει: «Ἀνεκαινίσθη ἐκ βάθους διά ἐξόδου ἄρχοντος Κυρ. Θανάση Σισμάνη. Ἀράχοβα 1778». «Ἐκεῖνο πού μποροῦμε νά ὑποστηρίξουμε εἶναι ὅτι τό 1778 δέν ἦταν χρόνος ἵδρυσης τοῦ μοναστηριοῦ, ἀλλά χρόνος ἀνακαίνισης, ὥστε ἔχει προηγηθεῖ ἡ ὕπαρξή του ἀπό τήν ἐποχή τῆς ἀνακαίνισης καί ἁγιογράφησης μέ δαπάνη τοῦ Ἀθανασίου Σισμάνη, ὅπως ἀναγράφεται στίς σωζόμενες εἰκόνες» (Γ. Μποσινάκος). Οἱ εἰκόνες αὐτές σήμερα βρίσκονται στόν Ἐνοριακό Ναό τοῦ ἁγίου Νικολάου Ἀραχόβης. Λειψανοθήκη μέ λείψανα τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου τοῦ Στρατηλάτου, τμῆμα τῆς κάρας τοῦ Ἁγίου Πολυκάρπου καί τμῆμα τῆς κάρας τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Ἐλεήμονος βρίσκεται σήμερα στήν Ἱ.Μ. Προυσοῦ. Ὁ Ναός λειτουργεῖται ἀνήμερα τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ.

ε) Ἅγιος Δημήτριος Κρυονερίων (19ος αἰ.) «Τό μοναστήρι βρίσκεται στήν τοποθεσία "Σέλπερη" νοτίως τῶν Κρυονερίων σέ ἀπόσταση μιᾶς ὥρας δρόμου ἀπό τό χωριό. Εἶναι στή μέση περίπου τῆς πλαγιᾶς πού λέγεται Ἀετοράχη σέ μέρος κάπως ὁμαλό καί μέ μικρή κλίση πρός τά ἀνατολικά... Τό Καθολικό βρίσκεται καί σήμερα σέ καλή κατάσταση. Στήν σκεπή του προεξέχει μικρός τροῦλος μέ πέντε μικρούς στενόμακρους φεγγίτες στά πλάγια... Οἱ διαστάσεις τοῦ κτιρίου αὐτοῦ εἶναι περίπου 6,40 μέτρα πλάτος, 12 μῆκος καί 4,40 ὕψος. Τό κτίριο αὐτό κάηκε ἀπό τούς Τούρκους τό 1828 χωρίς ὅμως νά πάθει σοβαρές ζημιές. Οἱ μοναχοί τό ἐπεσκεύασαν μετά τήν ἀπελευθέρωση καί τότε πρόσθεσαν στό δυτικό μέρος τούς τοίχους πού καλύπτουν τό νάρθηκα καί αὐξήσανε τόν ἀρχικό χῶρο κατά 4,30 περίπου μέτρα». «Ἀπό ἔγγραφα στοιχεῖα καί τήν κτητορική πλάκα πού βρίσκεται πάνω ἀπό τή μεσημβρινή πόρτα του, φαίνεται ὅτι τό μοναστήρι χτίστηκε τό 1805» ἀπό τόν Δημήτριο Τσουνόπουλο, μετέπειτα μοναχό Δαμιανό πού σκοτώθηκε στήν ἔξοδο τοῦ Μεσολογγίου στίς 12 Ἀπριλίου 1826. «Στά βόρεια τοῦ μοναστηριοῦ σέ ἀπόσταση 25 περίπου μέτρων καί σέ ψηλότερο ἐπίπεδο κατά 5 περίπου μέτρα βρίσκεται ἀκόμα σέ καλή κατάσταση τό μικρό ἐκκλησάκι τοῦ Ἁϊ-Λιά πού εἶναι γνωστό καί σάν “μετόχι”... Στά νοτιοδυτικά τοῦ μοναστηριοῦ βρίσκονται τά ἐρείπια στενόμακρων κελιῶν πού χρησίμευαν γιά κατοικία τῶν καλογήρων καί γιά τήν ἐξυπηρέτηση τῶν προσκυνητῶν» (Γ. Π. Καραθανάσης). Τό Μοναστήρι λειτουργεῖται στίς 26 Ὀκτωβρίου, στήν μνήμη τοῦ ἁγίου Δημητρίου, καί στίς 23 Αὐγούστου, ἀπόδοση τῆς ἑορτῆς τῆς Κοιμήσεως τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Ἡ πρόσβαση τούς χειμερινούς μῆνες εἶναι πολύ δύσκολη μέ συμβατικό ὄχημα.

***

Γράφοντας γιά «τά ἀφιερωμένα τῷ Θεῷ φροντιστήρια», ἀνηγερμένα ἀπό ἀφιερωμένους τῷ Θεῷ μοναχούς, τίς «διαλελυμένες» κατά τά νομικά πρόσωπα – «διατηρούμενες» κατά τήν τοπική εὐλάβεια καί τήν λατρευτική ζωή Μονές τῆς Μητροπόλεώς μας, καί ἐμπνεόμενοι ἀπό τήν σπουδαία ἱστορία τους καί τούς κατανυκτικούς καί ἡσυχαστικούς τόπους τους, εὐχόμαστε «ἀφ' ἑνός μέν ὁ Θεός νά ἀναπαύση ἐν σκηναῖς δικαίων τίς ψυχές τῶν μοναχῶν πού ἔζησαν καί ἀγωνίσθηκαν σέ αὐτά, ἀφ' ἑτέρου δέ νά ἀναδείξη ἀνθρώπους καί μοναχούς νά τά ἐπαναλειτουργήσουν γιά τήν ὠφέλεια ὅλων μας». Ἀμήν.-

Δεν υπάρχουν σχόλια: